Φόρος τιμής στον Δημήτρη Δασκαλόπουλο

Ο θάνατος του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, διακεκριμένου βιβλιογράφου, κριτικού και ποιητή, το περασμένο Σάββατο 30 Μαΐου, ακαταπόνητου μελετητή του Καβάφη και του Σεφέρη, γέννησε θλίψη στον φιλολογικό και λογοτεχνικό κόσμο. Στις δηλώσεις τους, θεσμοί και ομότεχνοι εκφράζουν τη βαθιά λύπη τους τονίζοντας τα ακαδημαϊκά αλλά και τα προσωπικά χαρίσματα του εκλιπόντος.

Θεσμικοί αποχαιρετισμοί

Η απώλεια του Δημήτρη Δασκαλόπουλου «στερεί τα ελληνικά Γράμματα από έναν από τους επιφανέστερους εκπροσώπους τους» δήλωσε η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, σημειώνοντας: «Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος συνδύασε, με σπάνιο τρόπο, την βαθιά γνώση και αγάπη για τη λογοτεχνία με την ακαταπόνητη δουλειά, χωρίς την παραμικρή επιδίωξη προβολής. Υπηρέτησε πολυσχιδώς τα Γράμματα, ως αντιπρόεδρος του τότε Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, ως μέλος, επί σειρά ετών, των επιτροπών λογοτεχνικών βραβείων, αλλά και με την πολύχρονη και ουσιαστική συμβολή του στη διοργάνωση των Καβαφείων, από το 1984 μέχρι σήμερα, για την οποία είχα την ιδιαίτερη τιμή να του απονείμω το ειδικό βραβείο “Καβάφη”, πριν από λίγους μόλις μήνες. Προσωπικότητα, με ιδιαίτερο κύρος, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος αφήνει ένα βαθύ και μεγάλο έργο, αλλά και ένα σπανιότατο και καθόλα αξιομίμητο παράδειγμα της διά βίου αφοσίωσής του, στα Γράμματα».

Η Εταιρεία Συγγραφέων αποχαιρετά «με μεγάλη θλίψη το ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων, σπουδαίο ποιητή, μελετητή της λογοτεχνίας και βιβλιογράφο Δημήτρη Δασκαλόπουλο», θυμίζοντας ότι «υπήρξε μέλος με συνεχόμενη και πολυετή ενεργή προσφορά στη ζωή της Εταιρείας μας. Την υπηρέτησε ως μέλος του δεύτερου Διοικητικού της Συμβουλίου (1984-1986) υπό την Προεδρία του Εμμανουήλ Κάσδαγλη και επί σειρά ετών, μέχρι και σήμερα, εισηγήθηκε για την εισδοχή πολλών νέων μελών στην Εταιρεία μας. Το 2025 απένειμε το Μεγάλο Βραβείο Διδώ Σωτηρίου της Εταιρείας στον σημαντικό μας ποιητή και στενό του φίλο Τίτο Πατρίκιο».

Το Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, της πόλης στην οποία γεννήθηκε ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος το 1939, με ψήφισμα αποχαιρετά «με θλίψη τον επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Πατρών (2010), ποιητή, κριτικό λογοτεχνίας και δοκιμιογράφο Δημήτρη Δασκαλόπουλο», συμπληρώνοντας ότι: «Υπήρξε σταθερός φίλος του Τμήματός μας αλλά και επισκέπτης του γενέθλιου τόπου, με ενεργή συμμετοχή στην πνευματική ζωή της πόλης. Μαζί με τα ειλικρινή συλλυπητήρια στην οικογένειά του και στην αγαπημένη του Μαρία Στασινοπούλου, εκφράζουμε τη δέσμευσή μας για την ανάδειξη και τη μελέτη του έργου του».

