Λίγο μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, πολλές δυτικές πρωτεύουσες απέλασαν ρώσους κατασκόπους και διέκοψαν τη συνεργασία τους με ρωσικές επιχειρήσεις, στο πλαίσιο των κυρώσεων κατά της Μόσχας.
Ήταν η μέθοδος της Δύσης να εμποδίσει το Κρεμλίνο να συλλέγει πληροφορίες και να εξασφαλίζει εξοπλισμό, όπως μικροτσίπ και άλλα εξαρτήματα για την κατασκευή οπλικών συστημάτων.
Πολλοί ρώσοι κατάσκοποι που απελάθηκαν τότε, «προσγειώθηκαν», σε μια χώρα που κανείς δεν φανταζόταν, την Ιαπωνία. Αυτό αποκαλύπτει έρευνα τριών δημοσιογράφων των New York Times, των Τζέιν Μπράντλεϊ, Μάικλ Σουίρτς και Άνταμ Γκόλντμαν, οι οποίοι διερευνούσαν επί μήνες το θέμα.
Ρωσική κατασκοπευτική επιχείρηση στο Τόκιο: η 20ή Διεύθυνση
Στο Τόκιο, η Μόσχα έχει στήσει ολόκληρη επιχείρηση, την οποία διευθύνει μια ρωσική στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών, γνωστή ως η «20ή Διεύθυνση». Οι αξιωματικοί της παρουσιάζονται ως διπλωμάτες και επιχειρηματίες. Στην πραγματικότητα, εργάζονται για την αγορά ή την κλοπή τεχνολογίας για στρατιωτικούς σκοπούς και τη μεταφορά τους, λαθραία, στη Ρωσία.
Ο επικεφαλής της «20ής Διεύθυνσης» εμφανίζεται ως υπάλληλος της Aeroflot, της ρωσικής κρατικής αεροπορικής εταιρείας.
Τον Μάιο, όταν ένας ρωσικός πύραυλος τύπου Kh-101 κατέστρεψε μια πολυκατοικία στο Κίεβο και προκάλεσε τον θάνατο τουλάχιστον 24 ανθρώπων, οι Ουκρανοί διαπίστωσαν ότι ο πύραυλος έφερε ιαπωνικά εξαρτήματα, τα οποία απαγορεύονταν να εξαχθούν στη Ρωσία.
Ουκρανοί αξιωματούχοι παρουσίασαν στην Ιαπωνία στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η ιαπωνική τεχνολογία χρησιμοποιείται σε επιθέσεις της Ρωσίας. Σύμφωνα με το Κίεβο, το 90% των ρωσικών πυραύλων και drones περιέχουν εξαρτήματα ιαπωνικής κατασκευής.
Ιαπωνία, ο παράδεισος των κατασκόπων
Η Ιαπωνία, θεωρείται εδώ και πολλά χρόνια, «παράδεισος» για τους κατασκόπους, λόγω των περιορισμών που της επιβλήθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, από τους νικητές του πολέμου. Η Ιαπωνία δε διαθέτει ούτε υπηρεσία εξωτερικών πληροφοριών.
Παρά ταύτα, ιάπωνες αξιωματούχοι αναγνωρίζουν την απειλή της κατασκοπείας και εργάζονται για την άρση των περιορισμών που δυσκολεύουν τη συλλογή πληροφοριών. Η ιαπωνική κυβέρνηση διαβεβαιώνει ότι συνεργάστηκε με τους δυτικούς συμμάχους της, για να απαγορεύσει τις εξαγωγές στρατιωτικών ειδών προς τη Ρωσία καθώς «η ρωσική επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας αποτελεί μια κατάφωρη ενέργεια που κλονίζει τα ίδια τα θεμέλια της διεθνούς τάξης», όπως ανέφερε σχετικά, το ιαπωνικό υπουργείο Εξωτερικών.
Ρώσοι κατάσκοποι δρουν κάτω από τη μύτη των Ιαπώνων
Όμως οι ρώσοι κατάσκοποι φαίνεται ότι δρουν κάτω από τη μύτη των ιαπωνικών αρχών. Τα γραφεία της Aeroflot στο Τόκιο, απέχουν μόλις δέκα λεπτά με τα πόδια, από την έδρα της ιαπωνικής Αστυνομικής Υπηρεσίας η οποία είναι αρμόδια και για τις υποθέσεις κατασκοπείας.
Στα γραφεία της Aeroflot, εδρεύει και ο επικεφαλής της «20ής Διεύθυνσης», στο Τόκιο, ο Μαξίμ Βλαντιμίροβιτς Φιλτσένκοφ. Ήδη από τη σοβιετική εποχή, οι ρώσοι κατάσκοποι χρησιμοποιούσαν θέσεις εργασίας στην Aeroflot ως κάλυψη, προκειμένου να αποκτήσουν δυτική τεχνολογία.
