Κάθε χρόνο την 8η Μαρτίου, κάπου ανάμεσα σε μπουκέτα λουλουδιών, εταιρικά posts «ενδυνάμωσης» και αναρτήσεις με ροζ φόντο, επανέρχεται πάντα το ίδιο γραφικό σχόλιο: «Γιατί να μην υπάρχει Ημέρα του Άντρα;». Το έχουν πει σε όλες τις γλώσσες, με την ίδια αυτάρεσκη ελαφρότητα, σαν να ανακάλυψαν μια ρωγμή στο σύμπαν των δικαιωμάτων. Αν η απορία τους ήταν πραγματική, τότε μέσα σε λίγα κλικ, θα είχαν μάθει ότι ημέρα του ανδρός υπάρχει από το 1999. Το ότι πολλοί τη μαθαίνουν μόνο όταν θέλουν να ακυρώσουν την 8η Μαρτίου λέει περισσότερα για τις προθέσεις τους.
Η 8η Μαρτίου, αντίθετα, φέρει πίσω της έναν αιώνα κινητοποιήσεων, ιδεολογικών συγκρούσεων, εργατικών διεκδικήσεων και πολιτικών ανακατατάξεων. Η Ημέρα της Γυναίκας δεν προέκυψε ως γιορτή (βλ. γιορτή της μητέρας, του πατέρα, κλπ). Αναδύθηκε από τον κοινωνικό αναβρασμό των αρχών του 20ού αιώνα, μια εποχή όπου οι πόλεις διογκώνονταν, τα εργοστάσια πολλαπλασιάζονταν και οι παλαιές ιεραρχίες άρχιζαν να τρίζουν. Η ιστορία της δεν γράφτηκε σε αίθουσες συνεδριάσεων, αλλά στους δρόμους.
Από τις πορείες των εργατριών στη γέννηση μιας ιδέας
Η πρώτη σκηνή αυτού του χρονικού τοποθετείται στη Νέα Υόρκη, το 1908. Περίπου 15.000 γυναίκες κατέκλυσαν τους δρόμους της πόλης, ζητώντας λιγότερες ώρες εργασίας, καλύτερους μισθούς και το δικαίωμα ψήφου. Ήταν εργάτριες σε βιομηχανίες ένδυσης και κλωστοϋφαντουργίας, πολλές από αυτές μετανάστριες, που εργάζονταν σε συνθήκες εξαντλητικές κι επικίνδυνες.
Την επόμενη χρονιά, το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Αμερικής καθιέρωσε την πρώτη «Εθνική Ημέρα της Γυναίκας» (National Woman’s Day), η οποία γιορτάστηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1909. Για μερικά χρόνια οι εκδηλώσεις επαναλαμβάνονταν την τελευταία Κυριακή του Φεβρουαρίου, χωρίς ακόμη να υπάρχει μια παγκόσμια ημερομηνία ή ενιαία μορφή.
Η ιδέα μιας διεθνούς ημέρας διατυπώθηκε το 1910 στην Κοπεγχάγη, κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Συνδιάσκεψης των Εργαζόμενων Γυναικών. Εκεί, η Γερμανίδα σοσιαλίστρια Κλάρα Τσέτκιν πρότεινε να καθιερωθεί μια κοινή ημέρα δράσης σε όλες τις χώρες, ώστε οι γυναίκες να προβάλλουν συντονισμένα τα αιτήματά τους: πολιτικά δικαιώματα, ψήφο, ισότητα στην εργασία.
Περισσότερες από εκατό αντιπρόσωποι από δεκαεπτά χώρες -συνδικαλιστικές οργανώσεις, εργατικά σωματεία, γυναικείοι σύλλογοι- ενέκριναν την πρόταση ομόφωνα. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα της Διεθνούς Ημέρας της Γυναίκας.
1911: Η τραγωδία στο εργοστάσιο Triangle Shirtwaist
Η πρώτη μαζική γιορτή πραγματοποιήθηκε το 1911 στην Αυστροουγγαρία, τη Γερμανία, τη Δανία και την Ελβετία. Πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι συμμετείχαν σε συγκεντρώσεις και πορείες, διεκδικώντας το δικαίωμα των γυναικών να εργάζονται, να εκπαιδεύονται, να κατέχουν δημόσια αξιώματα και να ψηφίζουν.