Γύρω από τον Καβάφη και τον Σεφέρη

Οι βιβλιογραφικές εργασίες στον χώρο της λογοτεχνίας τα τελευταία 45 χρόνια είναι στενά συνδεδεμένες με το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) στο οποίο ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος ήταν ιδρυτικό μέλος. Σε ανακοίνωσή του, το ΕΛΙΑ του ΜΙΕΤ τον «αποχαιρετά με ευγνωμοσύνη και αγάπη», τονίζοντας ότι «Ως ιδρυτικό μέλος του ΕΛΙΑ και ως μέλος της διοίκησής του σ’ όλη τη δεκαετία του 1980, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος συνδιαμόρφωσε τη φυσιογνωμία του ΕΛΙΑ και συνέβαλε καθοριστικά στον προσανατολισμό του προς την καταγραφή και τη βιβλιογραφία ως πολύτιμα εργαλεία της έρευνας. Από το ΕΛΙΑ εκδόθηκαν βιβλιογραφικές εργασίες και ποιητικά έργα του, ενώ η ανεκτίμητη δωρεά του στα Αρχεία Λογοτεχνίας περιλαμβάνει όλα τα δελτία, αποκόμματα και αντίγραφα δημοσιευμάτων από το έργο του “Βιβλιογραφία Καβάφη (1886-2000)”, προϊόν συστηματικής και ακάματης έρευνας δεκαετιών».

Αν το ΕΛΙΑ του ΜΙΕΤ συνδέεται με την Αλεξάνδρεια, τους Αιγυπτιώτες και τον Καβάφη, η Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη (ΒΔΒ) Ηρακλείου, στην οποία απόκειται η προσωπική βιβλιοθήκη του Γιώργου Σεφέρη, συνδέεται με τον δεύτερο μεγάλο συγγραφέα που απασχόλησε τον βιβλιογράφο και μελετητή Δημήτρη Δασκαλόπουλο εφ’ όρου ζωής. Η ΒΔΒ Βιβλιοθήκη εξέφρασε τη λύπη της για την εκδημία του «φίλου και συνεργάτη της», υπογραμμίζοντας ότι «Ένας από τους λόγους που το φιλολογικό του έργο έχει μείνει στην ιστορία των Γραμμάτων είναι το γεγονός ότι συμβάλλει στη γνωριμία μας, καθώς και την κατανόησή μας, με τον Γ. Σεφέρη, τον Γ. Κ. Κατσίμπαλη, τον Αγγ. Σικελιανό, τον Οδ. Ελύτη, τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τον Κ. Π. Καβάφη κ.ά.» και ευχαριστώντας τον «για την τελευταία του συνεργασία με κείμενό του στο περιοδικό “Παλίμψηστον”, στο αφιερωματικό τεύχος για τα 40 χρόνια έκδοσής του (τχ. 42, 2025)».

Περιοδικά και συνεργάτες

Αποχαιρετώντας τον «αδελφικό του φίλο» ο Γιώργος Κορδομενίδης, εκδότης του περιοδικού «Εντευκτήριο» Θεσσαλονίκης, τόνισε σε δική του ανακοίνωση ότι ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος «Με το έργο του στην ποίηση, τη δοκιμιογραφία, τη βιβλιογραφία, την κριτική, την επιφυλλιδογραφία, άφησε βαθύ αποτύπωμα στα μεταπολεμικά γράμματα, πιο σημαντικό απ’ όσο αφήνει να φανεί η περιγραφική αναφορά των τομέων με τους οποίους ασχολήθηκε διά βίου, με προσήλωση και επιμονή». Πέρα από την επιστημοσύνη όμως και την προσφορά, τιμάται και ο άνθρωπος και οι ποιότητές του: «Αυτές τις δύσκολες ώρες, πρέπει να πω ότι συνδεθήκαμε με αδιατάρακτη και ανιδιοτελή φιλία που κράτησε σχεδόν μισόν αιώνα. Εκτός πολλών άλλων, στο πάντα φιλόξενο σπίτι του στο Θησείο σχεδιάστηκε το πρώτο τεύχος του “Εντευκτηρίου»”, χάρη και στη φαεινή υπόδειξή του να μελετήσω το περιοδικό “Εποχές”. Υπήρξε ιδρυτικός συνεργάτης του “Εντευκτηρίου”, το οποίο φιλοδώρησε με πολυάριθμες συνεργασίες, όλες υψηλού επιπέδου».

