«Το να ζεις εδώ είναι ένα δώρο του πεπρωμένου». H εμβληματική Κάζα Μιλά (Casa Milà), το αριστουργηματικό κτίριο που σχεδίασε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα ο Αντόνι Γκαουντί, είναι πολιτιστικό κέντρο, εργασιακός χώρος, τουριστική ατραξιόν, μα για την Ana Viladomiu ήταν και παραμένει το σπίτι της.
Η συγγραφέας Ana Viladomiu είναι επί σχεδόν 40 χρόνια μια «προνομιούχα» κάτοικος του εξαιρετικά αναγνωρισμένου συγκροτήματος κατοικιών της Βαρκελώνης. Η 70χρονη Viladomiu είναι μία εκ των δύο εναπομείναντων ενοίκων της Κάζα Μιλά στην κομψή Paseo de Gracia.
«Εκείνη ζει στο κτίριο που βλέπει προς την Paseo de Gracia, ενώ εγώ μένω στο κτίριο που βλέπει στην οδό Provenza. Δεν μοιραζόμαστε λόμπι, ανελκυστήρα ή κλιμακοστάσιο· συναντιόμαστε μόνο όταν βγάζουμε τα σκυλιά μας βόλτα», λέει στον The Guardian για τη γειτόνισσα, μια γυναίκα ονόματι Καρμέτα που σχεδόν ποτέ δεν βρίσκεται εκεί.
Ana Viladomiu, η τελευταία ένοικος της Κάζα Μιλά
«Είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, αλλά είναι το σπίτι μου». Ένα σπίτι που δέχεται περίπου ένα εκατομμύριο επισκέπτες τον χρόνο. «Έχω συνηθίσει τους επισκέπτες», λέει η Viladomiu, καθισμένη σε έναν λευκό καναπέ στο λουσμένο με φως σαλόνι του διαμερίσματός της στον τέταρτο όροφο.
«Προφανώς δεν μπορώ να κατεβάσω τα σκουπίδια με τις πιτζάμες μου, γιατί ο κόσμος τραβάει φωτογραφίες ή με ρωτάει αν είμαι η γυναίκα που μένει πάνω. Αυτό είναι μέρος της ζωής μου. Αλλά ξέρω ότι είναι προνόμιο να ζω εδώ».
Όλο το διαμέρισμά της είναι εκτυφλωτικά λευκό, από τους καναπέδες μέχρι τους τοίχους, τις κουρτίνες και τα χαλιά. Από την αυστηρή λευκότητα του σαλονιού, περνά κανείς σε έναν εξίσου λευκό κυκλικό διάδρομο που οδηγεί σε μία από τις δύο κύριες αυλές, οι οποίες λειτουργούν ως η ραχοκοκαλιά του κτιρίου.
Από το διαμέρισμα έχουν περάσει διάφοροι διάσημοι, ανάμεσά τους η αρχιτέκτονας Ζάχα Χαντίντ, ο πρώην δήμαρχος της Βαρκελώνης και πρόεδρος της Καταλονίας Πασκουάλ Μαραγκάλ, καθώς και ο σχεδιαστής μόδας Ζαν-Πολ Γκοτιέ.
«Συνάντησα τον Γκοτιέ κάτω, δίπλα στο ασανσέρ. Είχα τα χέρια μου γεμάτα σακούλες με πορτοκάλια και εκείνος κοίταζε τα πάντα με μεγάλο ενθουσιασμό. Με ρώτησε αν μένω εδώ και τον κάλεσα να ανέβει να δει το διαμέρισμα. “Μου έφτιαξες τη μέρα”, μου είπε. Αργότερα μου έστειλε ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα».
Σε ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα της Viladomiu La Última Vecina (ή Η Τελευταία Κάτοικος), η χαρακτήρας Μαρτίνα Μεσεγκέρ λέει για αυτόν τον διάδρομο: «Τη νύχτα μου αρέσει να περπατώ εκεί και να περνάω χρόνο κοιτάζοντας από τα παράθυρα, είτε προς τη βεράντα είτε προς τα αστέρια και το φεγγάρι. Μου δίνει μια αίσθηση μη πραγματικότητας, σαν να βρίσκομαι σε κάστρο ή σε ένα όμορφο παραμύθι».
