Η μοναξιά αναδεικνύεται σε κυρίαρχο φαινόμενο της σύγχρονης εποχής, με τα στοιχεία να δείχνουν ότι περίπου το 20-25% των ενηλίκων παγκοσμίως βιώνουν σημαντική κοινωνική απομόνωση. Καθώς οι αριθμοί αυτοί αυξάνονται, ιδιαίτερα στους νέους και στις αστικές περιοχές, προκύπτει ένα θεμελιώδες δίλημμα: Βιώνουμε μια κρίση δημόσιας υγείας λόγω της απομάκρυνσης από τη βιολογική μας φύση ή βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας ριζικής μεταμόρφωσης του ανθρώπινου είδους;
Από τη μία πλευρά, η «Εξελικτική Θεωρία της Μοναξιάς» ερμηνεύει το φαινόμενο ως μια βιολογική δυσλειτουργία. Η ανθρώπινη κοινωνική συμπεριφορά εξελίχθηκε σε ομαδικά περιβάλλοντα όπου η συνεργασία ήταν το κλειδί για την επιβίωση. Η μοναξιά, υπό το πρίσμα αυτό, λειτουργεί ως ενσωματωμένος συναγερμός για την αποκατάσταση των κοινωνικών δεσμών, όπως ακριβώς ο σωματικός πόνος προκαλεί την αποφυγή της βλάβης.
Η έρευνα τονίζει ότι αυτός ο μηχα- νισμός βοήθησε τους προγόνους να σχηματίσουν συμμαχίες, αλλά στον σημερινό κόσμο, η επίμονη μοναξιά μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα που σχετίζονται με το άγχος χωρίς τα ίδια προσαρμοστικά οφέλη. Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγχρονη απο- μόνωση θεωρείται μια επικίνδυνη αναντιστοιχία ανάμεσα στις αρχέγονες ανάγκες μας και τον σύγχρονο τρόπο ζωής, οδηγώντας σε σοβαρά προβλήματα υγείας και αυξημένη θνησιμότητα.
Η λύση, κατά αυτή τη θεώρηση, απαιτεί την επιστροφή σε κοινοτικές δομές και την αποκατάσταση των φυσικών δεσμών. Από την άλλη πλευρά, αναδύεται η προοπτική του «μετα-ανθρώπου» και του «μετα-ανθρωπισμού», η οποία θέτει το ερώτημα μήπως η μοναξιά είναι ο καταλύτης για μια εξελικτική μετάβαση. Καμία καθιερωμένη θεωρία δεν παρουσιάζει άμεσα τη μοναξιά ως γέφυρα προς ένα μετα-ανθρώπινο είδος. Τα σχετικά μοντέλα τη βλέπουν ως μηχανισμό επιδιόρθωσης, όχι ως μετασχηματιστική δύναμη.
Υποθετικά, ορισμένες συζητήσεις υποδηλώνουν ότι η μοναξιά μπορεί να επιταχύνει την υιοθέτηση του μετα-ανθρωπισμού – π.χ., σύντροφοι της τεχνητής νοημοσύνης ή μετασύμπαντα ως υποκατάστατα των κοινωνικών αναγκών, οδηγώντας ενδεχομένως σε λιγότερο κοινωνικά εξαρτημένους ανθρώπους. Ωστόσο, οι επικριτές υποστηρίζουν ότι αυτό θα μπορούσε να επωφεληθεί από την απομόνωση χωρίς να την επιλύσει, προωθώ- ντας δυστοπικά αποτελέσματα όπως ο αυξημένος ναρκισσισμός ή ο αυταρχισμός.
Ο μετα-ανθρωπισμός προσφέρει ένα αντίστιγμα υποστηρίζοντας την επέκταση της κοινωνικότητας, ενδεχομένως μετριάζοντας τη μοναξιά μέσω μη ανθρώπινων εμπλοκών, αλλά αυτό παραμένει φιλοσοφικό παρά εμπειρικό.
Θεωρητικά, η απομάκρυνση από την παραδοσιακή κοινωνικότητα θα μπορούσε να ωθήσει την ανθρωπότητα προς τεχνολογικά ενισχυμένες μορφές ύπαρξης, όπου η εξάρτηση από τους φυσικούς δεσμούς μειώνεται. Σενάρια που περιλαμβάνουν τη σύνδεση με τεχνητή νοημοσύνη ή τη συμμετοχή σε ψηφιακά δίκτυα ως «κόμβοι» αντί για μέλη φυλών, υποδηλώνουν ότι η τρέχουσα δυσφορία ίσως δεν είναι ασθένεια, αλλά το μεταβατικό στάδιο προς ένα νέο είδος κοινωνικότητας.
Σε αυτό το, ενδεχομένως δυστοπικό για πολλούς, μέλλον, η τεχνολογία δεν υποκαθιστά απλώς την ανθρώπινη επαφή, αλλά ανακαλύπτει νέους, υπερβατικούς τρόπους σύνδεσης, αντίστοιχους με αυτούς της ανθρώπινης νόησης. Οπως σε κάθε μεταβατικό στάδιο της ανθρωπότητας, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Είναι η μοναξιά του 21ου αιώνα ένας «έρημος σταθμός» που μαρτυρά την αποτυχία του πολιτισμού μας ή το προεόρτιο μιας νέας, τεχνολογικά συνυφασμένης πραγματικότητας; Τα δεδομένα δείχνουν πως βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, όπου η ανάγκη για ανθρώπινη επαφή συγκρούεται και ταυτόχρονα συνομιλεί με τις δυνατότητες ενός μετα-ανθρώπινου μέλλοντος.
*Ο Γιώργος Αλεβιζόπουλος είναι καθηγητής Ψυχιατρικής και Ψυχοφαρμακολογίας