Λίγες ημέρες μετά τις πρώτες μεγάλες συγκεντρώσεις για τη Διεθνή Ημέρα της Γυναίκας το 1911, μια τραγωδία στη Νέα Υόρκη αποκάλυψε με ωμό τρόπο τις συνθήκες μέσα στις οποίες εργάζονταν χιλιάδες γυναίκες στις αρχές του 20ού αιώνα. Στις 25 Μαρτίου ξέσπασε πυρκαγιά στο εργοστάσιο ένδυσης Triangle Shirtwaist στο Μανχάταν, όπου απασχολούνταν εκατοντάδες εργάτριες- οι περισσότερες νεαρές μετανάστριες από την Ιταλία και την Ανατολική Ευρώπη. Οι χώροι ήταν ασφυκτικοί, γεμάτοι εύφλεκτα υλικά, ενώ τα μέτρα ασφαλείας ήταν στοιχειώδη έως ανύπαρκτα. Όταν οι φλόγες εξαπλώθηκαν, πολλές εργαζόμενες ανακάλυψαν ότι ορισμένες πόρτες εξόδου ήταν κλειδωμένες, πρακτική που χρησιμοποιούσαν οι ιδιοκτήτες για να ελέγχουν την κίνηση των εργατών.
Η προσπάθεια διαφυγής μετατράπηκε σε πανικό. Οι έξοδοι κινδύνου δεν επαρκούσαν για εκατοντάδες ανθρώπους, μια εξωτερική μεταλλική σκάλα κατέρρευσε και ο ανελκυστήρας σταμάτησε μετά από λίγες διαδρομές. Πολλές γυναίκες εγκλωβίστηκαν στους επάνω ορόφους του κτιρίου. Κάποιες οδηγήθηκαν σε μια απελπισμένη επιλογή: να πηδήξουν από τα παράθυρα για να γλιτώσουν από τη φωτιά. Οι σκάλες της πυροσβεστικής δεν έφταναν αρκετά ψηλά και τα δίχτυα διάσωσης δεν άντεχαν το βάρος πολλών ανθρώπων ταυτόχρονα.
Ο τελικός απολογισμός ήταν 146 νεκροί, εκ των οποίων οι 123 γυναίκες, πολλές μόλις έφηβες. Το γεγονός συγκλόνισε την αμερικανική κοινωνία και προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις και πολιτική πίεση για μεταρρυθμίσεις. Η τραγωδία του Triangle Shirtwaist οδήγησε τα επόμενα χρόνια σε αυστηρότερη εργατική και πυρασφαλιστική νομοθεσία, ενώ για το γυναικείο και εργατικό κίνημα έγινε ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα των κινδύνων που αντιμετώπιζαν οι γυναίκες στη βιομηχανική εποχή.
Το γεγονός λειτούργησε ως καταλύτης για τη συζήτηση γύρω από την εργατική νομοθεσία και τις συνθήκες εργασίας. Στα επόμενα χρόνια, η μνήμη της καταστροφής ενσωματώθηκε στον συμβολισμό της Ημέρας της Γυναίκας.
8η Μαρτίου: Ημέρας επανάστασης
Η ημερομηνία που γνωρίζουμε σήμερα καθιερώθηκε μέσα από ένα ιστορικό επεισόδιο που συνδέεται άμεσα με την πολιτική ιστορία της Ευρώπης.
Στις 23 Φεβρουαρίου 1917, σύμφωνα με το παλαιό ιουλιανό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στη Ρωσία (8 Μαρτίου στο γρηγοριανό), γυναίκες εργάτριες στην Πετρούπολη κατέβηκαν σε απεργία ζητώντας «Ψωμί και Ειρήνη». Η Ρωσία βρισκόταν στο τέταρτο έτος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι ελλείψεις τροφίμων ήταν δραματικές και η κοινωνική ένταση είχε φτάσει στο αποκορύφωμα.
Η απεργία που ξεκίνησε εκείνη την ημέρα δεν είχε αρχικά σχεδιαστεί ως επαναστατική πράξη. Ωστόσο, μέσα σε λίγες ώρες εξαπλώθηκε από τα κλωστοϋφαντουργεία σε άλλα εργοστάσια και από εκεί σε ολόκληρη την πόλη. Οι διαδηλώσεις μετατράπηκαν σε γενική απεργία, οι στρατιώτες άρχισαν να αρνούνται να πυροβολήσουν τους διαδηλωτές και το κύμα διαμαρτυρίας κατέληξε, μέσα σε λίγες ημέρες, στην κατάρρευση του τσαρικού καθεστώτος. Ο Νικόλαος Β΄ παραιτήθηκε και η προσωρινή κυβέρνηση που σχηματίστηκε στη συνέχεια παραχώρησε στις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου.