Η Κάζα Μιλά είναι ένα από τα λίγα κτίρια στον κόσμο με πέντε διαφορετικές χρήσεις: εμπορική, διοικητική, κοινωνική, πολιτιστική, τουριστική και οικιστική. Έχει στεγάσει ραφεία, αίθουσες μπίνγκο, συμβολαιογραφεία, μεσιτικά γραφεία, ξενοδοχεία και προξενεία.
Υπήρξε επίσης κατοικία ενός Αιγύπτιου πρίγκιπα και του χαρεμιού του, για να μην αναφέρουμε το γραφείο συμβούλων του μέντιουμ Οκτάβιο Ασέβες.
«Η ιδέα μου από την αρχή ήταν να χρησιμοποιήσω τη Casa Milà ως φόντο», λέει η Viladomiu. «Είναι το μέρος όπου οι χαρακτήρες ζουν την καθημερινότητά τους, αλλά τελικά το κτίριο καταλήγει να είναι ένας ακόμη χαρακτήρας στο βιβλίο — στην πραγματικότητα, ο πιο σημαντικός».
Το βιβλίο γράφτηκε ενώ το κτίριο ανακαινιζόταν για τρίτη φορά (οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 2014), δίνοντας στη συγγραφέα την ιδανική μεταφορά για να περιγράψει τη σχέση της με το σπίτι της.
Ένα από τα κεντρικά θέματα του βιβλίου είναι η διάβρωση — η διάβρωση της πέτρας και των σχέσεων, μια ένταση που είναι ταυτόχρονα υλική και λογοτεχνική. Όμως αυτό δεν οδηγεί πάντα στην καταστροφή· μπορεί επίσης να γεννήσει ομορφιά. «Αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος», σύμφωνα με την ίδια.
«Στην αρχή με ενοχλούσε να βλέπω τόσους τουρίστες στο κτίριο, ιδίως στην είσοδο. Έπρεπε να μπαίνω με τα μικρά παιδιά μου σπρώχνοντας ανθρώπους.
Επίσης, το διαμέρισμά μας ήταν οπτικά προσβάσιμο και οι κόρες μου ανησυχούσαν: ‘Θα μας δουν με τα εσώρουχα ή με τα μπουρνούζια μας’» λέει η ίδια που παραδέχεται πως κάποιες φορές οι τουρίστες ανεβαίνουν και της χτυπούν την πόρτα.
«Νιώθω ασφαλής, αλλά και επιτηρούμενη. Κάποια στιγμή, αν μαγειρεύω κρέας και υπάρχει λίγος καπνός παραπάνω από το συνηθισμένο, καλεί η ασφάλεια του κτιρίου ρωτώντας με αν συμβαίνει κάτι, αν κάτι καίγεται. Και κάποιες άλλες φορές μου λένε ‘αργήσατε σήμερα᾿.
Είναι η αρνητική πλευρά, δεν έχεις ιδιωτικότητα» σημειώνει και ομολογεί πως η ζωή στην Κάζα Μιλά ήταν στην αρχή κάπως αμήχανη: «Στην αρχή τα πάντα ήταν περίπλοκα.
Για τη διακόσμηση, όλα ήταν καμπυλώδη ή στρεβλά. Κι αυτό με ξεπερνούσε. Το να βάλω ράφια, κουρτίνες, όλα με κατέβαλαν. Αλλά μεγαλώνοντας κατάλαβα πως δεν έχει σημασία. Το σπίτι είχε άλλες δυνάμεις».
