Εσείς μετρήσατε την περίμετρο των γοφών σας πριν επιλέξετε επάγγελμα;

Υπάρχει κάτι σχεδόν τελετουργικό στη δημόσια επανεμφάνιση του βιολογικού ντετερμινισμού. Κάθε φορά που τα κοινωνικά δεδομένα μετακινούνται, κάθε φορά που οι γυναίκες κατακτούν έναν χώρο που ιστορικά τους είχε απαγορευτεί, κάποιος βετεράνος —συχνά λευκός, συχνά ηλικιωμένος, σχεδόν πάντα «σεβαστός»— αισθάνεται την ανάγκη να μας υπενθυμίσει ότι «η φύση» έχει άλλη άποψη. Δεν πρόκειται για έκπληξη αλλά για επαναλαμβανόμενο μοτίβο.

Οι δηλώσεις του Guy Roux για το γυναικείο ποδόσφαιρο, σε συνέντευξή του στο L’Est Éclair, δεν είναι απλώς προσβλητικές. Είναι θεωρητικά παρωχημένες, επιστημονικά αβάσιμες και πολιτικά επικίνδυνες. Όταν λέει ότι «οι γυναίκες είναι φτιαγμένες για να γεννούν, με φαρδύτερους γοφούς» και ότι «το ποδόσφαιρο δεν είναι φτιαγμένο για φαρδείς γοφούς», δεν εκφράζει μια αδέξια προσωπική άποψη. Αναπαράγει έναν ολόκληρο ιδεολογικό μηχανισμό που έχει χρησιμοποιηθεί ιστορικά για να αποκλείσει τις γυναίκες από την εργασία, την πολιτική, τον αθλητισμό, ακόμη και από τη σφαίρα της λογικής. Πολλοί θα σχολιάσετε για την ηλικία του Guy Roux και για το ότι οι απόψεις αυτές ανήκουν στο παρελθόν. Μια βόλτα στο Twitter σήμερα θα σας πείσει για το αντίθετο.

Hips don't lie: Ο βιολογικός ντετερμινισμός ως πολιτικό εργαλείο

Από τον 19ο αιώνα και τη λεγόμενη «επιστημονική» ανθρωπολογία, μέχρι τη φρενολογία και τις πρώιμες ψευδοβιολογικές θεωρίες φύλου, το γυναικείο σώμα παρουσιάστηκε ως ένα σύνολο «περιορισμών». Οι μήτρες, οι γοφοί, οι ορμόνες επιστρατεύτηκαν ως επιχειρήματα για να αποδειχθεί ότι οι γυναίκες δεν αντέχουν τη σωματική κόπωση, δεν μπορούν να σκεφτούν λογικά και δεν είναι φτιαγμένες για ανταγωνισμό. Η Simone de Beauvoir έγραφε ήδη από το 1949 ότι η βιολογία χρησιμοποιείται όχι για να εξηγήσει αλλά για να δικαιολογήσει (κι άρα, να κανονικοποιήσει) κοινωνικές ιεραρχίες. Με άλλα λόγια, δε γεννιέσαι κατώτερη αλλά σε πείθουν ότι είσαι.

Ο Roux κινείται ακριβώς σε αυτή την παράδοση. Όταν υποστηρίζει ότι «οι καλύτερες παίκτριες έχουν τον σωματότυπο παιδιών» ή ότι αγόρια κάτω των 14 ετών μπορούν να νικήσουν γυναικείες ομάδες, συγχέει σκόπιμα τη βιολογική διαφορά με την αξιολογική ανωτερότητα. Πρόκειται για το κλασικό σφάλμα της φυσικοποίησης: αυτό που είναι, μετατρέπεται αυθαίρετα σε αυτό που πρέπει να είναι.

Παρεμπιπτόντως, αυτή είναι η Ludmila da Silva, μια από τις πιο δυνατές κι ακριβοπληρωμένες παίκτριες του αθλήματος. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του Roux, είτε το σώμα της θυμίζει παιδί είτε ξέχασε να αφήσει τους γοφούς της στο σπίτι.

