Για μήνες, η συζήτηση στη Μονεμβασία περιστρεφόταν γύρω από ένα ερώτημα που έμοιαζε τεχνικό. Αν ένα τελεφερίκ μπορεί να εγκατασταθεί στον μεσαιωνικό οικισμό της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου χωρίς να αλλοιώσει τον χαρακτήρα του Βράχου. Σήμερα, το ερώτημα αυτό δεν αφορά πια μόνο το αν πρέπει να γίνει το έργο, αλλά το πώς ξεκίνησε και κυρίως με ποιους όρους προχωρά.
Η Μονεμβασία είναι χτισμένη πάνω σε έναν απόκρημνο ασβεστολιθικό βράχο, ο οποίος αναδύεται μέσα από τη θάλασσα. Ο Βράχος, όπως τον αποκαλούν οι κάτοικοι, χωρίζεται σε δύο επίπεδα. Την Κάτω Πόλη, όπου ζει ένας μικρός αριθμός κατοίκων και αναπτύσσεται τουριστική δραστηριότητα, και την Άνω Πόλη, ουσιαστικά εγκαταλελειμμένη, προσβάσιμη με τα πόδια μέσω ενός απαιτητικού μονοπατιού εννέα λεπτών (σ.σ σύμφωνα με την επίσημη σήμανση). Πρόκειται για έναν ενιαίο αρχαιολογικό χώρο, προστατευόμενο μνημείο και περιοχή ενταγμένη στο δίκτυο Natura 2000, ένα καθεστώς που, θεωρητικά, ορίζει με αυστηρό τρόπο τι επιτρέπεται και τι όχι.
Τα τελευταία χρόνια, η τοπική αυτοδιοίκηση σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού προωθεί την εγκατάσταση τελεφερίκ που θα συνδέει την Κάτω με την Άνω Πόλη. Το επίσημο σκεπτικό είναι η βελτίωση της προσβασιμότητας, ιδίως για άτομα με αναπηρία. Ο προϋπολογισμός του έργου ανέρχεται σε 6,8 εκατομμύρια ευρώ, με χρηματοδότηση από ευρωπαϊκούς πόρους. Ανάδοχος είναι η εταιρεία MONTE NOULIKAS–KONTOS CONCREATE A.T.E.
Τον Μάρτιο του 2025, το «Β» είχε δημοσιεύσει ρεπορτάζ για το έργο, καταγράφοντας τις σοβαρές αντιδράσεις μερίδας των κατοίκων της περιοχής. Την ίδια περίοδο, η Europa Nostra ενέταξε το Κάστρο της Μονεμβασίας στα επτά πιο απειλούμενα μνημεία της Ευρώπης για το 2025, εκτιμώντας ότι το έργο φαίνεται να εξυπηρετεί περισσότερο τουριστικές και οικονομικές στοχεύσεις παρά ζητήματα προσβασιμότητας.
Στη συνεδρίαση της 15ης Απριλίου, κατά την παράσταση προβληματισμένων κατοίκων της περιοχής, διατυπώθηκαν ρητά ανησυχίες από τον αντιπρόεδρο του Συλλόγου Φίλων Μονεμβασίας και καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, Αντώνη Κοτσώνα, πως θα απαιτηθούν εκβραχισμοί για το έργο. Η προεδρεύουσα του ΚΑΣ, σε εκείνη τη φάση, Αικατερίνη Γρηγορίου, Αντιπρόεδρος του Νομικού Συμβουλίου του κράτους, διαβεβαίωσε κατηγορηματικά ότι «η παρέμβαση δεν περιλαμβάνει εκβραχισμούς»
Επιστήμονες από ελληνικά και διεθνή πανεπιστήμια διατύπωσαν δημόσια επιφυλάξεις, ενώ ο Σύλλογος Φίλων Μονεμβασίας, μαζί με άλλους φορείς, προσέφυγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας ζητώντας την ακύρωση του έργου. Από την πλευρά της κυβέρνησης και του Δήμου, η απάντηση ήταν σαφής. Το έργο είναι νόμιμο, διαθέτει τις απαιτούμενες εγκρίσεις και έχει λάβει ομόφωνη έγκριση από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο.
Τον Απρίλιο του 2025, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, το αρμόδιο όργανο για την έγκριση επεμβάσεων σε αρχαιολογικούς χώρους, εξέτασε το έργο. Στη συνεδρίαση της 15ης Απριλίου, κατά την παράσταση προβληματισμένων κατοίκων της περιοχής, διατυπώθηκαν ρητά ανησυχίες από τον αντιπρόεδρο του Συλλόγου Φίλων Μονεμβασίας και καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, Αντώνη Κοτσώνα, πως θα απαιτηθούν εκβραχισμοί για το έργο. Η προεδρεύουσα του ΚΑΣ, σε εκείνη τη φάση, Αικατερίνη Γρηγορίου, Αντιπρόεδρος του Νομικού Συμβουλίου του κράτους, διαβεβαίωσε κατηγορηματικά ότι «η παρέμβαση δεν περιλαμβάνει εκβραχισμούς».