Renta antigua
Το διαμέρισμα ανήκε στον σύζυγό της, τον Φερνάντο Αμάτ, ιδιοκτήτη του πολυσυζητημένου καταστήματος design Vinçon, αντίστοιχου με το Conran Store στο Λονδίνο, το οποίο έκλεισε το 2015. Η Viladomiu μετακόμισε για να ζήσει μαζί του το 1988.
Παρότι δεν αποκαλύπτει πόσο ενοίκιο πληρώνει, διαθέτει αυτό που είναι γνωστό ως renta antigua, δηλαδή ένα συμβόλαιο με σταθερό ενοίκιο και δικαίωμα διαμονής μέχρι να πεθάνουν η ίδια και ο Αμάτ (από τον οποίο είναι πλέον χωρισμένη), οπότε το μη κερδοσκοπικό ίδρυμα που διαχειρίζεται το κτίριο από το 2013 θα αναλάβει την ιδιοκτησία. Τέτοιου είδους συμβόλαια σταμάτησαν να εκδίδονται το 1985, αλλά εκτιμάται ότι περίπου 100.000 εξακολουθούν να υπάρχουν σε όλη την Ισπανία.
«Ήρθα σε αυτό το κτίριο από αγάπη, όταν γνώρισα τον δεύτερο σύζυγό μου. Αποκτήσαμε δύο κόρες και δημιουργήσαμε μια οικογένεια. Λόγω των περιστάσεων της ζωής, πριν από μερικά χρόνια ο σύζυγός μου και οι κόρες μου άλλαξαν τόπο διαμονής και εγώ παρέμεινα ως η φύλακας αυτού του χώρου».
«Όταν μετακόμισα υπήρχε πολλή ζωή εδώ, πολλοί γείτονες. Γύρω σε εκείνη την εποχή το κτίριο αγοράστηκε από την τράπεζα Caixa Catalunya, η οποία αποζημίωσε ενοικιαστές με γενναιόδωρες προσφορές ώστε να ανακαινίσει το κτίριο.
Δεν ξέρω γιατί δεν μας έκαναν ποτέ πρόταση. Κάνουμε χιούμορ λέγοντας ότι ήθελαν να μείνουμε εδώ σαν ένα είδος αξιοθέατου, όπως ο Snowflake, ο διάσημος αλμπίνο γορίλας του ζωολογικού κήπου της Βαρκελώνης».
Η Caixa Catalunya έπαψε να λειτουργεί ως τράπεζα το 2010 και συγχωνεύτηκε με δύο άλλες αποτυχημένες τράπεζες, δημιουργώντας το μη κερδοσκοπικό ίδρυμα που σήμερα διαχειρίζεται την Κάζα Μιλά.
Ένα Big Brother αλά UNESCO
Η ζωή στη Casa Milà δεν ήταν πάντα εύκολη για εκείνη και τις κόρες, οι οποίες αντάλλαξαν τα αδιάκριτα βλέματα των τουριστών με την ανωνυμία διαμερισμάτων στη γειτονιά Ελ Ραβάλ της Βαρκελώνης.
«Τώρα αγαπώ αυτό το μέρος — τα ταβάνια και τα πατώματα, αλλά δεν ήταν πάντα έτσι. Όταν μετακόμισα για πρώτη φορά, μου πήρε χρόνο να συνηθίσω. Δεν είναι ένα εύκολο σπίτι για να ζεις· το έκανα δικό μου σιγά σιγά».
Παραδόξως, η Viladomiu λέει ότι δεν υπάρχουν κανόνες σχετικά με το τι αλλαγές θα μπορούσε να κάνει στο διαμέρισμα, αλλά προσθέτει ότι δεν θα διανοούνταν να αλλάξει τίποτα, ούτε καν τους παλιούς μπρούτζινους διακόπτες. Άλλωστε, όπως επισημαίνει, όλα λειτουργούν ακόμα.