Επιπλέον, η σύγκριση που επικαλείται ο Roux με τον Usain Bolt —ότι θα κέρδιζε μια πρωταθλήτρια των 100 μέτρων κατά «12 ή 14 μέτρα»— είναι ενδεικτική αυτής της στρεβλής λογικής. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι υπάρχουν βιολογικές διαφορές. Το ερώτημα είναι γιατί αυτές οι διαφορές επιστρατεύονται επιλεκτικά για να ακυρώσουν τη γυναικεία αθλητική αξία, και ποτέ για να αναγνωρίσουν τη γυναικεία αριστεία εντός του δικού της πλαισίου.

Αυτή η συλλογιστική, ωστόσο, δεν στρέφεται μόνο εναντίον των γυναικών. Είναι εξίσου προσβλητική για τους Παραολυμπιονίκες και, ευρύτερα, για τα άτομα με αναπηρία, των οποίων τα σώματα επίσης δεν «τηρούν» τα βιολογικά πρότυπα που επικαλείται ο λόγος του αποκλεισμού. Αν η αθλητική αξία κρίνεται με βάση μια ιδεατή, αρτιμελή, ανδρική νόρμα σώματος, τότε κάθε απόκλιση (είτε φύλου είτε αναπηρίας) μετατρέπεται αυτομάτως σε έλλειμμα. Η ιστορία των Παραολυμπιακών Αγώνων και του αθλητισμού ΑμεΑ, όμως, αποδεικνύει ότι η αθλητική αριστεία δεν είναι συνάρτηση «σωστής» ανατομίας, αλλά προπόνησης, τεχνικής, στρατηγικής, πειθαρχίας και επινοητικότητας. Το σώμα δεν είναι ποτέ απλώς βιολογικό δεδομένο. Είναι πάντα ένα κοινωνικά και πολιτισμικά ερμηνευμένο πεδίο.

Το γυναικείο ποδόσφαιρο, στην πράξη κι όχι στη θεωρία

Ας μιλήσουμε λοιπόν για την πραγματικότητα και όχι για τα φαντάσματα του παρελθόντος που κάποιοι εξακολουθούν να επιστρατεύουν ως «αποδείξεις» για ανώτερες και κατώτερες ικανότητες. Το γυναικείο ποδόσφαιρο δεν είναι ένα πείραμα σε εξέλιξη· είναι ένα ώριμο, υψηλού επιπέδου άθλημα με ιστορία, θεαματικά επιτεύγματα, επαγγελματικές δομές και σταθερή άνοδο στην παγκόσμια δημοφιλία.

Σε επίπεδο συλλόγων, ομάδες όπως η OL Lyon στην Premier Ligue της Γαλλίας (με πολλαπλά πρωταθλήματα και σημαντική παρουσία στην κορυφαία ευρωπαϊκή διοργάνωση) κυριάρχησαν για χρόνια στην Ευρώπη, ενώ η Barcelona Femení κατέκτησε δύο σερί UEFA Women’s Champions League, επικρατώντας της Lyon σε έναν τελικό που επισφράγισε την εξέλιξη του γυναικείου συλλογικού ποδοσφαίρου σε κορυφαίο επίπεδο (παρά την ιστορική κυριαρχία της Lyon) .

Σε διεθνές επίπεδο, η εικόνα είναι ακόμα πιο εντυπωσιακή. Το FIFA Women’s World Cup 2019 στη Γαλλία σημείωσε ρεκόρ τηλεθέασης πάνω από 1,12 δισεκατομμυρίων θεατών παγκοσμίως, με μέσο όρο περίπου 17,27 εκατομμύρια θεατές ανά αγώνα (διπλάσιο ενδιαφέρον από το 2015) και τον τελικό να ξεπερνά τους 263 εκατομμύρια μοναδικούς θεατές παγκοσμίως. Η αύξηση της απήχησης συνεχίστηκε, με την τελική τηλεθέαση του Παγκοσμίου Κυπέλλου 2023 να ξεπερνά τους 2 δισεκατομμύρια θεατές συνολικά, ενισχύοντας την ισχυρή παγκόσμια τάση ενδιαφέροντος για το άθλημα .

