Ο θάνατος του συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη, σε ηλικία 67 ετών, έφερε ξανά στο προσκήνιο μια οικογένεια που άφησε βαθύ αποτύπωμα στον ελληνικό πολιτισμό. Πίσω από τον καταξιωμένο λογοτέχνη βρισκόταν μια εξίσου εμβληματική προσωπικότητα: ο πατέρας του, Κώστας Σταμάτης, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα, άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με το εμβληματικό πρόγραμμα «Ξενία» και με ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα της μεταπολεμικής ελληνικής αρχιτεκτονικής.
Ήταν ένας αρχιτέκτονας που πίστευε πως η αρχιτεκτονική μπορεί να διαμορφώσει τον τρόπο που ζούμε, ταξιδεύουμε και βιώνουμε έναν τόπο. Το έργο του αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη ελληνική αισθητική, ενώ η παρακαταθήκη του παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα.
Ο άνθρωπος που συνέβαλε στη γέννηση των «Ξενία»
Αν υπάρχει ένα έργο που συνδέεται όσο λίγα με το όνομα του Κώστα Σταμάτη, αυτό είναι το πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία». Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, όταν η Ελλάδα προσπαθούσε να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά της μετά τον πόλεμο και να αναπτύξει τον τουρισμό της, γεννήθηκε ένα φιλόδοξο σχέδιο του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού: η δημιουργία μιας αλυσίδας δημόσιων ξενοδοχείων υψηλής αισθητικής, που θα αναδείκνυαν το ελληνικό τοπίο χωρίς να το αλλοιώνουν.
Την καλλιτεχνική και αρχιτεκτονική καθοδήγηση του προγράμματος ανέλαβε ο κορυφαίος αρχιτέκτονας Άρης Κωνσταντινίδης, ο οποίος επέλεξε μια ομάδα νέων και ιδιαίτερα ταλαντούχων συνεργατών. Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο Κώστας Σταμάτης, μόλις 32 ετών τότε, ο οποίος έμελλε να εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες μορφές του προγράμματος.
Τα έργα που άλλαξαν τον ελληνικό τουρισμό
Από το 1958 και μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, ο Κώστας Σταμάτης υπέγραψε ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του προγράμματος «Ξενία».
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα Ξενία της Σάμου, της Χίου (Bella Vista), της Δράμας και το Soleil στη Ρόδο, ενώ σχεδίασε ακόμη τον Μεθοριακό Σταθμό των Κήπων στον Έβρο, τις εγκαταστάσεις της Πλαζ Αλυκών Βόλου, την Πλαζ Ορνού στη Μύκονο και την Πλαζ Ναυπάκτου.
Τα έργα του δεν αντιμετώπιζαν το τοπίο ως κάτι που έπρεπε να κατακτηθεί. Αντίθετα, ενσωματώνονταν οργανικά σε αυτό, αξιοποιώντας το φυσικό φως, τις γραμμές του εδάφους και τα τοπικά υλικά. Αυτή ακριβώς η φιλοσοφία είναι που κάνει μέχρι σήμερα πολλά από τα κτίριά του να θεωρούνται διαχρονικά δείγματα της ελληνικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής.
Όταν η αρχιτεκτονική συναντούσε την τέχνη
Ο Κώστας Σταμάτης πίστευε πως η αρχιτεκτονική δεν μπορούσε να υπάρξει αποκομμένη από τις υπόλοιπες μορφές τέχνης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Ξενία της Σάμου, όπου προσκάλεσε έναν νεαρό τότε Αλέκο Φασιανό να δημιουργήσει μια μεγάλη τοιχογραφία εμπνευσμένη από τη θάλασσα, τα καράβια, τους ναύτες και τα ελληνικά σύμβολα. Ο ίδιος ο Φασιανός θυμόταν αργότερα εκείνη τη συνεργασία ως μια δημιουργική περίοδο σε μια Ελλάδα που επιχειρούσε να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της.
Για τον Σταμάτη, τα κτίρια δεν ήταν ποτέ απλώς κατασκευές. Ήταν χώροι πολιτισμού που όφειλαν να φιλοξενούν και να αναδεικνύουν την τέχνη.
Από το Πολυτεχνείο στον ΕΟΤ
Γεννημένος στην Αθήνα το 1926, ο Κώστας Σταμάτης φοίτησε στο Κολέγιο Αθηνών και στη συνέχεια σπούδασε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, από όπου αποφοίτησε το 1952.