«Θυμάμαι τα σαββατοκύριακα που πηγαίναμε στην παραλία όταν τα κορίτσια ήταν μικρά και βγαίναμε από το σπίτι με τα μαγιό μας, τα σωσίβια, τα παγούρια και τα τάπερ με το φαγητό […] και οι επισκέπτες γύριζαν και μας κοιτούσαν. […] Ή όταν επιστρέφεις από το σούπερ μάρκετ φορτωμένη με σακούλες», λέει.
«Γιατί μπαίνεις στη Λα Πεδρέρα, όχι σε ένα συνηθισμένο διαμέρισμα μιας συνηθισμένης πολυκατοικίας, και όλοι σε κοιτούν. Κι αν βγάλω το κεφάλι μου από κάποιο παράθυρο που βλέπει στην εσωτερική αυλή, οι τουρίστες με φωτογραφίζουν. Είναι όλα πολύ παράξενα.
Και μετά υπάρχουν οι ανιχνευτές και οι κάμερες ασφαλείας που καταγράφουν τα πάντα, αν και δεν δίνω δεκάρα. Είναι σαν το Big Brother, μόνο που αντί για VIP Big Brother, είναι ένα Big Brother αλά UNESCO».
Ορισμένα πράγματα, πάντως, έχουν βελτιωθεί με τα χρόνια. «Υπήρχε μια εποχή που οι τουρίστες ανέβαιναν μέχρι το πλατύσκαλο και χτυπούσαν το κουδούνι για να δουν αν μπορούσαν να μπουν και να ρίξουν μια ματιά στο διαμέρισμα. Ή τρύπωναν στο ιδιωτικό ασανσέρ.
Βασικά, τα ίδια πράγματα που θα προσπαθούσαμε να κάνουμε κι εμείς αν πηγαίναμε στην Ιταλία για να δούμε ένα ιστορικό κτίριο· θα προσπαθούσαμε να ξεφύγουμε από την επίσημη ξενάγηση και να ρίξουμε μια πιο περίεργη ματιά, έτσι δεν είναι;
Είναι πολύ ανθρώπινο. Τώρα όμως δεν υπάρχει σχεδόν κανείς εδώ και τα κυριακάτικα απογεύματα ή τα βράδια το κτίριο είναι έρημο. Μια φίλη μου έφυγε αφού είχε μείνει εδώ μερικές ημέρες και μου είπε ότι βρήκε τρομακτικό να περπατά στον διάδρομο τη νύχτα».
Η ιστορία της Κάζα Μιλά
Η Casa Milà, γνωστή ευρέως —και υποτιμητικά— ως Λα Πεδρέρα («το λατομείο»), ανατέθηκε από τον Πέδρο Μιλά και τη Ροσαρίο Σεγιμόν, η οποία είχε κληρονομήσει την τεράστια περιουσία που είχε αποκτήσει ο πρώτος σύζυγός της από το εμπόριο καφέ στη Γουατεμάλα.
Το παρατσούκλι «La Pedrera» σημαίνει «το λατομείο πέτρας» στα ισπανικά και τα καταλανικά. Η ονομασία προέκυψε από τον ιδιαίτερο και ασυνήθιστο εξωτερικό σχεδιασμό του κτιρίου της Κάζα Μιλά, ο οποίος θυμίζει έντονα λατομείο πέτρας, με την κυματιστή πέτρινη πρόσοψή του.
Ο Αντόνι Γκαουντί συνέλαβε το έργο λαμβάνοντας υπόψη τις επιθυμίες των ιδιοκτητών και σχεδίασε ένα κτίριο μοναδικό από κάθε άποψη. Αυτό ξεκινούσε από το δομικό του σύστημα με κολόνες, το οποίο επέτρεπε απόλυτη ευελιξία στη διαρρύθμιση των εσωτερικών χώρων και συνεχιζόταν με την εγκατάσταση ανελκυστήρων που παρείχαν άμεση πρόσβαση στα διαμερίσματα από την είσοδο, καθώς και με τις ευρύχωρες εσωτερικές αυλές.