Ένας έμπειρος ρώσος κατάσκοπος στο Τόκιο
Ο Φιλτσένκοφ, 49 ετών, έφτασε στο Τόκιο τον Φεβρουάριο του 2024. Εκείνη την περίοδο, η Ρωσία αντιμετώπιζε μεγάλη έλλειψη εξαρτημάτων υψηλής τεχνολογίας ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία μεταβαλλόταν από συγκρούσεις πυροβολικού, σε πόλεμο με drones, – και οι ουκρανικές δυνάμεις αποκτούσαν σαφές τεχνολογικό πλεονέκτημα.
Η Ρωσία είχε ανάγκη να ενισχύσει τη συμβατική στρατιωτική της ισχύ, με νέες τεχνολογίες. Η Κίνα μπορούσε να της προσφέρει βοήθεια, όμως για τα πλέον προηγμένα οπλικά συστήματα του ρωσικού στρατού, δεν υπήρχε υποκατάστατο του εξοπλισμού υψηλής τεχνολογίας.
Η Μόσχα αποφασίζει να αξιοποιήσει τον Μαξίμ Φιλτσένκοφ, έμπειρο αξιωματικό της ρωσικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών (GRU). Ο Φιλτσένκοφ είχε ήδη υπηρετήσει στο παρελθόν στην Ιαπωνία και μπορούσε να εντοπίσει τον απαιτούμενο εξοπλισμό και να οργανώσει τη μεταφορά του στη Ρωσία.
Άρχισε να αναπτύσσει σχέσεις με εταιρείες λογισμικού που μεταφέρουν εμπορεύματα από την Ιαπωνία, στη Ρωσία. Δυτικοί αξιωματούχοι είχαν προειδοποιήσει την Ιαπωνία, ότι με αυτόν τον τρόπο, τα στελέχη της GRU, αποκτούν ευαίσθητες τεχνολογίες και τις στέλνουν στη Ρωσία με πλαστά έγγραφα αποστολής.
Ο κομβικός ρόλος της Aeroflot
Η είσοδος των γραφείων της Aeroflot στο Τόκιο θυμίζει, όπως γράφουν οι ΝΥΤ, πόρτα φυλακής, με μια στενή θυρίδα-παράθυρο και κουδούνι. Η Aeroflot δεν περιλαμβάνεται επισήμως στον κατάλογο των εταιρειών στις οποίες το Τόκιο έχει επιβάλει κυρώσεις.
Ωστόσο, οι δραστηριότητές της στην Ιαπωνία έχουν ανασταλεί, καθώς δεν μπορεί να προμηθευτεί τα απαραίτητα ανταλλακτικά και τις υπηρεσίες για τη λειτουργία της. Παρά ταύτα, οι εταιρείες με τις οποίες συνεργάζεται επισήμως, συνεχίζουν τις δραστηριότητές τους.
Η γέφυρα μεταξύ Ιαπωνίας και Ρωσίας
Μία εξ αυτών, είναι η Proco Air, η οποία διαφημίζεται ως «η γέφυρα μεταξύ της Ιαπωνίας και της Ρωσίας». Η Proco Air μισθώνει χώρο μεταφοράς φορτίου σε αεροπορικές εταιρείες που εκτελούν πτήσεις προς χώρες όπου δραστηριοποιείται η Aeroflot, όπως η Σρι Λάνκα και το Ουζμπεκιστάν. Από εκεί, η Aeroflot παραλαμβάνει το φορτίο και το μεταφέρει αεροπορικώς στη Ρωσία. Η πρακτική αυτή δεν είναι παράνομη ούτε ασυνήθιστη.
Η Ιαπωνία είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας στον κόσμο, ευαίσθητων τεχνολογιών διπλής χρήσης -οι οποίες μπορούν να αξιοποιηθούν για πολιτικούς και για στρατιωτικούς σκοπούς -, τις οποίες θέλει να αποκτήσει το Κρεμλίνο.
Οι λαθρέμποροι δε χρειάζεται να μεταφέρουν αυτόν τον εξοπλισμό απευθείας στη Ρωσία· τον διοχετεύσουν σε μια χώρα που είναι διατεθειμένη να τον μεταπωλήσει στη Ρωσία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Βιετνάμ, ο βασικός προορισμός των ευαίσθητων ιαπωνικών τεχνολογιών, Το Βιετνάμ είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας τέτοιων τεχνολογιών προς τη Ρωσία.
Τα γραφεία της Proco Air, βρίσκονται στη βιομηχανική ζώνη του λιμανιού του Τόκιο, περίπου είκοσι λεπτά οδικώς από τα γραφεία της Aeroflot. Ο ιάπωνας ιδιοκτήτης της εταιρείας, Τακεχίκο Μίκι, γνώρισε τον Φιλτσένκοφ το 2018 αλλά άρχισε να συνεργάζεται μαζί του, το 2024. Το 2025 ο Μίκι επικοινώνησε με συνεργάτη του στην Κίνα, τον οποίο του είχε συστήσει ο Φιλτσένκοφ, και του ζήτησε βοήθεια για τη μεταφορά προϊόντων, τα οποία παραδέχθηκε ότι απαγορευόταν να σταλούν στη Ρωσία. Ο Μίκι αρνείται ότι γνώριζε οποιαδήποτε σχέση του Φιλτσένκοφ με τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών.
