«Το γυναικείο σώμα φέρει ένα βαρύ ιστορικό φορτίο. Για αιώνες ήταν είτε αντικείμενο του πόθου -όπως η οδαλίσκη- είτε σύμβολο αθωότητας και αγιότητας -όπως η Παναγία- κι αυτό πάντα μέσα από το βλέμμα του άνδρα δημιουργού» λέει η Ειρήνη Καραγιαννοπούλου σε μια κουβέντα μας με αφορμή τη νέα έκθεση της μαζί με την Alison Blickle, με έδρα το Λος Άντζελες.
«Στην ιστορία της τέχνης, η ιδέα της αυτόματης χειρονομίας ως πρόσβαση στο ασυνείδητο απασχόλησε έντονα τους Σουρεαλιστές» συνεχίζει στην προσέγγιση της ερμηνείας του Alien Hand Syndrome, στο οποίο αναφέρεται ο τίτλος της έκθεσης των δύο καλλιτέχνιδων, που συναντιούνται στην γκαλερί Blackbird Rook, στο Mayfair του Λονδίνου, από τις 6 έως τις 21 Μαρτίου του 2026.
Η «αόρατη νοημοσύνη» είναι η ταυτόχρονη ενεργοποίηση εμπειρίας, μνήμης, απείθαρχης σκέψης, τεχνικής και αισθητικής ωριμότητας και σωματικής γνώσης.
Ο τίτλος Alien Hand παραπέμπει σε ένα νευρολογικό φαινόμενο όπου το χέρι δρα αυτόνομα. Πότε νιώσατε για πρώτη φορά ότι η ζωγραφική σας «οδηγείται» από κάτι πέρα από τη συνειδητή πρόθεση;
Το σύνδρομο του «ξένου χεριού» (Alien Hand Syndrome) είναι μια σπάνια νευρολογική διαταραχή κατά την οποία ο ασθενής βιώνει το ένα άκρο -συχνά το αριστερό- ως αυτόνομο και ικανό να εκτελεί πράξεις που δεν του έχουν ζητηθεί. Η βούληση και η κίνηση παύουν να ταυτίζονται. Αυτό το ρήγμα ανάμεσα στην πρόθεση και την πράξη συμβαίνει και στη ζωγραφική. Κάποιες φορές, η χειρονομία προηγείται της συνειδητής απόφασης και το χέρι πράττει σαν να ακολουθεί έναν αόρατο οδηγό. Δεν πρόκειται ακριβώς για απώλεια ελέγχου, είναι κάτι πιο πολύπλοκο. Στην ιστορία της τέχνης, η ιδέα της αυτόματης χειρονομίας ως πρόσβαση στο ασυνείδητο απασχόλησε έντονα τους Σουρεαλιστές. Αργότερα, η Hilma af Klint μιλούσε για έργα που εκτελούσε «καθοδηγούμενη». Προσωπικά, όπως όλα τα πράγματα που αδυνατώ να κατανοήσω πλήρως, έτσι κι αυτό, το έχω ζήσει αλλά δεν μπορώ να το εξηγήσω πλήρως ούτε να το προσδιορίσω χρονολογικά. Το μόνο που μπορώ να πω με σιγουριά είναι ότι πρόκειται για ένα είδος έκστασης.
Στην έκθεση μιλάτε για μια αόρατη νοημοσύνη που καθοδηγεί το έργο. Πρόκειται για κάτι πνευματικό, ψυχολογικό ή καθαρά καλλιτεχνικό;
Η «αόρατη νοημοσύνη» είναι η ταυτόχρονη ενεργοποίηση εμπειρίας, μνήμης, απείθαρχης σκέψης, τεχνικής και αισθητικής ωριμότητας και σωματικής γνώσης. Είναι το σημείο όπου το συνειδητό συναντά το ασυνείδητο. Στη ζωγραφική, αυτό μεταφράζεται σε εικόνες που είναι εν μέρει σαν να φτιάχτηκαν από μόνες τους. Δημιουργείς κάτι που δεν πιστεύεις ότι το έφτιαξες εσύ. Από την άλλη, η ιστορία της μοντέρνας τέχνης μάς έχει δείξει ότι η δημιουργία μπορεί να βιωθεί ως αποκάλυψη χωρίς να χάσει τη βαρύτητα και τη σοβαρότητά της. Η καλλιτεχνική πράξη είναι μια διαρκής διαπραγμάτευση ανάμεσα στον έλεγχο, στη βαθιά γνώση της γλώσσας του μέσου και στην παράδοση. Αφήνεσαι, αλλά μόνο όταν νιώθεις ασφάλεια. Σε αυτή την περίπτωση, η ασφάλεια επιτυγχάνεται μέσα από την αυτοσυγκέντρωση· οπότε μάλλον πρόκειται για «πνευματική νοημοσύνη», τελικά.