Συνολικά, αυτά τα χαρακτηριστικά αποτελούσαν μια ριζοσπαστική καινοτομία σε σύγκριση με τις κατοικίες της περιοχής Εϊσάμπλε, ανεξάρτητα από το πόσο πολυτελείς ή περίτεχνα διακοσμημένες ήταν.
Το κτίριο αποτελείται από δύο οικιστικά συγκροτήματα, το καθένα με ανεξάρτητη είσοδο, τα οποία οργανώνονται γύρω από δύο μεγάλες, αλληλοσυνδεόμενες εσωτερικές αυλές.
Σε αυτό το έργο, ο Αντόνι Γκαουντί συνεργάστηκε με τον νεαρό αρχιτέκτονα Χοσέπ Μαρία Γιουζόλ, με τον οποίο είχε ήδη συνεργαστεί στη Casa Batlló. Ικανοποιημένος από τη συμβολή του, ο Γκαουντί ζήτησε ξανά τη συνεργασία του για το Park Güell και αργότερα για την ανακαίνιση του Καθεδρικού Ναού της Μαγιόρκα.
Η οικοδόμηση της La Pedrera ξεκίνησε το 1906 και ολοκληρώθηκε έξι χρόνια μετά.
Η Casa Milà αποτελεί παράδειγμα «ολικής αρχιτεκτονικής», με την έννοια ότι η εκφραστική της ριζοσπαστικότητα διατρέχει ολόκληρο το κτίριο, από τη λειτουργική και κατασκευαστική του σύλληψη μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια.
Δεν πρόκειται για την απλή εφαρμογή μιας γλώσσας Αρ Νουβό σε μια συμβατική κάτοψη, όπως συμβαίνει σε πολλά σημαντικά μοντερνιστικά παραδείγματα της πόλης.
Το κτίριο είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1984 και έχει περάσει από διάφορα χέρια. Η Viladomiu υποψιάζεται ότι το διαμέρισμά της χρησιμοποιήθηκε ως μυστικό καταφύγιο της αστυνομίας κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου.
Μετά τον θάνατο του Γκαουντί το 1926, η Σεγιμόν προκάλεσε σκάνδαλο στον αρχιτεκτονικό κόσμο όταν αφαίρεσε ή κάλυψε μεγάλο μέρος της αρχικής διακόσμησης στο πρώτο διαμέρισμα, το πιο εντυπωσιακό του κτιρίου και το ανακαίνισε σε ύφος Λουδοβίκου ΙΣΤ΄.
10 ενδιαφέροντα στοιχεία για τη “La Pedrera”
- O Αντόνι Γκαουντί σχεδίασε μόνο 3 κτίρια κατοικιών. Το πρώτο ήταν η Casa Calvet, έπειτα η Casa Batlló και τέλος η Casa Milà.
- Ο Γκαουντί δεν ολοκλήρωσε τη La Pedrera όπως θα επιθυμούσε, λόγω διαφωνιών με την οικογένεια Milà. Αρχικά, ήθελε να τοποθετήσει ένα μεγάλο γλυπτό της Παναγίας στην κορυφή του κτιρίου, μια ιδέα που τελικά δεν υλοποιήθηκε. Στο θέμα αυτό, είχε διαφορές όχι μόνο με την οικογένεια, αλλά και με τους κατοίκους της Βαρκελώνης καθώς και με το Δημοτικό Συμβούλιο της πόλης.
- Η Κάζα Μιλά ήταν το τελευταίο μη θρησκευτικό έργο του Γκαουντί, που ολοκληρώθηκε το 1912, έπειτα από νομική διαμάχη με τους ιδιοκτήτες σχετικά με τις αμοιβές — μια υπόθεση που έφτασε στο δικαστήριο και τελικά κερδήθηκε από τον Γκαουντί.
- Η La Pedrera χλευάστηκε στην εποχή της. Συγκρίθηκε, μεταξύ άλλων, με ένα γκαράζ για αερόπλοια (ζέπελιν), όπως φαίνεται σε αυτό το σκίτσο που δημοσιεύτηκε στη σατιρική εφημερίδα L’Esquella de la Torratxa.