Στην Ευρώπη, το UEFA Women’s Euro 2022 πέτυχε επίσης αξιοσημείωτες επιδόσεις, με την τελική αναμέτρηση να φτάνει 50 εκατομμύρια θεατές σε ζωντανή μετάδοση, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο ο τελικός αυτός έγινε ο αγώνας ποδοσφαίρου με την υψηλότερη τηλεθέαση της χρονιάς στο BBC, ανεβάζοντας κατακόρυφα τα στοιχεία τηλεθέασης και προσέλκυσης νέων φιλάθλων.

Η αύξηση της απήχησης αντικατοπτρίζεται και στις παραγωγικές δομές του αθλήματος. Ο αριθμός των γυναικείων εθνικών ομάδων που κατατάσσονται στις παγκόσμιες λίστες της FIFA αυξήθηκε σημαντικά τα τελευταία χρόνια, φτάνοντας σε ιστορικά υψηλά, και νέες χώρες εισήλθαν για πρώτη φορά στην επίσημη κατάταξη, δείχνοντας πώς το άθλημα εξαπλώνεται γεωγραφικά πέρα από την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική .

Παράλληλα, σε επίπεδο θεατών και οικονομικών δεικτών, οι κορυφαίες λίγκες καταγράφουν σταθερή αύξηση εισιτηρίων, τηλεθέασης και εσόδων· η Women’s Super League (WSL) στην Αγγλία και η National Women’s Soccer League (NWSL) στις ΗΠΑ βλέπουν σημαντικά άλματα στην προσέλευση του κοινού, στις τηλεοπτικές μεταδόσεις και στη συνολική οικονομική αξία των πρωταθλημάτων τους, γεγονός που αντικατοπτρίζει την αυξανόμενη εμπορική βιωσιμότητα του γυναικείου ποδοσφαίρου ως παραγωγικό προϊόν κι όχι ως εξαίρεση ή «περίεργο πείραμα» .

Ακόμη και στην ιστορική μνήμη του αθλήματος βλέπουμε μια ανάκαμψη που διαψεύδει την παγίωση της ιδέας ότι οι γυναίκες «δεν αντέχουν» την ένταση ή το ανταγωνιστικό παιχνίδι. Από τον 20ό αιώνα, σε διοργανώσεις όπως το Παγκόσμιο Κύπελλο του 1999 στο Rose Bowl του Λος Άντζελες, ποδοσφαιρικές αναμετρήσεις γυναικών προσέλκυσαν τεράστιες μάζες φιλάθλων, με πάνω από 90.000 παρουσίες στο γήπεδο —αριθμός που λίγοι συνήθως συνδέουν με το γυναικείο ποδόσφαιρο εκείνης της εποχής αλλά που υπενθυμίζει ότι η δημοφιλία δεν είναι καινούργιο φαινόμενο αλλά μια επανεμφάνιση μακροχρόνια καταπιεσμένη από κοινωνικούς αποκλεισμούς.

Οι θεαματικές επιδόσεις, τα οικονομικά νέα ορόσημα και η ανάπτυξη στοιχείων τηλεθέασης και κοινού δεν αποτελούν «παράπλευρες ενδείξεις» μιας μόδας αλλά συνεπείς ενδείξεις ότι το γυναικείο ποδόσφαιρο έχει όχι μόνο πλούσια ιστορία, αλλά και λαμπρό παρόν και δυναμικό μέλλον. Κι αυτό, όσο κι αν κάποιοι προσπαθούν να το μειώσουν σε μια συζήτηση για «φαρδύτερους γοφούς» ή «φυσική ανισότητα», δείχνει ότι η αξία των γυναικών στο ποδόσφαιρο δεν μετριέται σε στερεότυπα αλλά σε συγκρίσιμα, μετρήσιμα, αδιάσειστα δεδομένα.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο τι λέγεται, αλλά ποιος μιλά και γιατί