Δραστήριος μέχρι την τελευταία στιγμή, συμμετείχε πρόθυμα σε περιοδικές εκδόσεις και συνέδρια. Ο Δημήτρης Κονιδάρης, συνεκδότης του περιοδικού «Πόρφυρας» της Κέρκυρας, τον αποχαιρέτισε με τα λόγια: «Ο μεγάλος φίλος, του Μουσείου Σολωμού, του περιοδικού “Πόρφυρας” και ημών. Τον είχαμε… σε συνέδρια, στο περιοδικό…., κοντά μας. Καλό του ταξίδι, εις το επανιδείν…».

Εκδοτικά αντίο

Η Γιώτα Κριτσέλη (εκδόσεις Κίχλη) –από όπου κυκλοφόρησαν τα δοκίμια του Δημήτρη Δασκαλόπουλου «Κ.Π. Καβάφης, Η ποίηση και η ποιητική του» (2013) και τα ποιήματα «Με δίχτυ τον άνεμο» (2015)–, η οποία ανακοίνωσε τον θάνατό του στο Facebook, σχολιάζει στο «Βήμα» τα «Βήματα του χρόνου. Σημειώσεις Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (εκδ. Διάττων, 1987) του Δασκαλόπουλου, ένα βιβλίο το οποίο συγκεντρώνει στο πρώτο μέρος του επιφυλλίδες δημοσιευμένες τη διετία 1984-1985 στο «Βήμα», δίνοντας το προφίλ του κριτικού Δασκαλόπουλου: «Με συναρπάζει η βαθιά γνώση της νεοελληνικής λογοτεχνίας και η στέρεη φιλολογική συγκρότηση που συνοδεύεται από στιβαρή κρίση. Βέβαια με θέλγουν κάποια από τα θέματα του βιβλίου, κυρίως όμως απολαμβάνω και χαίρομαι τη μορφή τους. Ελεύθερη δοκιμιακή γραφή, εξαιρετική πύκνωση, λοξή ματιά, απροσδόκητες ανατροπές στη λογική ανάπτυξη των θεμάτων, αλλά και γλωσσική ηδύτητα και χάρη, επιπλέον μια κομψότητα στη διατύπωση ανάμικτη με ένα ζωηρό προφορικό ύφος. Και βέβαια η λεπτή ειρωνεία και το καταλυτικό του χιούμορ. Αυτά όμως ακριβώς τα χαρακτηριστικά του ύφους του ανακαλούν το ‘’τιμιότερο, τη μορφή του’’. Γιατί ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος που είχα την τύχη να γνωρίσω ήταν ένας άνθρωπος που έκρυβε την πιο αξιοθαύμαστη λογιοσύνη πίσω από το τρυφερό και παιγνιώδες μειδίαμά του, τη στέρεη κρίση πίσω από τη λεπτή ειρωνεία και τα πιο ανατρεπτικά σχόλια πίσω από τη μετριοπάθεια και την καλοσύνη που εξέπεμπε. Μοναδικό ύφος, αλησμόνητος άνθρωπος».

Τον «ακούραστο υπηρέτη των γραμμάτων» αποχαιρέτησαν οι Εκδόσεις Μεταίχμιο –όπου ο Δασκαλόπουλος είχε εκδώσει το «Ο βίος και το έργο του Κ. Π. Καβάφη» (2002) αλλά και την καβαφική ανθολογία «Ποιήματα» (2003), με τη σύζυγό του Μαρία Στασινοπούλου–, συμπληρώνοντας: «Εραστής της ποίησης δεν έπαψε ποτέ να την υπηρετεί με συνέπεια, αφοσίωση, ήθος και μετριοφροσύνη. Η ελληνική εκδοτική και φιλολογική κοινότητα χάνει έναν από τους πιο στιβαρούς πυλώνες της».

Οι Εκδόσεις Πατάκη, από όπου κυκλοφορούσαν τα τελευταία βιβλία του και όπου αναμένεται η έκδοση του βιβλίου του «Απλός παλμός» με τα τελευταία, σύντομα, πεζά ποιήματά του –σπαράγματα αναμνήσεων ή αφορισμοί–, δήλωσαν: «Τον αποχαιρετάμε με θλίψη, αλλά ξέρουμε πως θα τον συναντάμε πάντα στα ποιήματά του (“Τα χρόνια που θά ’ρθουν. Ποιήματα 1958-2018”, 2022), στο χρονικό της λογοτεχνικής του διαδρομής και της πορείας των ελληνικών γραμμάτων από τα μέσα του 20ού αιώνα κι έπειτα (“Τα χρόνια μου και τα χαρτιά μου”, 2018), στις μελέτες και στις κριτικές του, στις πολύτιμες βιβλιογραφίες του. Η γενναιοδωρία, η ευγένεια και το χιούμορ του, το ενδιαφέρον του για την ουσία των πραγμάτων θα είναι πάντα οδηγός για όσους τον γνώρισαν».