- Η Κάζα Μιλά διαθέτει μία από τις πιο εμβληματικές ταράτσες της πόλης, χάρη στις καμινάδες-έργα τέχνης και τους αεραγωγούς που σχεδίασε ο Γκαουντί για αυτό το εμβληματικό κτίριο. Πιστός στο χαρακτηριστικό του ύφος, δημιούργησε μια ταράτσα γεμάτη καμπύλες, η οποία συνδυάζει διακοσμητική και λειτουργική αξία, επιτρέποντας την καλύτερη κατανομή του φωτός μέσω των δύο τεράστιων εσωτερικών αυλών του κτιρίου.
- Από την ταράτσα της La Pedrera μπορεί κανείς να δει τη Sagrada Família. Όπως και στην ταράτσα της Casa Batlló, ο αρχιτέκτονας σχεδίασε έναν χώρο από τον οποίο οι επισκέπτες μπορούν να θαυμάσουν το σημαντικότερο έργο του: τη Sagrada Família.
- Η La Pedrera ενέπνευσε τον George Lucas. Αν και δεν έχει επιβεβαιωθεί επίσημα, πολλοί υποστηρίζουν ότι ο σκηνοθέτης και δημιουργός του Star Wars εμπνεύστηκε από τις καμινάδες της La Pedrera για τον σχεδιασμό των κρανών των αυτοκρατορικών στρατιωτών.
- Ο Αντόνι Γκαουντί υπήρξε πρωτοπόρος στην ανακύκλωση. Ο αρχιτέκτονας επαναχρησιμοποίησε θραύσματα γυαλιού και κεραμικών για διακοσμητικούς σκοπούς, τόσο στις καμινάδες και τους αεραγωγούς όσο και στην εξωτερική διακόμσηση του κτιρίου με σπασμένα κομμάτια μωσαϊκού.
- Η Κάζα Μιλά ήταν το πρώτο σπίτι στην Passeig de Gràcia που διέθετε υπόγειο χώρο στάθμευσης για άμαξες. Ακόμη και το υπόγειο γκαράζ και η σοφίτα δείχνουν τη δέσμευσή του στην αρμονία ανάμεσα στη λειτουργικότητα και την αισθητική
- Η πέτρα που χρησιμοποιήθηκε για το ισόγειο της La Pedrera προερχόταν αρχικά από τα λατομεία της Garraf, ενώ αργότερα χρησιμοποιήθηκε πέτρα από τη Vilanova i la Geltrú. Οι δύο αυτές πόλεις βρίσκονται περίπου 30 και 50 χιλιόμετρα μακριά από τη Βαρκελώνη αντίστοιχα.
Η Ana Viladomiu αναρωτιέται μερικές φορές τι θα συμβεί στο διαμέρισμα όταν φύγει ή πεθάνει. «Αν δημιουργηθούν νέα διαμερίσματα, θα πρέπει να νοικιαστούν σε Ρώσους ή Κινέζους εκατομμυριούχους, γιατί κανείς στη Βαρκελώνη δεν θα μπορούσε να τα πληρώσει», λέει.
«Και τότε οι κάτοικοι της Βαρκελώνης θα εξοργίζονταν που ένα σπίτι-μνημείο καλλιτεχνικής κληρονομιάς νοικιάζεται σε έναν πλούσιο ξένο. Δεν θα ήταν πολιτικά ορθό».
H «τελευταία των Μοϊκανών», μέσα σε ένα τσουνάμι παγκόσμιου τουρισμού, παραμένει μια ζωντανή υπενθύμιση ότι τα περισσότερα από όσα έχτισε ο Αντόνι Γκαουντί δεν προορίζονταν για τουρίστες, αλλά για να ζουν σε αυτά άνθρωποι.
Με πληροφορίες από BBC, The Guardian, El Pais, Architectural Digest, Casa Batllo, Consell Antoni Gaudi, Ana Viladomiu Official Site.
