Οι διεθνείς συγκρίσεις για το IQ των εθνών αποτελούν εδώ και δεκαετίες αντικείμενο επιστημονικής έρευνας αλλά και έντονου δημόσιου διαλόγου. Παρότι ο δείκτης νοημοσύνης δεν αποτελεί απόλυτο μέτρο της ανθρώπινης ευφυΐας, χρησιμοποιείται συχνά ως εργαλείο σύγκρισης των γνωστικών επιδόσεων μεταξύ πληθυσμών.
Στη συστηματική καταγραφή τέτοιων δεδομένων συνέβαλε σημαντικά το έργο του Richard Lynn, ο οποίος συγκέντρωσε περισσότερες από 100 μελέτες για δεκάδες χώρες, δημιουργώντας μία από τις πρώτες συνολικές βάσεις δεδομένων για το μέσο IQ ανά κράτος. Έκτοτε, η έρευνα συνεχίζεται με νέες μεθόδους και επικαιροποιήσεις.
Σήμερα, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι επιδόσεις των χωρών δεν εξαρτώνται από έναν μόνο παράγοντα. Αντίθετα, αποτελούν αποτέλεσμα μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης μεταξύ εκπαίδευσης, κοινωνικοοικονομικών συνθηκών, υγείας και πολιτισμικών αξιών.
Πώς υπολογίζεται το μέσο IQ μιας χώρας
Δεν υπάρχει μία ενιαία μέθοδος υπολογισμού του εθνικού IQ. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν διαφορετικές πηγές δεδομένων.
Σε ορισμένες χώρες, μαθητές του δημοτικού υποβάλλονται σε τυποποιημένα τεστ νοημοσύνης. Σε άλλες περιπτώσεις, οι επιδόσεις εφήβων σε διεθνείς εκπαιδευτικές αξιολογήσεις –ιδίως σε μαθηματικά, φυσικές επιστήμες και κατανόηση κειμένου– μετατρέπονται σε εκτιμήσεις IQ μέσω στατιστικών μοντέλων.
Υπάρχουν επίσης έρευνες που βασίζονται σε αντιπροσωπευτικά δείγματα ενηλίκων ή μαθητών, τα οποία μπορεί να κυμαίνονται από μερικές εκατοντάδες έως αρκετές χιλιάδες άτομα.
Για χώρες όπου δεν υπάρχουν άμεσες μετρήσεις, οι επιστήμονες συχνά χρησιμοποιούν συγκρίσεις με πολιτισμικά ή οικονομικά παρόμοια κράτη, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη δείκτες όπως:
-τα χρόνια υποχρεωτικής εκπαίδευσης,
-το ποσοστό αλφαβητισμού,
-την πρόσβαση στην υγειονομική φροντίδα,
-το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης.
Τι επηρεάζει το επίπεδο γνωστικών δεξιοτήτων ενός πληθυσμού
Οι περισσότερες σύγχρονες έρευνες συγκλίνουν στην άποψη ότι το περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της νοημοσύνης.
Η ποιότητα της εκπαίδευσης αποτελεί ίσως τον σημαντικότερο παράγοντα. Εκπαιδευτικά συστήματα που ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και την επίλυση προβλημάτων τείνουν να οδηγούν σε υψηλότερες επιδόσεις σε γνωστικά τεστ.
Εξίσου σημαντικοί είναι παράγοντες που σχετίζονται με την υγεία και την κοινωνική ευημερία, όπως:
-η σωστή διατροφή κατά την παιδική ηλικία,
-η προγεννητική ιατρική φροντίδα,
-η πρόσβαση σε καθαρό νερό,
-η γενικότερη οικονομική σταθερότητα.
Οι παράγοντες αυτοί επηρεάζουν άμεσα την ανάπτυξη του εγκεφάλου κατά τα πρώτα χρόνια ζωής.
Γιατί οι ασιατικές χώρες καταγράφουν τις υψηλότερες επιδόσεις
Σύμφωνα με τις περισσότερες μελέτες, οι χώρες της Ανατολικής Ασίας βρίσκονται σταθερά στις κορυφαίες θέσεις των διεθνών συγκρίσεων IQ.
Η Ιαπωνία εμφανίζεται στην πρώτη θέση με μέσο IQ που ξεπερνά το 106. Στο ίδιο επίπεδο βρίσκονται η Ταϊβάν, η Σιγκαπούρη, το Χονγκ Κονγκ, η Κίνα και η Νότια Κορέα.
Τα εκπαιδευτικά συστήματα αυτών των χωρών χαρακτηρίζονται από:
-υψηλές ακαδημαϊκές απαιτήσεις,
-μεγάλη έμφαση στα μαθηματικά και στις επιστήμες,
-πολλές ώρες μελέτης μέσα και έξω από το σχολείο.
Σε πολλές περιπτώσεις, οι μαθητές περνούν μεγάλο μέρος της ημέρας σε σχολικές δραστηριότητες ή πρόσθετα εκπαιδευτικά προγράμματα. Παράλληλα, πολιτισμικές αξίες που συνδέονται ιστορικά με τη διδασκαλία του Κομφούκιος δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην πειθαρχία, την επιμέλεια και την ακαδημαϊκή προσπάθεια.
Οι χώρες με τις χαμηλότερες επιδόσεις
Στον αντίποδα, οι χώρες που εμφανίζουν τις χαμηλότερες μέσες επιδόσεις στο IQ βρίσκονται κυρίως σε περιοχές με υψηλά επίπεδα φτώχειας.