Παρότι βρίσκεστε σε διαφορετικές ηπείρους (Αθήνα–Λος Άντζελες) με την Alison Blickle, τα έργα σας καλούνται να συνομιλήσουν έντονα. Υπάρχουν συγκεκριμένες μυθολογίες ή αρχετυπικές μορφές που λειτουργούν ως κοινός τόπος στη δουλειά σας;
Κατ’ αρχάς, εστιάζουμε αμφότερες στη γυναικεία μορφή ως πεδίο μεταμόρφωσης. Η μυθολογία είναι όντως κοινός τόπος στη δουλειά μας, και το ίδιο συμβαίνει και με τα αρχέτυπα — μετατρέπουμε στοιχεία αρχέγονων αφηγήσεων σε σύγχρονες αλληγορίες επιθυμίας και δύναμης. Το μεγαλύτερο όμως κοινό μας σημείο, εκεί που ταυτιζόμαστε πλήρως, είναι η επανεγγραφή της γυναικείας εμπειρίας: για εμάς η αναπαράσταση της γυναικείας φιγούρας είναι πεδίο ενδυνάμωσης. Η γυναίκα δεν είναι πια αντικείμενο, αλλά υποκείμενο που νιώθει και διεκδικεί. Αποτυπώνουμε, η καθεμία με τον δικό της τρόπο, την πολυπλοκότητα του σώματος, της ταυτότητας και των ρόλων που μας καθορίζουν.
Το γυναικείο σώμα φέρει ένα βαρύ ιστορικό φορτίο. Για αιώνες ήταν είτε αντικείμενο του πόθου -όπως η οδαλίσκη- είτε σύμβολο αθωότητας και αγιότητας -όπως η Παναγία- κι αυτό πάντα μέσα από το βλέμμα του άνδρα δημιουργού.
Πώς βιώνετε τη γυναικεία εικόνα σήμερα — ως σύμβολο, ως σώμα, ως πεδίο δύναμης ή τρυφερότητας;
Το γυναικείο σώμα φέρει ένα βαρύ ιστορικό φορτίο. Για αιώνες ήταν είτε αντικείμενο του πόθου -όπως η οδαλίσκη- είτε σύμβολο αθωότητας και αγιότητας -όπως η Παναγία- κι αυτό πάντα μέσα από το βλέμμα του άνδρα δημιουργού. Ως γυναίκες εικαστικοί, γνωρίζουμε εκ των έσω τη γυναικεία φύση και θεωρούμε υποτιμητικό ότι μέχρι τώρα μιλούσαν για εμάς εκείνοι που μόνο επιφανειακά μπορούσαν να μας παρατηρήσουν. Ως γυναίκες, βιώνουμε τη δύναμη, την επιθυμία, την πνευματικότητα, την ευθραυστότητα, τη μητρότητα, τη δημιουργικότητα, αλλά και εκατοντάδες άλλα πράγματα από πρώτο χέρι. Δεν είμαστε μονοδιάστατες. Δεν είμαστε ή άγιες ή πόρνες. Ευτυχώς ήρθε η σειρά μας να ανακτήσουμε τη φωνή μας και να αποκατασταθεί η αλήθεια.
Οι μορφές σας -μυθικά σώματα, αβατάρ, φαντάσματα- μοιάζουν μεταβατικές. Είναι φορείς μαντείας ή αντανάκλαση εσωτερικών καταστάσεων;
Είναι γνωστό ότι ο τρόπος που αισθανόμαστε εγγράφεται ανεπαίσθητα στη στάση του σώματος, στο βλέμμα μας ή στην έκφραση. Η εσωτερική κατάσταση επηρεάζει την εξωτερική εικόνα, όπως ένα άβαταρ που διαμορφώνεται από τα δεδομένα που το τροφοδοτούν. Ίσως αυτό που ονομάζουμε «αύρα» να μην είναι ένα μεταφυσικό φαινόμενο, αλλά η αντανάκλαση του ψυχικού κόσμου πάνω στην επιφάνεια του σώματος. Τόσο η Alison Blickle όσο κι εγώ αφουγκραζόμαστε πολύ προσεκτικά όλα αυτά τα στοιχεία και τα εντάσσουμε σχεδόν εμμονικά στις αφηγήσεις μας.