Ξεκίνησε την επαγγελματική του πορεία στο Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων, σχεδιάζοντας υγειονομικά κέντρα, ενώ λίγο αργότερα εντάχθηκε στον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας, όπου είχε την ευθύνη σημαντικών οικιστικών μελετών.
Η καθοριστική στροφή στην πορεία του ήρθε το 1958, όταν προσκλήθηκε στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού, συμβάλλοντας καθοριστικά στον σχεδιασμό των «Ξενία» αλλά και ευρύτερων τουριστικών αναπτύξεων σε ολόκληρη τη χώρα.
Ένα δημιουργικό γραφείο με διεθνή ακτινοβολία
Το 1966 αποχώρησε από τον ΕΟΤ, επιλέγοντας να αφοσιωθεί αποκλειστικά στο ιδιωτικό του αρχιτεκτονικό γραφείο.
Στα χρόνια που ακολούθησαν υπέγραψε δεκάδες μελέτες δημόσιων και ιδιωτικών έργων, ενώ τιμήθηκε με πρώτα βραβεία σε πανελλήνιους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και σημαντικές διακρίσεις.
Το 1975 δημιούργησε μόνιμη συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Κ. Δ. Καψαμπέλη, ενώ έναν χρόνο αργότερα ίδρυσαν εταιρεία με στόχο την ανάπτυξη έργων στο εξωτερικό.
Υπό την ευθύνη του, η εταιρεία ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα κυρίως στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, κατακτώντας τέσσερα πρώτα βραβεία σε διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και υλοποιώντας έργα μεγάλης κλίμακας που ανέδειξαν το ελληνικό αρχιτεκτονικό δυναμικό εκτός συνόρων.
Παράλληλα, υπήρξε Τεχνικός Σύμβουλος του Ε.Ο.Μ.Μ.Ε.Χ., ενώ ένα από τα τελευταία μεγάλα έργα της καριέρας του ήταν η συμμετοχή στη μελέτη του Καρδιοχειρουργικού Κέντρου "Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης", σε συνεργασία με Έλληνες και Βρετανούς αρχιτέκτονες.
Ένας άνθρωπος με όραμα
Όσοι συνεργάστηκαν μαζί του μιλούσαν για έναν άνθρωπο με αστείρευτη δημιουργικότητα, βαθιά καλλιέργεια και πάθος για την καινοτομία.
Σε κάθε έργο του αναζητούσε την ισορροπία ανάμεσα στη μοντέρνα αισθητική και τον σεβασμό προς το ελληνικό τοπίο, δημιουργώντας κτίρια λειτουργικά, διαχρονικά και απόλυτα εναρμονισμένα με το περιβάλλον τους.
Παρέμεινε ενεργό μέλος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής Εταιρείας και του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, ενώ ακόμη και μετά την αποχώρησή του από την ενεργό δράση συνέχιζε να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις στον χώρο της αρχιτεκτονικής.
Η οικογένειά του
Η προσωπική του ζωή συνδέθηκε επίσης με σημαντικές προσωπικότητες του ελληνικού πολιτισμού.
Πρώτη του σύζυγος ήταν η σπουδαία ηθοποιός Μπέτυ Αρβανίτη, με την οποία απέκτησε τον γιο τους, τον συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη. Αργότερα παντρεύτηκε τη Φαίη Σταμάτη, με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Εύα, ενώ αργότερα γνώρισε και τη χαρά του εγγονού του, Ερμή.
Ιδιαίτερη ήταν και η σχέση του με την πρώτη του εξαδέλφη, τη σημαντική ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, γεγονός που αποτυπώνει το δημιουργικό και πνευματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κινήθηκε σε όλη του τη ζωή.
Μια παρακαταθήκη που παραμένει ζωντανή
Ο Κώστας Σταμάτης έφυγε από τη ζωή στις 28 Ιανουαρίου 2020, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να διδάσκεται, να μελετάται και να θεωρείται σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική.
Σήμερα, με αφορμή την απώλεια του γιου του, του συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη, η μνήμη του αποκτά μια ακόμη πιο ιδιαίτερη συναισθηματική διάσταση. Πατέρας και γιος υπηρέτησαν διαφορετικές μορφές δημιουργίας, όμως τους ένωνε η ίδια βαθιά ανάγκη να αφήσουν πίσω τους έργο που αντέχει στον χρόνο.
