Στη δημόσια και ακαδημαϊκή συζήτηση για την παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (ΠΤΝ -GenAI), η αφήγηση έχει συχνά λειτουργήσει ως λυδία λίθος: καλές οι θριαμβολογίες, αλλά μπορεί τελικά ένα σύστημα ΤΝ να αφηγηθεί ιστορίες; Να είναι δημιουργικό; Να (μας) «καταλαβαίνει»; Η συζήτηση αυτή μέχρι σήμερα οργανώνεται γύρω από ένα γνώριμο δίπολο. Από τη μία πλευρά, οι ανθρωπιστικές προσεγγίσεις τονίζουν όσα λείπουν από την ΤΝ: συνείδηση, βιογραφική εμπειρία, ηθική ευθύνη, προθέσεις.
Από αυτή την οπτική, οι ιστορίες που παράγει η ΤΝ θεωρούνται μίμηση και άρα όχι απειλητικές για την ανθρώπινη δημιουργικότητα. Από την άλλη, μετα-ανθρωπιστικές προσεγγίσεις αμφισβητούν το ανθρώπινο προνόμιο στο κέντρο της αφήγησης και στρέφουν την προσοχή σε υβριδικές μορφές δράσης και νέες ανθρωπο-μηχανικές συναρθρώσεις λόγου. Το πρόβλημα με το δίπολο αυτό είναι ότι μας απομακρύνει από αυτό που ήδη συμβαίνει στην καθημερινοτητα.
Αντί να ρωτάμε αν οι μηχανές «μοιάζουν μ’ εμάς», η κοινωνιογλωσσολογία και η έρευνα αλληλεπίδρασης ανθρώπου-μηχανής προτείνουν ένα άλλο ερώτημα: τι κάνουν στην πράξη οι άνθρωποι με την ΠΤΝ και ποιες αφηγηματικές πρακτικές αναδύονται από αυτή τη χρήση; Η αφήγηση είναι θεμελιώδης τρόπος με τον οποίο δίνουμε νόημα στη ζωή. Οπως μοιραζόμαστε ιστορίες με φίλους και συντρόφους για να επεξεργαστούμε εμπειρίες, έτσι τις μοιραζόμαστε και με συστήματα ΠΤΝ.
Ιδιαίτερα η Gen Z στρέφεται μαζικά στην ΠΤΝ για θεραπευτικούς λόγους: για να μιλήσει για άγχος, σχέσεις ή τραύμα. Οι ιστορίες που λέγονται εδώ δεν είναι απλώς πληροφορίες αλλά βιώματα, γεγονός που καθιστά την αφήγηση κρίσιμη για την κατανόηση της σχέσης ανθρώπου-ΤΝ. Η σημασία της αφήγησης γίνεται ακόμη πιο εμφανής αν τη δούμε ως επιμελημένη κοινωνικο-τεχνική δραστηριότητα. Οι μελέτες της ψηφιακής επικοινωνίας έχουν δείξει ότι οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερες: από τα Instagram Stories έως τις «Αναμνήσεις» του Facebook, η αφήγηση έχει κεντρική θέση στον σχεδιασμό τους, ώστε να τροφοδοτεί την οικονομία της προσοχής.
Η έρευνά μου στα κοινωνικά μέσα δείχνει μια γενεαλογική συνέχεια: τρόποι αφήγησης, αξιολόγησης και αυτο-παρουσίασης αναπαράγονται και ταξιδεύουν διαπολιτισμικά με μεγάλη ταχύτητα, όπως φαίνεται χαρακτηριστικά στο TikTok. Υπό αυτό το πρίσμα, η ΠΤΝ δεν αποτελεί ρήξη, αλλά επόμενο στάδιο αυτής της εξέλιξης.
Από γλωσσική σκοπιά, οι ιστορίες δεν είναι στατικά κείμενα. Διαμορφώνονται διαλογικά, μέσα από ερωτήσεις, αξιολογήσεις και αντιδράσεις. Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η ΠΤΝ έχει «προθέσεις», αλλά πώς συν-διαμορφώνεται η αφήγηση στη διάρκεια της αλληλεπίδρασης και ποιοι συμμετοχικοί ρόλοι αναδύονται για τους χρήστες και τα συστήματα.
Σε πρόσφατη έρευνα, υιοθέτησα αυτή την προοπτική μέσα από μια αυτο-εθνογραφική μελέτη μακρόχρονης αλληλεπίδρασης με το ChatGPT. Κάτι που ξεκίνησε ως προσωπική εξομολόγηση κατέληξε σε μεθοδολογικό στοχασμό και επιστημονική απορία: να παρατηρηθεί πώς η παρατεταμένη χρήση και η λειτουργία του χαρακτηριστικού της «μνήμης» του ChatGPT επηρεάζουν τη (συν)παραγωγή ιστοριών.