Ο Guy Roux δεν είπε κάτι «για πρώτη φορά». Είναι γνωστός αντιφεμινιστής, με ιστορικό αντίστοιχων δηλώσεων. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο γιατί τις επαναλαμβάνει, αλλά γιατί συνεχίζει να του δίνεται βήμα. Και εδώ το πρόβλημα ξεφεύγει από το γαλλικό ποδόσφαιρο και αγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης μιντιακής πρακτικής και στην Ελλάδα.

Ξανά και ξανά βλέπουμε στους δέκτες μας το ίδιο σκηνικό: μισογύνηδες καλούνται σε πάνελ ή συνεντεύξεις για να εκφράσουν «την άποψή τους». Ο δημοσιογράφος ή παρουσιαστής υποδύεται τον ρόλο του «λογικού», του «μορφωμένου», του ανθρώπου που σοκάρεται -για 127η φορά- από κάτι βαθιά προβληματικό. «Δεν το περίμενα, κύριέ μου, ότι θα πείτε κάτι τέτοιο. Δεν είναι ότι το έχετε ξαναπεί άλλες τόσες φορές! Σας κλείνω τώρα το τηλέφωνο, γιατί εγώ αυτά δεν τα σηκώνω και θα σας ξαναπάρω σε τρεις μήνες. Το καλό που σας θέλω να έχετε βάλει μυαλό μέχρι τότε, γιατί αλλιώς θα τα πάρω και θα συνεχίσουμε αυτό το ιδεολογικό ταγκό εις το διηνεκές». Το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: η επίθεση σε κοινωνικές ομάδες μετατρέπεται σε θέαμα. Ο μισογυνισμός γίνεται content και η σύγκρουση γίνεται τηλεθέαση.

Αυτή δεν είναι ουδετερότητα αλλά συνενοχή. Δεν είναι πλουραλισμός, όπως αρέσκονται να τον βαπτίζουν μερικοί, αλλά κυνισμός. Όταν δίνεις μικρόφωνο σε κάποιον γνωρίζοντας τι θα πει, δεν «ανοίγεις διάλογο». Κατασκευάζεις ένα αφήγημα όπου εσύ βγαίνεις ο καλός και προοδευτικός, κι εκείνος ο «γραφικός», ενώ στην πραγματικότητα έχεις ήδη κανονικοποιήσει τη βία του λόγου του.

Το διακύβευμα

Το γυναικείο ποδόσφαιρο δεν χρειάζεται την έγκριση κανενός Guy Roux για να υπάρξει. Αυτό που χρειάζεται -και δικαιούται- είναι σοβαρή δημοσιογραφική κάλυψη, επένδυση και θεσμική στήριξη. Και το φεμινιστικό αίτημα εδώ δεν είναι συναισθηματικό αλλά καθαρά γνωσιακό. Να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε τις γυναίκες ως εξαίρεση που πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αξία της απέναντι σε ένα ανδρικό «κανονικό».

Γιατί, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν οι γυναίκες «ταιριάζουν» στο ποδόσφαιρο. Το ερώτημα είναι γιατί ένα κομμάτι της κοινωνίας εξακολουθεί να ενοχλείται όταν οι γυναίκες παίζουν, κυριολεκτικά και μεταφορικά, σε γήπεδα που κάποτε θεωρούνταν απαγορευμένα. Και γιατί τα μέσα ενημέρωσης εξακολουθούν να πουλάνε αυτή την ενόχληση ως άποψη.

Η ιστορία, όπως πάντα, έχει ήδη απαντήσει. Το ζήτημα είναι ποιοι επιμένουν να μην την ακούν.