Για πολλούς, η πιο ενοχλητική στιγμή μετά το τέλος των γιορτών δεν είναι άλλη από το ξεστόλισμα και την απομάκρυνση του χριστουγεννιάτικου δέντρου — μια διαδικασία που συνήθως αναβάλλεται όσο περισσότερο γίνεται. Κι όμως, όσο κι αν η απόφαση μοιάζει καθαρά προσωπική, η παράδοση δίνει μια ξεκάθαρη απάντηση στο πότε θεωρείται «σωστό» να αποχαιρετήσουμε το γιορτινό έλατο.
Ανεξάρτητα από το αν κάποιος ακολουθεί πιστά τα έθιμα, αν διατηρεί μια δόση δεισιδαιμονίας ή απλώς ενδιαφέρεται για τις παλιές συνήθειες, υπάρχει μια συγκεκριμένη ημερομηνία που σηματοδοτεί το επίσημο τέλος της εορταστικής περιόδου.
Παλαιότερα θεωρούσαμε ότι ο πρώτος που στόλισε δέντρο ήταν ο Μαρτίνος Λούθηρος. Ωστόσο, σύμφωνα με τους ιστορικούς, η παράδοση αυτή είναι ακόμη παλαιότερη κι έχει καταγωγή από την Ανατολή. Σε χειρόγραφο του Βρετανικού Μουσείου, του 13ου αιώνα, αναφέρεται πως το έτος 512 ο αυτοκράτορας Αναστάσιος Α΄ έκτισε έναν ναό στο Τουρ Αμπντίν της Συρίας στον οποίο προσέφερε δύο ορειχάλκινα δένδρα στημένα εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης του Ιερού Βήματος, τα οποία είχαν θέσεις για φώτα.
Επίσης και στον Ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη υπήρχαν επί Βυζαντίου, στο επιστύλιο του τέμπλου, μεταλλικά δένδρα σε σχήμα κώνου (πυρσόμορφα δένδρα) όμοια με κυπαρίσσια, όπου αντί για καρπούς έφεραν φώτα σε σχήμα κωνοειδές. Βεβαιώνεται επιπλέον η χρήση πολυκάνδηλων σε σχήμα δένδρου σε όλο τον ναό. Φυσικά, δέντρα στόλιζαν κι άλλες θρησκευτικές παραδόσεις (βλ. παγανισμός), όμως, τα παραπάνω είναι οι απαρχές του εθίμου αυτού στον χριστιανισμό.
Καλά όλα αυτά, όμως, εμείς πότε πρέπει να ξεστολίσουμε το δέντρο; Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, τα Χριστούγεννα δεν ολοκληρώνονται στις 25 Δεκεμβρίου, ημέρα που γιορτάζεται η Γέννηση, αλλά εκτείνονται έως τα Θεοφάνια. Η εορτή των Θεοφανίων, που τιμάται στις 6 Ιανουαρίου —δώδεκα ημέρες μετά τα Χριστούγεννα— αποτελεί το καταληκτικό σημείο του εορταστικού κύκλου.
Η ημέρα αυτή είναι γνωστή σε άλλες (κυρίως καθολικές) χώρες και ως «Ημέρα των Τριών Μάγων», όπου γιορτάζεται η επίσκεψη των Μάγων στον νεογέννητο Ιησού, με έθιμα όπως η ανταλλαγή δώρων σε πολλές κοινωνίες, ειδικά στην Ισπανία (Dia de Reyes Magos). Από την άλλη, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τους Μάγους τα Χριστούγεννα (25 Δεκεμβρίου) και τα Θεοφάνεια (6 Ιανουαρίου) συμβολίζουν την αποκάλυψη του Χριστού στον κόσμο, την Ημέρα των Θεοφανείων.
Πιο συγκεκριμένα, τα Θεοφάνια (παλαιότερη και παραδοσιακή γραφή Θεοφάνεια) γιορτάζουμε τη βάπτιση του Ιησού Χριστού στον ποταμό Ιορδάνη από τον Ιωάννη το Βαπτιστή. Το όνομα προκύπτει από τη φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας που συνέβη σύμφωνα με τρεις σχετικές ευαγγελικές περικοπές. Η γιορτή των Θεοφανίων λέγεται επίσης και Επιφάνεια, Φώτα ή (Εορτή) των Φώτων.
Με δεδομένο ότι η Δωδέκατη Νύχτα ή τα Θεοφάνια θεωρούνται το επίσημο τέλος των γιορτών, τόσο για τους Ορθόδοξους όσο και για τους Καθολικούς, η παράδοση υπαγορεύει πως τότε είναι και η κατάλληλη στιγμή για να ξεστολίσουμε το χριστουγεννιάτικο δέντρο και κάθε άλλη εορταστική διακόσμηση. Μάλιστα, σύμφωνα με παλαιότερες λαϊκές δοξασίες, η παραμονή του δέντρου πέρα από το τέλος της εορταστικής περιόδου ενδέχεται να συνδέεται ακόμη και με κακοτυχία.
Είτε, λοιπόν, το ξεστόλισμα γίνεται από σεβασμό στο έθιμο είτε απλώς ως ένα συμβολικό κλείσιμο των γιορτών, η 6η Ιανουαρίου παραμένει η ημερομηνία που η παράδοση ορίζει ως το οριστικό αντίο στο πνεύμα των Χριστουγέννων.