Το έργο είναι έτοιμο όταν δεν απαιτείται περαιτέρω διόρθωση και όταν δεν υπάρχει κάτι να προσθέσουμε. Είναι λίγο όπως ο οργασμός· συμβαίνει, το καταλαβαίνεις.
Πότε καταλαβαίνετε ότι ένα έργο έχει ολοκληρωθεί; Όταν επανέρχεται ο έλεγχος;
Πολύ καλή αλλά και δύσκολη ερώτηση. Θα έλεγα ότι η ολοκλήρωση έρχεται όταν η εικόνα αποκτά την αυτονομία της. Το έργο είναι έτοιμο όταν δεν απαιτείται περαιτέρω διόρθωση και όταν δεν υπάρχει κάτι να προσθέσουμε. Είναι λίγο όπως ο οργασμός· συμβαίνει, το καταλαβαίνεις.
Η έκθεση προτείνει το εργαστήριο ως τόπο «επίσκεψης». Ποιος ή τι σας επισκέπτεται όταν δημιουργείτε;
Το εργαστήριο είναι ταυτόχρονα χώρος πειθαρχίας, μυστηρίου, χάους και αυτοσυγκέντρωσης. Αυτό που μας «επισκέπτεται» είναι μια κατάσταση έντονης διαύγειας που διέπεται από όλα αυτά τα αντιφατικά στοιχεία. Η Agnes Martin μιλούσε για στιγμές καθαρής αντίληψης· θα έλεγα πως αυτή η περιγραφή με βρίσκει σύμφωνη.
Πώς λειτουργεί ο καμβάς ως πεδίο συνάντησης «πέρα από την κατανόηση»;
Η μυστική δύναμη της ζωγραφικής είναι ότι διαμεσολαβεί μεταξύ του αόρατου και του ορατού. Το υπερβατικό, ως πεδίο εντάσεων, ενέργειας και συναισθημάτων, αποκτά μορφή μέσω της υλικής παρουσίας του χρώματος, της χειρονομίας και της σύνθεσης. Στο επίπεδο αυτό, η εικόνα δεν λειτουργεί ως απλή αναπαράσταση αλλά ως φορέας αποκάλυψης: η εμπειρία προηγείται της εννοιολογικής κατανόησης και η νοηματική ερμηνεία παραμένει δευτερεύουσα και ενδεχομένως ανεπαρκής. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την ποίηση.
Σε μια εποχή όπου η εικόνα παράγεται μαζικά και ψηφιακά, πώς διατηρεί η ζωγραφική τη δύναμή της ως πρόσκληση στο άγνωστο;
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η ζωγραφική είναι πολιτική πράξη. Απαιτεί χρόνο και φυσική παρουσία, όπως οτιδήποτε έχει νόημα. Είναι μια μορφή αντίστασης και αληθινής επικοινωνίας. Και βέβαια, η συνομιλία με το υπερπέραν, με το υψηλό, με ό,τι κι αν είναι αυτό που υπάρχει πέρα από την αντίληψή μας, επιτυγχάνεται είτε με τα ναρκωτικά είτε με την τέχνη. Εσείς αποφασίζετε.
Θα ήθελα να συγκινηθεί ο θεατής. Να χάσει την ψυχραιμία του, το νου και τα λογικά του. Να χάσει τη γη κάτω από τα πόδια του.
Τι θα θέλατε να αισθανθεί ο θεατής μπαίνοντας στον χώρο της έκθεσης;
Θα ήθελα να συγκινηθεί ο θεατής. Να χάσει την ψυχραιμία του, το νου και τα λογικά του. Να χάσει τη γη κάτω από τα πόδια του.
Αν το Alien Hand είναι πρόσκληση στο άγνωστο, ποιο ρίσκο καλείται να πάρει το κοινό;
Το ρίσκο το παίρνουν οι καλλιτέχνες. Το κοινό μπορεί να «τριπάρει» -ή όχι- με το αποτέλεσμα. Το έγραψε και το τραγούδησε ο David Bowie στο Memory of a Free Festival: Oh to capture just one drop of all the ecstasy that swept that afternoon. To paint the love upon a white balloon. Δεν έχω να προσθέσω κάτι παραπάνω, με καλύπτουν πλήρως αυτοί οι στίχοι.
Μπορεί η έκσταση να θεωρηθεί μορφή γνώσης;
Εφόσον την κατανοήσουμε ως κατάσταση αυξημένης αντίληψης και όχι ως απώλεια λογικής και ελέγχου, ναι. Η έκσταση μπορεί να λειτουργήσει ως διεύρυνση της συνείδησης.