Το επεισόδιο αυτό απέκτησε ιδιαίτερο συμβολικό βάρος μέσα στο επαναστατικό αφήγημα της εποχής. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Βλαντίμιρ Λένιν καθιέρωσε επίσημα την 8η Μαρτίου ως Διεθνή Ημέρα της Γυναίκας, τιμώντας τον ρόλο που είχαν διαδραματίσει οι εργάτριες της Πετρούπολης στην απαρχή της Ρωσικής Επανάστασης. Από τη Σοβιετική Ένωση η ημερομηνία διαδόθηκε σταδιακά σε ολόκληρο το διεθνές σοσιαλιστικό κίνημα και αργότερα, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, υιοθετήθηκε από πολλές χώρες και διεθνείς οργανισμούς.
Ένα διεθνές σύμβολο
Για αρκετές δεκαετίες η Ημέρα της Γυναίκας συνδέθηκε κυρίως με τον σοσιαλιστικό και κομμουνιστικό κόσμο. Σε χώρες όπως η Σοβιετική Ένωση, η Γιουγκοσλαβία, η Αλβανία, το Βιετνάμ ή η Κίνα, η 8η Μαρτίου ήταν από τις σημαντικότερες ημέρες του χρόνου και τιμούνταν με μεγάλες δημόσιες εκδηλώσεις, παρελάσεις και κρατικές τελετές. Μέχρι και σήμερα, στις χώρες αυτές η ημέρα έχει μαζικό χαρακτήρα και μεγάλη βαρύτητα.
Στον δυτικό κόσμο, η ημέρα επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο τη δεκαετία του 1970, μέσα στο κλίμα του δεύτερου κύματος φεμινισμού. Οργανώσεις γυναικών, εργατικά σωματεία και κοινωνικά κινήματα χρησιμοποίησαν την ημερομηνία ως σημείο συγκέντρωσης αιτημάτων για ίση αμοιβή, αναπαραγωγικά δικαιώματα, πρόσβαση στην εργασία, κρατική μέριμνα για τη φροντίδα των παιδιών κι αντιμετώπιση της έμφυλης βίας.
Να σημειωθεί ότι το 1946, η Ιταλία τιμά για πρώτη φορά την Ημέρα της Γυναίκας, λανσάροντας και το σύμβολο της ημέρας, που δεν είναι άλλο από το άνθος της μιμόζας (η χρυσαφένια μιμόζα), που ανθίζει ακριβώς τις πρώτες ημέρες του Μαρτίου. Την ιδέα είχαν προτείνει οι φεμινίστριες Teresa Noce, Rita Montagnana και Teresa Mattei. Η μιμόζα παραμένει σύμβολο της Ημέρας της Γυναίκας κυρίως στην Ιταλία και στη Ρωσία.
Το 1975, χρονιά που ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών ανακήρυξε «Διεθνές Έτος της Γυναίκας», η 8η Μαρτίου απέκτησε επίσημη διεθνή αναγνώριση. Δύο χρόνια αργότερα, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ κάλεσε τα κράτη μέλη να καθιερώσουν μια ημέρα αφιερωμένη στα δικαιώματα των γυναικών και στην παγκόσμια ειρήνη. Από εκεί και πέρα, η ημερομηνία μετατράπηκε σε παγκόσμιο σημείο αναφοράς.
Από την πολιτική διαμαρτυρία στη μαζική κουλτούρα
Στις αρχές του 21ου αιώνα η Ημέρα της Γυναίκας απέκτησε μια νέα διάσταση. Ο δημόσιος λόγος γύρω από αυτήν μετακινήθηκε σταδιακά από τον ακτιβισμό προς ένα ευρύτερο πολιτισμικό φαινόμενο. Πολιτικές συγκεντρώσεις, επιχειρηματικά συνέδρια, εκδηλώσεις δικτύωσης, καλλιτεχνικές δράσεις, καμπάνιες στα social media και την τηλεόραση, συνθέτουν πλέον το ετήσιο μωσαϊκό της 8ης Μαρτίου.
Από το 1996 και μετά, τα Ηνωμένα Έθνη καθιέρωσαν ετήσια θεματική για τον εορτασμό της ημέρας. Κάθε χρόνο η ατζέντα εστιάζει σε συγκεκριμένα ζητήματα: τα ανθρώπινα δικαιώματα των γυναικών, τη συμμετοχή τους στην ειρηνευτική διαδικασία, την εξάλειψη της έμφυλης βίας, την οικονομική ισότητα.
