Παρατηρείτε ότι η ανήλικη παραβατικότητα συνδέεται συχνά με άλλες μορφές βίας ή κινδύνου που αντιμετωπίζουν τα παιδιά, όπως το bullying ή η παραμέληση;
Η παραβατικότητα αποτελεί έναν όρο-‘‘ομπρέλα’’ κάτω από τον οποίο μπορούν και συνυπάρχουν πολλαπλές και συχνά παράλληλες δυσκολίες τις οποίες μπορεί να βιώνει ένα παιδί. Άλλωστε, το παιδί που ασκεί τη βία συχνά ως μέλος μίας ομάδας συνομηλίκων, αναζητά να εκπληρώσει τόσο το αίσθημα του ανήκειν όσο και την ανάγκη του για προσοχή και επικοινωνία. Όταν τα πρόσωπα αναφοράς και η ασφάλεια λείπουν, τα παιδιά στρέφονται όπου μπορούν προκειμένου να αποκτήσουν ρόλο. Κακοποίηση, bullying, βία, παραμέληση και παραβατικότητα συχνά είναι τόσο συνδεδεμένα που δυσκολεύεται κανείς να εντοπίσει τι προκλήθηκε και από τι. Η απάντηση εδώ είναι πολυπαραγοντική και εξατομικευμένη.
Τι στοιχεία έχετε συλλέξει που δείχνουν αύξηση ή μείωση περιστατικών ανήλικης παραβατικότητας τα τελευταία χρόνια;
Η μείωση στην ηλικία έναρξης καθώς και η βαναυσότητα των μορφών της βίας αποτελούν στοιχεία τα οποία μας ανησυχούν σχετικά με την παραβατικότητα των ανηλίκων. Οι τάσεις εμφανίζονται αυξητικές, ωστόσο η απουσία ενιαίας καταγραφής στοιχείων και παρατηρήσεων αναφορικά με το φαινόμενο καθιστά δύσκολη την αποτύπωση της πραγματικής του διάστασης και της συντονισμένης προσπάθειας για την αντιμετώπισή του.
Αν δεν επενδύσουμε στην πρόληψη, θα συνεχίσουμε να μετράμε περιστατικά.
Ποια είναι η κύρια αιτία ή οι παράγοντες κινδύνου που εντοπίζετε στα παιδιά που εμπλέκονται σε παραβατικές συμπεριφορές;
Η απουσία υποστηρικτικού δικτύου, προσώπων αναφοράς στην οικογένεια, το σχολείο και την ευρύτερη κοινότητα, η απουσία ενημέρωσης αναφορικά τόσο με τα δικαιώματα του παιδιού όσο και με το τι συνιστά την ίδια τη βία, αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες, οι οποίοι μπορεί να οδηγήσουν στην έκθεση ενός παιδιού στον κίνδυνο. Έπειτα, θα ήταν παράλειψη αν δεν αναφερόμασταν στην απουσία υγιών προτύπων σχέσεων των σημαντικών άλλων ενός παιδιού, καθώς και στη δυνατότητα ενός παιδιού να είναι και να θεωρεί τον εαυτό του ως ισότιμο μέλος των ομάδων της οικογένειας, του σχολείου και της κοινότητας συμμετέχοντας και λαμβάνοντας αποφάσεις που το αφορούν. Θα πρέπει και πάλι να υπογραμμίσουμε ότι το παιδί, εκείνο το οποίο ασκεί τη βία, θέτει τον εαυτό του σε κίνδυνο και χρειάζεται ουσιαστική και άμεση βοήθεια προς την επανορθωτική του εμπειρία.