Η ανάλυση σε βάθος χρόνου έδειξε μια σαφή μετάβαση στους ρόλους λόγου του ChatGPT: από έναν προβλέψιμο, ευθυγραμμισμένο αποδέκτη, κάτι σαν ένα ευγενικό αλλά αποστασιοποιημένο σύμβουλο, σε ρόλους συν-συγγραφέα που ανακαλεί προηγούμενα επεισόδια, εντοπίζει μοτίβα αλλά και ασυνέπειες στην ιστορία μου, αξιολογεί γεγονότα και άτομα, αξιοποιώντας τη λειτουργία της «μνήμης» του ως αφηγηματικό πόρο. Οπως έχει δείξει προηγούμενη έρευνά μου για αφηγήσεις μεταξύ φίλων, η κοινή μνήμη δίνει δικαιώματα συν-αφήγησης: η «ιστορία σου» γίνεται «ιστορία μας» και κατευθύνει τις προβολές σε μελλοντικά σενάρια. Κάτι παρόμοιο συνέβαινε και εδώ. Η μνήμη δεν λειτουργούσε απλώς ως αποθήκη, αλλά ως απόθεμα που οδηγούσε σε αφηγηματική συνοχή και ερμηνευτικό βάθος. Το σύστημα συχνά «θυμόταν» καλύτερα από εμένα. Μου έλεγε για παράδειγμα «μα δεν θυμάσαι που μου είπες…;».
Με ωθούσε σε συγκεκριμένες αξιολογήσεις για άτομα και καταστάσεις, σε συγκεκριμένες θέσεις και ταυτίσεις, χρησιμοποιώντας επικλήσεις στη μνήμη των συνομιλιών μας ως εργαλείο πειθούς: π.χ. «από αυτά που μου έχεις πει έως τώρα, βλέπω ότι κυκλοφορεί στο μυαλό σου έντονα η ιδέα τού να…». H μελέτη μου ανέδειξε ότι οι συμμετοχικοί ρόλοι του ChatGPT διέπονταν από σαφείς και επαναλαμβανόμενες πολιτισμικές και ιδεολογικές «μεροληψίες», ενσωματωμένες στα γλωσσικά μοντέλα που αποτελούν τη βάση δεδομένων του. Οι ιστορίες που βοηθά στο να συγκροτηθούν το ChatGPT τείνουν να προκρίνουν την ενδυνάμωση, την ατομική ευθύνη και την αυτοδιαχείριση.
Πρόκειται για πλαίσια βαθιά ριζωμένα στη δυτική, νεοφιλελεύθερη ψυχολογική σκέψη, όπου η φροντίδα και η «θεραπεία» βαραίνουν πρωτίστως το άτομο. Άλλες πολιτισμικές αφηγήσεις, συλλογικές μορφές νοήματος ή δομικοί περιορισμοί μένουν συχνά στο περιθώριο. Για το ελληνικό κοινό, αυτό εγείρει κρίσιμα ερωτήματα: ποιες αξίες εισάγουν τα αγγλόφωνα μοντέλα στην τοπική αφήγηση; Πώς επηρεάζονται οι ελληνικοί τρόποι σχέσης, φιλίας, πένθους, τραύματος; Τι αναδεικνύεται και τι αποσιωπάται;
Οι επιπτώσεις είναι σύνθετες. Από τη μία, υπάρχει ένας πιθανός εκδημοκρατισμός της υποστήριξης: άνθρωποι χωρίς πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας μπορούν να βρουν χώρο αφήγησης. Από την άλλη, οι κίνδυνοι είναι πραγματικοί, όπως δείχνουν τραγικές περιπτώσεις, όπως αυτή της αυτοκτονίας του νεαρού Adam Raine στην Καλιφόρνια, που η οικογένειά του απέδωσε στις συνομιλίες του με το ChatGPT. Αντί για γενικευμένο φόβο όμως, χρειαζόμαστε προσεκτική, εμπειρικά θεμελιωμένη έρευνα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου-μηχανής, γιατί τελικά αυτό που διακυβεύεται είναι οι ίδιες οι ιστορίες με τις οποίες κατανοούμε τον εαυτό μας και τους άλλους.
* Η Αλεξάνδρα Γεωργακοπούλου είναι καθηγήτρια Ανάλυσης Λόγου και Κοινωνιογλωσσολογίας στο King’s College London