Άνθρωπος αγαπητός και αγαπητικός

Άνθρωπος αγαπητός αλλά και αγαπητικός, δημιουργούσε γύρω του, και με τη συνοδοιπόρο του στη ζωή και στα Γράμματα σύζυγό του Μαρία Στασινοπούλου, μια εποικοδομητική αλλά και ευφορική ατμόσφαιρα. Η Ερη Σταυροπούλου, ομότιμη καθηγήτρια Nεοελληνικής Φιλολογία του ΕΚΠΑ, θυμήθηκε σε ανάρτησή της: «Γνώρισα τον Δημήτρη πολλά χρόνια πριν (τη δεκαετία του ’70), όταν μας σύστησε ο αείμνηστος Μάνος Χαριτάτος στο ΕΛΙΑ. Σπουδαίος ποιητής, άριστος βιβλιογράφος και μελετητής, με λαμπρό χιούμορ. Ο Δημήτρης άλλωστε μου γνώρισε τον άντρα μου [νεοελληνιστή Χρίστο Αλεξίου] στην Πάτρα στο Συμπόσιο Ποίησης. Τι ωραίες συζητήσεις που κάναμε μαζί και με τη Μαρία με γέλιο, αστεία και κριτική. Χρόνια αξέχαστα».

«Τον άνθρωπο των γραμμάτων, αλλά και φίλο, αφού μας φίλευε με τη διακριτική πλην φωτεινή του παρουσία στις βιβλιοπαρουσιάσεις και τις δημόσιες συζητήσεις» αποχαιρέτησε με δική της ανάρτηση η πεζογράφος Ελένη Πριοβόλου, σχολιάζοντας: «Στα μάτια του το φεγγαρίσιο φως, χαμηλό πλην καθολικό, το μειδίαμά του με πολλαπλές αναγνώσεις, τα ερωτήματά του με κείνη τη λεπτή αίσθηση του χιούμορ που τον χαρακτήριζε. Πάντα μαζί με τη Μαρία Στασινοπούλου, την έξοχη πεζογράφο, τη σύντροφό του, στο τραπέζι κάποιας γωνίας των χώρων πολιτισμού, με το ουισκάκι τους, συμπαραστάτες των λογοτεχνικών συνευρέσεων».

Η γενναιοδωρία προς τους νέους

Νεότεροί του συγγραφείς και φιλόλογοι εξαίρουν τη γενναιοδωρία του στα πρώτα τους ξεκινήματα:

«Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, που μας άφησε χθες, υπήρξε όπως ακριβώς το λέει ο Καβάφης: Ένα παιδί φανατικό για γράμματα. Παιδί μέχρι το τέλος. Εγκάρδιο, ενθουσιώδες, φιλοπερίεργο. Συνάμα δε ένας από τους πιο βαθείς και εναργείς μελετητές της ελληνικής λογοτεχνίας. Με βλέμμα που τρυπούσε μα και αγκάλιαζε. Με αγάπη γνήσια και με ενέργεια ακάματη», έγραψε στον λογαριασμό του στο Facebook o πεζογράφος Χρήστος Χωμενίδης, εξηγώντας: «Για μένα ήταν κάτι παραπάνω από φίλος. Ήταν εκείνος που το 1993, στη στήλη του στα “Νέα”, σύστησε με ενθουσιασμό τους αναγνώστες το πρώτο μυθιστόρημά μου, “Το Σοφό Παιδί”. Είχε την τόλμη δε να με ονομάσει “νέο Καραγάτση”, προσθέτοντας βεβαίως ένα ερωτηματικό. Στραβομουτσούνιασαν τότε κάποιοι σοφολογιότατοι. Το να ενθαρρύνεις, να επαινείς προϋποθέτει θάρρος και γενναιοδωρία, είδη εν ανεπαρκεία στο σινάφι. Αποχαιρετώ τον Δημήτρη με συντριβή. Φυλάω πάντα στη μνήμη μου το παιγνιώδες ύφος του, την ανεξίκακη ειρωνεία του, τη σοφία του».