Πώς αξιοποιείτε τα δεδομένα από τις γραμμές υποστήριξης και βοήθειας για να προλαμβάνετε περιστατικά παραβατικότητας;
Η Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS 1056 λειτουργεί ως κέντρο αναφοράς για κάθε παιδί που βρίσκεται σε κίνδυνο. Τα δεδομένα αναδεικνύουν σημαντικούς δείκτες κινδύνου για την εμφάνιση δυσκολιών στη ζωή των παιδιών, συμπεριλαμβανομένης της παραβατικότητας στην εφηβική ηλικία. Με βάση τα στοιχεία του 2025, μέσω της Γραμμής SOS 1056 και του Cyber Tipline Hellas καταγράφονται καθημερινά αναφορές για κακοποίηση ή παραμέληση περίπου 10 παιδιών, περιστατικά αυτοκτονικού ιδεασμού ή αυτοτραυματισμού σε 2 παιδιά, σεξουαλική κακοποίηση 1 παιδιού, καθώς και κινδύνους μέσω Διαδικτύου (cyberbullying, sexual extortion, grooming) για 1 παιδί, ενώ αναφορές για bullying αφορούν 2 παιδιά κάθε 3 ημέρες· παράλληλα, παρέχεται συμβουλευτική υποστήριξη σε 10 παιδιά καθημερινά και καθημερινή υποστήριξη σε 1 παιδί και τη μητέρα του λόγω ενδοοικογενειακής βίας. Τα δεδομένα δίνουν την εικόνα του μεγέθους των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και οι έφηβοι στην καθημερινότητά τους. Η άμεση ενεργοποίηση μηχανισμών υποστήριξης και πρόληψης, συμβάλλουν στη μείωση της κλιμάκωσης της βίας και στην πρόληψη μελλοντικών περιστατικών παραβατικότητας εις βάρος ή με εμπλοκή παιδιών, με στόχο την έγκαιρη παρέμβαση, τον συντονισμό των αρμόδιων φορέων πριν την προσφυγή σε κατασταλτικές πρακτικές με σοβαρές κοινωνικές συνέπειες.
Η βία των ανηλίκων δεν εμφανίζεται ξαφνικά- καλλιεργείται στη σιωπή.
Ποιες πρωτοβουλίες πρόληψης εφαρμόζετε ειδικά για την παραβατικότητα ανηλίκων στα σχολεία και στις τοπικές κοινότητες;
Ξεκινώντας από το Νηπιαγωγείο και φτάνοντας μέχρι κάθε ηλικία, το τμήμα Πρόληψης και Ευαισθητοποίησης Παιδιών, Γονέων και Εκπαιδευτικών του Οργανισμού ‘‘Το Χαμόγελο του Παιδιού’’, απαρτιζόμενο από εξειδικευμένους ψυχολόγους πραγματοποιεί δράσεις στη σχολική κοινότητα. Ομάδες-στόχοι αποτελούν οι μαθητές, οι γονείς/ κηδεμόνες, οι εκπαιδευτικοί και ευρύτερα της σχολικής κοινότητας οι φροντιστές των παιδιών. Η επαφή με την κάθε ομάδα γίνεται στα πλαίσια βιωματικών και διαδραστικών συναντήσεων με κέντρο το παιδί και την ανάγκη του να ακουστεί και να μας καθοδηγήσει σε σειρά θεματικών. Προτεραιότητα των συγκεκριμένων δράσεων αποτελεί η πρόληψη του φαινομένου της βίας, χωρίς αυτό να αναιρεί την ανάγκη ανήλικων και ενήλικων συμμετεχόντων να μοιραστούν σχετικά περιστατικά τα οποία και έχουν διαχειριστεί από όποιο ρόλο.