Το Νεπάλ καταγράφεται σε ορισμένες έρευνες ως η χώρα με το χαμηλότερο μέσο IQ, ενώ ακολουθούν η Λιβερία, η Σιέρα Λεόνε, η Γουατεμάλα και το Πράσινο Ακρωτήρι.
Κοινός παρονομαστής αυτών των περιοχών είναι:
-ο υποσιτισμός,
-η περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση,
-η χαμηλή διάρκεια σχολικής φοίτησης,
-οι υγειονομικές δυσκολίες.
Σε πολλές περιπτώσεις, οι πολίτες περνούν λιγότερα από έξι χρόνια στο σχολείο, γεγονός που επηρεάζει σημαντικά την ανάπτυξη γνωστικών δεξιοτήτων.
Η εικόνα της Ευρώπης
Στην Ευρώπη, οι υψηλότερες επιδόσεις εμφανίζονται σε χώρες της ανατολικής και βόρειας περιοχής της ηπείρου.
Η Λευκορωσία βρίσκεται στην κορυφή των ευρωπαϊκών κατατάξεων, κάτι που αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στην ισχυρή εκπαιδευτική παράδοση της σοβιετικής περιόδου και στη μεγάλη έμφαση στις θετικές επιστήμες.
Ακολουθεί η Φινλανδία, η οποία αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση. Το φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι γνωστό για την έμφαση που δίνει στην ισότητα, τη δημιουργικότητα και την αυτονομία των μαθητών, αντί για την έντονη εξεταστική πίεση.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σχολικό περιβάλλον που ενθαρρύνει την εξερεύνηση της γνώσης και την ανάπτυξη δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων.
Τι συμβαίνει με την περίπτωση της Ελλάδας
Σε ότι αφορά την Ελλάδα, έχουμε για μέσο όρο IQ το 90.77 και είμαστε στην 54η θέση από τις 199 της λίστας.
Παρεμπιπτόντως, ο μέσος παγκόσμιος όρος είναι το 100.
Γιατί μείναμε μετεξεταστέοι; Σύμφωνα με εκείνους που συγκεντρώνουν τα στοιχεία, το 99% έχουμε τελειώσει το σχολείο, με την υποχρεωτική εκπαίδευση να είναι έως τα 15, αλλά οι οικονομικές προκλήσεις μετά τη δεκαετία του 2010, μαζί με τη μετανάστευση των νέων (brain drain), έχει περιορίσει τα οφέλη του αλφαβητισμού μας.
Σε σύγκριση με χώρες χαμηλού επιπέδου, όπως το Νεπάλ, επωφελούμαστε από την καλύτερη διατροφή και τη σταθερότητα. Σε σύγκριση με χώρες υψηλού επιπέδου, όπως το Χονγκ Κονγκ, δεν διαθέτουμε εξαιρετικά ανταγωνιστικές κουλτούρες εξετάσεων. Δηλαδή, δεν έχουμε εξετάσεις που “προπονούν” τις δεξιότητες που μετρούν τα IQ tests.
«Οι οικονομικές πιέσεις δίνουν προτεραιότητα στην επαγγελματική κατάρτιση έναντι της καινοτομίας».
Εν τω μεταξύ, η μεσογειακή διατροφή, που είναι πλούσια σε ψάρια, ελαιόλαδο και λαχανικά, υποστηρίζει την υγεία του εγκεφάλου, παράλληλα με την καθολική υγειονομική περίθαλψη που μειώνει τους αναπτυξιακούς κινδύνους. Πλέον όμως, στην Ελλάδα έχουμε το μεγαλύτερο ποσοστό παχύσαρκων παιδιών.
Oι αναλυτές προσθέτουν και ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ επιτρέπει την πρόσβαση σε μαθήματα και τεχνολογία, αλλά η λιτότητα του 2010 έπληξε περισσότερο τις αγροτικές περιοχές, διευρύνοντας τα χάσματα μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών: η πρόσβαση στην τεχνολογία και σε εξωσχολικά ερεθίσματα παραμένει πιο εύκολη στα αστικά κέντρα.
Επίσης, εξαιτίας της οικονομικής ανάγκης δίνεται προτεραιότητα στην επαγγελματική κατάρτιση -που βρίσκει άμεσα δουλειές-, αντί της καινοτομίας και της καλλιέργειας δεξιοτήτων υψηλού επιπέδου.
Παράλληλα, η έλλειψη δομημένων προγραμμάτων ενίσχυσης κριτικής σκέψης και δημιουργικότητας στα σχολεία περιορίζει τη δυνατότητα ανάπτυξης υψηλού δείκτη νοημοσύνης, αφού οι δεξιότητες που μετρούνται στα IQ tests συχνά δεν καλλιεργούνται με συστηματικό τρόπο.
Η συζήτηση γύρω από το εθνικό IQ συχνά προκαλεί έντονες αντιδράσεις, καθώς πρόκειται για έναν δείκτη που μπορεί εύκολα να παρερμηνευτεί.
Οι περισσότεροι επιστήμονες συμφωνούν ότι η νοημοσύνη ενός πληθυσμού δεν είναι στατική ούτε προκαθορισμένη.
Αντίθετα, επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις κοινωνικές συνθήκες, τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες και τις πολιτικές που εφαρμόζει κάθε χώρα.
Υπό αυτό το πρίσμα, οι διεθνείς συγκρίσεις δεν λειτουργούν τόσο ως «κατάταξη ευφυΐας», αλλά περισσότερο ως υπενθύμιση ότι η επένδυση στην εκπαίδευση, στην υγεία και στη γνώση αποτελεί έναν από τους βασικότερους παράγοντες για την ανάπτυξη των κοινωνιών.