Εκείνη τη στιγμή, η απάντηση έμοιαζε να κλείνει το βασικό τεχνικό ζήτημα γύρω από το έργο. Ένα χρόνο αργότερα, όμως, το ίδιο ζήτημα επιστρέφει με διαφορετικούς όρους. Στον Βράχο, οι παρεμβάσεις έχουν ήδη ξεκινήσει και η εικόνα των εκσκαφέων 100μ. από την πύλη της Καστροπολιτείας δεν συμβαδίζει με τις διαβεβαιώσεις που είχαν δοθεί στους κατοίκους. Αν σήμερα οι εργασίες περιλαμβάνουν κάτι διαφορετικό, τότε το ζήτημα αφορά την αντιστοιχία ανάμεσα σε αυτές τις διαβεβαιώσεις και σε αυτό που υλοποιείται στην πράξη.
Και εκεί προκύπτει το επόμενο ερώτημα -με ποια άδεια προχωρά το έργο. Τον Φεβρουάριο του 2026, ο ανάδοχος αιτήθηκε την έκδοση οικοδομικής άδειας από τον Δήμο Μονεμβασίας. Η απάντηση ήταν πως η τεχνική υπηρεσία του Δήμου δεν έχει αρμοδιότητα να εκδώσει άδεια για οικοδομικές εργασίες εντός αρχαιολογικού χώρου. Αντί, δηλαδή, να δίνει μια σαφή άδεια ή να καταγράφει την απαλλαγή από τη διαδικασία αδειοδότησης, το έγγραφο κάνει επίκληση του άρθρου 40, παράγραφος 3 του Ν. 4858/2021, που αφορά επείγουσες εργασίες συντήρησης. Πρόκειται για μια πρόβλεψη που χρησιμοποιείται όταν ένα μνημείο χρειάζεται άμεση παρέμβαση για να διατηρηθεί (σ.σ για να σταθεροποιηθεί, να αποτραπεί μια φθορά, να προστατευτεί από κάτι που ήδη το απειλεί) και για αυτό επιτρέπει οι εργασίες να προχωρήσουν χωρίς την πλήρη διαδικασία αδειοδότησης.
Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας εκτιμά ότι η διάταξη αυτή «θα μπορούσε να τύχει εφαρμογής». Η διατύπωση έχει τη σημασία της. Δεν πρόκειται για σαφή υπαγωγή, αλλά για μια ερμηνευτική δυνατότητα. Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα. Η συντήρηση, από τη φύση της, αφορά ό,τι ήδη υπάρχει. Το τελεφερίκ, αντίθετα, αποτελεί μια νέα κατασκευή. Δεν πρόκειται για αποκατάσταση ενός στοιχείου του μνημείου, αλλά για την εισαγωγή μιας νέας υποδομής μέσα σε αυτό. Έτσι, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν μπορεί να εφαρμοστεί η συγκεκριμένη διάταξη, αλλά αν το έργο του τελεφερίκ εμπίπτει στις προβλέψεις του νόμου στον οποίο γίνεται επίκληση.
Όπως και να ‘χει, το ερώτημα δεν μένει σε επίπεδο ερμηνείας. Πλέον έχει μεταφερθεί στο πεδίο, εκεί όπου οι νομικές διατυπώσεις δοκιμάζονται στην πράξη και αποκτούν συγκεκριμένο περιεχόμενο. Τον Μάρτιο του 2026, εκσκαφείς και υδραυλικές σφύρες εμφανίστηκαν στη νότια πλευρά του Βράχου. Σύμφωνα με τοπικές αναφορές, οι εκβραχισμοί εξελίσσονται ραγδαία.
Εκτεθειμένα και διαβρωμένα σίδερα στον οπλισμό της μοναδικής γέφυρας που οδηγεί στον Βράχο, από την οποία διέρχονται εκσκαφείς και φορτηγά που μεταφέρουν τόνους υλικών.
Στις 24 Μαρτίου, ο Σύλλογος Φίλων Μονεμβασίας καταθέτει επίσημη καταγγελία για εκτέλεση εργασιών χωρίς άδεια. Λίγο καιρό αργότερα, το ζήτημα μεταφέρεται και στη Βουλή, με βουλευτές της Νέας Αριστεράς να καταθέτουν ερώτηση και αίτηση κατάθεσης εγγράφων προς τα αρμόδια υπουργεία, ζητώντας να αποσαφηνιστεί με ποια νομική βάση εκτελούνται οι εργασίες και αν οι εκβραχισμοί που καταγράφονται αντιστοιχούν σε όσα είχαν εγκριθεί. Τρεις ημέρες αργότερα, ο Αστυνομικός Σταθμός Μονεμβασίας ζητά από τις αρμόδιες υπηρεσίες να προσκομίσουν κάθε σχετική άδεια ή απαλλαγή, ενώ το έγγραφο κοινοποιείται στην Εισαγγελία Πρωτοδικών Σπάρτης.
Σήμερα, η αστυνομία αναμένει απαντήσεις και η Εισαγγελία έχει τον λόγο για την περαιτέρω διερεύνηση της υπόθεσης. Στο μεταξύ, οι εργασίες συνεχίζονται και αυτό ίσως είναι το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της συγκεκριμένης ιστορίας. Μια διαδικασία να ελέγχεται εκ των υστέρων, ενώ ένα έργο έχει ήδη προχωρήσει.