Υπάρχουν προγράμματα στήριξης και επανένταξης για ανηλίκους που έχουν ήδη εκδηλώσει παραβατική συμπεριφορά;
Στη χώρα μας υπάρχουν τα αντίστοιχα προγράμματα και πολιτικές τα οποία στοχεύουν στην αναμόρφωση και την κοινωνική επανένταξη ανηλίκων που έχουν εκδηλώσει παραβατική συμπεριφορά. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο τα μέτρα αυτά εφαρμόζονται και διασυνδέονται αποτελεί μία προβληματική διάσταση η οποία συχνά οδηγεί στην ώθηση του ανηλίκου προς την παραβατική συμπεριφορά και λιγότερο στην στροφή του προς την κοινότητα. Ο παράγοντας πρόληψη απουσιάζει δυστυχώς, θέτοντας ανήλικους και ενήλικες φροντιστές σε επαναλαμβανόμενες συμπεριφορικές υποτροπές.
Πώς συνεργάζεται ο οργανισμός με αστυνομικές αρχές, κοινωνικές υπηρεσίες και δικαστικά συστήματα όταν ένα περιστατικό ανήλικης παραβατικότητας αναφέρεται ή καταγγέλλεται στους φορείς σας;
Ο Οργανισμός ‘‘Το Χαμόγελο του Παιδιού’’ βρίσκεται σε άρρηκτη συνεργασία με κάθε θεσμικό φορέα και διαθέτει τόσο την τεχνογνωσία όσο και το προσωπικό του για τις ανάγκες της ευρύτερης κοινωνίας. Ο Οργανισμός μέσω της Εθνικής Τηλεφωνικής Γραμμής για τα Παιδιά SOS 1056 λαμβάνει αναφορές οι οποίες μπορεί να αφορούν σε περιπτώσεις στις οποίες παραβιάζονται τα δικαιώματα του παιδιού και τις μεταφέρει στις αρμόδιες εισαγγελικές και αστυνομικές αρχές. Άμεσα και κατόπιν οδηγιών των θεσμικών αρχών, λειτουργούμε υποστηρικτικά σε κάθε δράση με γνώμονα το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού και την ασφάλειά του. Κάθε διαδικασία διέπεται από αξιοπρέπεια και διακριτικότητα ως προς τον τρόπο και τη διαδικασία διαχείρισής της με τη συμβολή επαγγελματιών του πεδίου. Απρόσκοπτη είναι και η συνεργασία μας με τις κοινωνικές υπηρεσίες δήμων, σχολείων, νοσοκομειακών μονάδων και της ευρύτερης κοινότητας προκειμένου να συνδυάζουμε και να ενώνουμε δυνάμεις με στόχο την προάσπιση των δικαιωμάτων του παιδιού.
Το παιδί που παραβατεί χρειάζεται βοήθεια, όχι μόνο καταστολή.
Με βάση τα δεδομένα που έχετε, ποιες πρακτικές ή πολιτικές αλλαγές θεωρείτε πιο απαραίτητες για να μειωθεί η παραβατικότητα των ανηλίκων στην Ελλάδα;
Με δεδομένο ότι οι περισσότερες προσπάθειες αντιμετώπισης του φαινομένου εστιάζουν στην καταστολή του φαινομένου, τονίζεται και πάλι η σημασία της πρόληψης που τόσο ξεχνάμε. Από όταν ακόμη ένα παιδί αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους γύρω του είναι σημαντικό να έχει τη δυνατότητα να συζητά με τα πρόσωπα του υποστηρικτικού του περιβάλλοντος αναφορικά με το φαινόμενο και τη δράση του σε περίπτωση που ασκήσει, υποστεί και ειδικά παρατηρήσει τη βία γύρω του. Αυτό προϋποθέτει πως ο γονέας έχει λάβει σχετική εκπαίδευση, έχει τη δυνατότητα να μιλήσει με ειδικούς πάνω στο θέμα αλλά έχει και πρόσωπα αναφοράς σε κοινωνικές υπηρεσίες από τα οποία λαμβάνει σταθερή υποστήριξη. Η εκπαίδευση ξεκινά μέσα από την οικογένεια και έπειτα επεκτείνεται στη σχολική κοινότητα στην οποία αντίστοιχα τα πρόσωπα αναφοράς των παιδιών αλλά και διεπιστημονικές ομάδας ψυχοκοινωνικής προσέγγισης θα ήταν σημαντικό να θωρακίζουν την κοινότητα από το φαινόμενο τόσο με τεχνικές πρόληψης όσο και αντιμετώπισης. Δυστυχώς, στρεφόμαστε στο ερώτημα του τι συμβαίνει με τα παιδιά ενώ στην πραγματικότητα, το ερώτημα αφορά στο πώς εμείς σαν ενήλικες λειτουργούμε –ή όχι- ως πρότυπα προς μίμηση και όχι προς αποφυγή. Αφού εντάξουμε την πρόληψη στην καθημερινότητα, επαναπροσδιορίσουμε αξίες και καλέσουμε τα παιδιά να συμμετέχουν σε κάθε πλάνο που τα αφορά, τότε και μόνο ίσως παρατηρήσουμε βελτίωση στην έκφανση του φαινομένου της βίας.