Η εξάπλωση του διαδικτύου και των κοινωνικών δικτύων μετέτρεψε την 8η Μαρτίου σε παγκόσμιο επικοινωνιακό γεγονός. Καμπάνιες με hashtags όπως τα 3BreakTheBias, #EmbraceEquity, #EachForEqual, επιχειρούν να δημιουργήσουν κοινό έδαφος συζήτησης σε ένα διεθνές περιβάλλον που παραμένει εξαιρετικά άνισο.
Ένας αιώνας μετά
Έναν αιώνα μετά τις πρώτες πορείες, η θέση των γυναικών στον κόσμο έχει αλλάξει βαθιά. Σήμερα γυναίκες ηγούνται κυβερνήσεων, συμμετέχουν σε επιστημονικά προγράμματα διαστήματος, κατέχουν θέσεις ευθύνης σε επιχειρήσεις και πανεπιστήμια. Η πρόσβαση στην εκπαίδευση, σε μεγάλο μέρος του πλανήτη, θεωρείται αυτονόητη.
Κι όμως, οι αριθμοί επιμένουν να θυμίζουν πως η ισότητα παραμένει ζητούμενο. Σε παγκόσμια κλίμακα οι γυναίκες εξακολουθούν να αμείβονται λιγότερο από τους άντρες για αντίστοιχη εργασία, να εκπροσωπούνται λιγότερο στην πολιτική και να αντιμετωπίζουν υψηλότερα ποσοστά βίας. Σε πολλές περιοχές του κόσμου η πρόσβαση στην υγεία και στην εκπαίδευση παραμένει άνιση. Η 8η Μαρτίου λειτουργεί, επομένως, ως υπενθύμιση μιας ιστορίας ακόμη εν εξελίξει.
Δεν είναι γιορτή! Ή μήπως είναι;
Μπορεί, λοιπόν, σήμερα η Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας να παίρνει πολλές μορφές. Σε ορισμένες χώρες θυμίζει γιορτή με λουλούδια και δώρα· αλλού παραμένει ημέρα απεργιών και διαδηλώσεων. Συχνά συνυπάρχουν και τα δύο. Και ίσως τελικά αυτό να είναι απολύτως θεμιτό: κάθε γυναίκα μπορεί να επιλέξει πώς θέλει να τη ζήσει. Να βγει για φαγητό με τις φίλες της, να υψώσει ένα πανό σε μια πορεία, να σηκώσει ένα ροζ κοκτέιλ για μια φωτογραφία ή να σταθεί για λίγο σιωπηλά απέναντι στην ιστορία αυτής της ημέρας.
Προερχόμενη από μια πρώην κομμουνιστική χώρα, όπου η Μέρα της Γυναίκας ήταν το ίδιο σημαντική με την Πρωτοχρονιά ή την Πρωτομαγιά, παρατηρώ συχνά ότι στην Ελλάδα υπάρχει μια σχεδόν αντανακλαστική καχυποψία απέναντι σε όσους αντιμετωπίζουν τη μέρα αυτή ως γιορτή. Σαν να υπάρχει η αίσθηση ότι το ένα ακυρώνει το άλλο. Προσωπικά δεν πιστεύω ότι οι γυναίκες χρειάζεται να ακούσουν κήρυγμα για το πώς «πρέπει» να τιμήσουν την ημέρα τους. Πιστέψτε με, σε όλες τις χώρες της Δύσης και της Ανατολής, η μέρα αυτή έχει *και* γιορτινό χαρακτήρα, χωρίς να χάνει το πολιτικό και ιστορικό της πρόσημο.
Υπάρχει όμως κάτι που αξίζει να μην ξεχάσουμε: η ιστορία αυτής της ημέρας είναι βουτηγμένη στο αίμα και στους αγώνες εκείνων που βγήκαν στους δρόμους πολύ πριν από εμάς. Εργάτριες που άφηναν για λίγο τα εργοστάσια και τα εργαστήρια για να περπατήσουν σε παγωμένους δρόμους κρατώντας πανό, διεκδικώντας ψήφο, εργασία, εκπαίδευση και αξιοπρέπεια.
Η 8η Μαρτίου γεννήθηκε από την επίμονη επιθυμία αυτών των γυναικών να αλλάξει ο κόσμος μέχρι να τις χωρέσει. Και σήμερα μπορούμε αυτή τη μέρα να την τιμούμε, να τη συζητάμε, να τη γιορτάζουμε ή να κατεβαίνουμε στους δρόμους για αυτήν, ακριβώς επειδή κάποτε άλλες γυναίκες πάλεψαν για να υπάρχει.