Ο ιδιοκτήτης της Proco Air επιμένει ότι μεταφέρει αποκλειστικά νόμιμα και εγκεκριμένα προϊόντα, «κυρίως ιατρικό εξοπλισμό και ορισμένα καλλυντικά». Σε έγγραφο αποστολής που παρουσίασε στους ΝΥΤ, καταγραφόταν η αποστολή ιατρικού εξοπλισμού προς τη Ρωσία, στις 12 Μαρτίου, μέσω Σρι Λάνκα.
Ως παραλήπτης αναγραφόταν η R-Pharm, φαρμακευτική εταιρεία με έδρα τη Μόσχα, η οποία δεν υπόκειται σε διεθνείς κυρώσεις. Ο ιδρυτής της, όμως, ο Αλεξέι Ρέπικ, υφίσταται κυρώσεις από την Αυστραλία, τη Βρετανία και τον Καναδά -όχι όμως από την Ιαπωνία-, λόγω των στενών δεσμών του με τον ρώσο πρόεδρο Πούτιν. Η Proco Air δεν έχει μέχρι τώρα κατηγορηθεί για παράνομη πράξη.
Προειδοποιήσεις δυτικών κυβερνήσεων προς την Ιαπωνία για λαθραία μεταφορά ιαπωνικής τεχνολογίας στη Ρωσία
Ξένες κυβερνήσεις έχουν προειδοποιήσει επανειλημμένως την Ιαπωνία ότι ιαπωνική τεχνολογία διοχετεύεται λαθραία στη Ρωσία. Τον Απρίλιο του 2025, η Ουκρανία απέστειλε οκτώ επίσημες διπλωματικές διακοινώσεις προς το ιαπωνικό υπουργείο Εξωτερικών, για το συγκεκριμένο ζήτημα, στις οποίες παρουσίαζε στοιχεία που αποδείκνυαν την παρουσία ιαπωνικών εξαρτημάτων σε ρωσικά όπλα και στρατιωτικό εξοπλισμό, τα οποία είχαν χρησιμοποιηθεί σε επιθέσεις εναντίον αμάχων.
Η Ουκρανία παρέδωσε επίσης στην Ιαπωνία, καταλόγους με τα εξαρτήματα που είχαν ανακτηθεί από ρωσικά οπλικά συστήματα και τα οποία είχαν κατασκευαστεί από τις μεγαλύτερες ιαπωνικές εταιρείες, όπως η Nippon Electric Corporation (NEC), η Panasonic, η Toshiba και άλλες.
Στα έγγραφα, δεν υπήρχαν στοιχεία που αποδείκνυαν ότι οι συγκεκριμένες εταιρείες είχαν εν γνώσει τους, πωλήσει τα προϊόντα τους στη Ρωσία. Το πιθανότερο είναι ότι τα προϊόντα είχαν εξαχθεί αρχικά σε άλλες χώρες και στη συνέχεια μεταπωλήθηκαν στη Ρωσία. Όλες οι ιαπωνικές εταιρείες αρνήθηκαν ότι προέβησαν σε οποιαδήποτε παράνομη ενέργεια.
Η πρωθυπουργός της Ιαπωνίας ενισχύει τις ιαπωνικές μυστικές υπηρεσίας
Η πρωθυπουργός της Ιαπωνίας, Σανάε Τακαΐτσι, έχει εγκαινιάσει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα ενίσχυσης των ιαπωνικών μυστικών υπηρεσιών με σκοπό, την αποτροπή παράνομων εξαγωγών και την αντιμετώπιση της κατασκοπείας.
Τον Ιανουάριο, η αστυνομία του Τόκιο ανακοίνωσε ότι εντόπισε έναν ρώσο κατάσκοπο, που παρουσιαζόταν ως Ουκρανός, ο οποίος επιχείρησε να αποσπάσει απόρρητες πληροφορίες από έναν εργαζόμενο ιαπωνικής εταιρείας.
Ωστόσο, ελλείψει ειδικής νομοθεσίας για την κατασκοπεία, οι ιαπωνικές αρχές δεν μπόρεσαν να ασκήσουν δίωξη εις βάρος του ρώσου πράκτορα. Αντί αυτού, προσέφυγαν κατά του ιάπωνα εργαζομένου, για παραβίαση της νομοθεσίας περί αθέμιτου ανταγωνισμού. Ο ρώσος κατάσκοπος είχε εγκαταλείψει την Ιαπωνία, πολύ πριν του απαγγελθούν οι σχετικές κατηγορίες.