«Ήταν 87 ετών και δεν τον έκανες πάνω από 72. Γεμάτος ιδέες και σχέδια – πάντα ανήσυχος και δημιουργικός. Όταν του πρότεινα, πέρσι, να επιμεληθούμε για το Diastixo, το “Αφιέρωμα στον Μανόλη Αναγνωστάκη”, δέχτηκε με χαρά. Και για όσους μήνες το δουλεύαμε αποδείχτηκε συνεργάτης εξαιρετικός, βαθύς γνώστης, συνεπής και αποτελεσματικός», δηλώνει στο «Βήμα» ο συγγραφέας και εκδότης του Diastixo Μάκης Τσίτας, προσθέτοντας: «Δοτικός και γενναιόδωρος άνθρωπος. Ήταν ο πρώτος που έγραψε κριτική, στη στήλη του στα “Νέα”, για την πρώτη μου συλλογή διηγημάτων “Πάτυ εκ του Πετρούλα” (Καστανιώτης, 1996). Στη συνέχεια έψαξα το τηλέφωνό του, τον πήρα για να τον ευχαριστήσω και ξεκίνησε η φιλία μας, τόσο με τον ίδιο όσο και με την –επίσης γενναιόδωρη– σύζυγό του Μαρία Στασινοπούλου».

Ο Κωστής Δανόπουλος, επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, σε δική του ανάρτηση έγραψε: «Αυτός ήταν ο πρωτομάστοράς μου. Σπουδαίος μελετητής, σπουδαίος ποιητής, άνθρωπος γλυκύτατος, με έμφυτη ευγένεια, πάντα εγκάρδιος και χαμογελαστός. Το γνώριζα από τα φοιτητικά μου χρόνια. Μας τον είχε συστήσει ο Μιχάλης Πιερής (1952-2021), ως βιβλιογράφο του Σεφέρη και του Καβάφη. […] Μυρμήγκι κανονικό ο Μήτσος, ακαταπόνητος, δούλευε με παραδοσιακά δελτία, δηλαδή χαρτονένιες καρτέλες όπου σημείωνε χειρόγραφα τις πληροφορίες. Είχε καταπληκτική μνήμη […]».

Και η ποιήτρια Αριστέα Παπαλεξάνδρου, σημείωσε, σε δική της ανάρτηση: «Πολλές φορές, σε εκδηλώσεις, με την καλοσύνη σου για να μου δώσεις θάρρος, μου έλεγες: “Δεν θα το διάβαζα, αλλά το διάβασα για σένα, επειδή σου αρέσει”. […] Θα μας λείψει βαθιά αυτός ο Κύριος της Ποίησης, ένας άνθρωπος που υπηρέτησε το βιβλίο με αφοσίωση, συνέπεια και σπάνια εσωτερική ευγένεια. Από το σπίτι σας, δίπλα στην Ακρόπολη, στηρίξατε, φιλοξενήσατε και ενθαρρύνατε νεότερες γενιές ανθρώπων του λόγου, κάνοντας πράξη τα όνειρά μας», παραθέτοντας ως αποχαιρετισμό στον «άρχοντα Δημήτρη Δασκαλόπουλο» το δικό του ποίημα:

ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ (33 μ.Χ.)

Τα γεγονότα της ημέρας εκείνης

τα έχουν καταγράψει σχεδόν αυτολεξεί

και οι τέσσερις: Μάρκος και Ιωάννης

Ματθαίος και Λουκάς. Ο ήλιος χάθηκε, η γη

σκοτείνιασε, το καταπέτασμα του ναού

άνοιξε στα δυο «άνωθεν έως κάτω». Ήταν

η στιγμή που ο Ιησούς παρέδωσε το πνεύμα.

Ο Ματθαίος (μόνον αυτός) προσθέτει:

«τα μνημεία ανεώχθησαν και πολλά σώματα

των κεκοιμημένων αγίων ηγέρθη,

και εξελθόντες εκ των μνημείων εισήλθον