Τι ρόλο παίζει η ψυχοκοινωνική υποστήριξη στη μείωση του κινδύνου επανεισόδου σε παραβατική συμπεριφορά;
Σίγουρα καταλυτική η σημασία της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης. Βέβαια, αυτό που θα πρέπει εδώ να διευκρινιστεί είναι πως αυτή ακριβώς η υποστήριξη δε θα πρέπει να στρέφεται αποκλειστικά προς το παιδί αλλά πρώτα προς κάθε πρόσωπο αναφοράς του. Άλλωστε, τα παιδιά λειτουργούν κατοπτρίζοντας τις ενήλικες συμπεριφορές και σίγουρα η εμπλοκή των επαγγελματιών ψυχοκοινωνικών φροντίδας οφείλει –αν θέλει να έχει αποτέλεσμα- να έχει χροιά ολιστική. Ένα ολόκληρο σύστημα και το παιδί ως μέρος του επηρεάζει και επηρεάζεται, έχει ανάγκη να στηριχτεί και να στηρίξει.
Πώς μπορούν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να εντοπίζουν πρώιμα σημάδια κινδύνου και να συνεργάζονται με το Χαμόγελο για προστασία και πρόληψη;
Αρχικά με το να λειτουργούν ως μία ομάδα ενιαία και υποστηρικτική προς το παιδί. Γονείς και εκπαιδευτικοί, ως πρόσωπα αναφοράς, είναι σημαντικό να συμφωνήσουν στο συμπληρωματικό χαρακτήρα των ρόλων τους. Ως τέτοια πρόσωπα, είναι ακόμη πιο σημαντικό να παρατηρούν και να ακούνε τα παιδιά ευθύνης τους, να λειτουργούν ως συναισθηματικά και πρακτικά διαθέσιμοι προκειμένου τα παιδιά να ζητούν και να λαμβάνουν έμπρακτη και ουσιαστική υποστήριξη όταν το χρειαστούν. Ακριβώς επειδή κανένας φροντιστής δε διαθέτει απαντήσεις και λύσεις σε όλα, είναι σημαντικό και οι δύο αυτές πληθυσμιακές ομάδες να συμμετέχουν σε συναντήσεις γονέων και εκπαιδευτικών του Οργανισμού τόσο ανά τις σχολικές μονάδες όσο και μέσα από το διαδίκτυο και να απευθύνονται στην Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS 1056 κάθε φορά που παρατηρούν κάτι που μπορεί να τους προβληματίζει στο παιδί που φροντίζουν. Κάθε ξαφνική και χωρίς εμφανή αιτία αλλαγή οφείλει να με προβληματίσει ως φροντιστή, να με κάνει να παρατηρήσω, να ρωτήσω ανοιχτά ένα παιδί σχετικά με το τι χρειάζεται από εμένα και να λειτουργήσω ως υπεύθυνος ενήλικας.
*Κεντρική φωτογραφία: IStock
