Οι δημοσκοπήσεις είναι ο πιο αξιόπιστος τρόπος που διαθέτουμε για την οροθέτηση της κοινής γνώμης. Η αυξανόμενη σημασία τους στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας είναι ευθέως ανάλογη των δομικών μετασχηματισμών των σύγχρονων κοινωνιών, με πιο ορατό στοιχείο την τηλεοπτική έκρηξη.
Το διάστημα αυτό πολλαπλασιάστηκαν οι εταιρείες δημοσκοπήσεων και βελτιώθηκαν σημαντικά οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται. Αναπτύχθηκε μια αρκετά σύνθετη τεχνογνωσία γρήγορης συλλογής και επεξεργασίας στοιχείων, βοηθούμενη ιδιαίτερα από τις τεχνολογικές εξελίξεις της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών.
Παρ’ όλα αυτά σε κάθε προεκλογική περίοδο επανέρχεται το ερώτημα του «πόσο αξιόπιστες είναι οι δημοσκοπήσεις», με άλλα λόγια αν οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν πιστά την πρόθεση ψήφου των πολιτών. Στο ερώτημα αυτό δεν υπάρχει απάντηση, μια και δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε την πρόθεση ψήφου όλων των πολιτών. Το μόνο σημείο αναφοράς και άρα σύγκρισης είναι τα εκλογικά αποτελέσματα, το τι ψήφισαν δηλαδή μια συγκεκριμένη Κυριακή όσοι άσκησαν το εκλογικό δικαίωμά τους.
Η παράδοξη εξίσωση
Αυτή η σύγκριση που κάπως αυτόματα γίνεται και μοιάζει λογική είναι μάλλον αυθαίρετη και καθόλου διαφωτιστική για δύο λόγους:
Α. Οι δημοσκοπήσεις δεν προβλέπουν. Καταγράφουν, απεικονίζουν, φωτογραφίζουν σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή τις στιγμιαίες προθέσεις της κοινής γνώμης.
Εξάλλου οποιοδήποτε μοντέλο πρόβλεψης προβλέπει ασφαλώς μόνο το παρελθόν. Στηρίζεται σε στοιχεία του παρελθόντος, τα οποία προεκτείνει, προβάλλει στο μέλλον, ως αν αυτό να ήταν γραμμική προέκταση του παρόντος.
Οι αναλυτές, δημοσιογράφοι, ειδικοί πολιτικοί επιστήμονες προβλέπουν, προσθέτουν στα στοιχεία – αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων την ερμηνευτική τους αξία. Αλλά σε αυτή την περίπτωση η επιτυχία ή αποτυχία της πρόβλεψης αφορά τις ικανότητες σχηματισμού «συγκροτημένης διαίσθησης» του προβλέποντος και όχι τα στοιχεία – πληροφορίες που οι δημοσκοπήσεις παρέχουν.
Βεβαίως όσο περισσότερα είναι τα στοιχεία (μεγαλύτερο δείγμα), όσο μεγαλύτερη η συχνότητα συλλογής τους (συνεχείς, κυλιόμενες δημοσκοπήσεις) και όσο πιο κοντά στην εκλογική Κυριακή συλλέγονται τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει ο αναλυτής να συγκροτήσει επαρκώς τη διαίσθησή του, να «πιάσει» την τάση.
Β. Κανείς δεν μπορεί να βεβαιώσει ότι αν οι εκλογές επαναληφθούν δύο ή τρεις φορές θα δώσουν τα ίδια αποτελέσματα.
Κατά κάποιον τρόπο οι εκλογές είναι μια καθολική όχι δειγματοληπτική δημοσκόπηση. Με την έννοια αυτή μπορεί να «πέφτουν έξω» οι εκλογές, όχι οι δημοσκοπήσεις.
Αυτή η παράδοξη εξίσωση έχει μιαν απλή ερμηνεία. Οι εκλογές εξ ορισμού βάζουν ένα δίλημμα εξουσίας, του οποίου το περιεχόμενο ενδέχεται να μεταβάλλεται σημαντικά από τη μία ημέρα στην άλλη, επηρεάζεται δηλαδή από τα γεγονότα που παράγονται καθημερινά. Τυπικά, ακραία παραδείγματα γεγονότων: Ιμια, Οτσαλάν, Κοσσυφοπέδιο. Εκλογές την προηγούμενη ή επόμενη Κυριακή μάλλον θα έδιναν διαφοροποιημένα αποτελέσματα.
Η κοινή γνώμη αλλάζει είτε μετράται με δημοσκοπήσεις είτε με εκλογές. Και οι μεν και οι δε είναι αξιόπιστες, στον βαθμό βέβαια που δεν υπάρχει νοθεία. Κανείς όμως σήμερα δεν αμφισβητεί το νόμιμο των εκλογών ή τον επαγγελματισμό των εταιρειών ερευνών. Η επιβεβαίωση των δημοσκοπήσεων δεν είναι οι εκλογές, όπως αντίστροφα η εγκυρότητα των εκλογών δεν κρίνεται από τις δημοσκοπήσεις.
Το ασφαλέστερο μέτρο αξιοπιστίας μιας δημοσκόπησης είναι η σύγκριση με άλλες δημοσκοπήσεις που έγιναν την ίδια χρονική περίοδο, στις ίδιες περιοχές, με την ίδια μεθοδολογία. Γι’ αυτό όλα αυτά τα στοιχεία αναφέρονται υποχρεωτικά από τις εταιρείες στη λεγόμενη «ταυτότητα» της έρευνας. Και επειδή οι προεκλογικές δημοσκοπήσεις είναι πολλές, η σύγκριση είναι ευχερής. Και έχει νόημα. Γιατί οι δημοσκοπήσεις διεξάγονται από εταιρείες, όλες οι εταιρείες δεν έχουν την ίδια επιχειρηματική στρατηγική και γιατί, τέλος, η ποιότητα είναι συνάρτηση του κόστους.
Κατά τα άλλα η μόνη χρήσιμη σύγκριση αποτελεσμάτων δημοσκοπήσεων – εκλογών είναι για να αναλύσουμε εκ των υστέρων τον βαθμό και το είδος αλλαγών της κοινής γνώμης που συντελέστηκαν μεταξύ των χρονικών στιγμών δημοσκόπησης – εκλογών.
Τι φοβούνται οι δημοσκόποι
Το τεχνικό ερώτημα αξιοπιστίας οφείλεται στο ότι οι δημοσκοπήσεις δεν είναι ένα επιστημονικό πείραμα που διεξάγεται στο εργαστήριο υπό ιδανικές συνθήκες.
Είναι ένα σύστημα εμπειρικών διαδικασιών που βασίζεται στη στατιστική θεωρία. Εύλογα αναρωτάται κανείς κατά πόσο είναι δυνατό η θεωρία να εφαρμόζεται 100% στην πράξη ή, πιο πρακτικά, η κάθε απόκλιση από τη θεωρία πόσο μας στοιχίζει σε ακρίβεια αποτελεσμάτων.
Σήμερα πια τα θέματα επιλογής δείγματος, υποβολής των κατάλληλων ερωτήσεων και εκπαίδευσης των ερευνητών αντιμετωπίζονται επαρκώς από τις εταιρείες δημοσκοπήσεων. Το κύριο ζητούμενο είναι αν θα βρουν να ρωτήσουν αυτούς που αρχικά επέλεξαν στο δείγμα τους. Με άλλα λόγια, οι αρνήσεις.
Αν οι λόγοι άρνησης συνδέονται συστηματικά με συγκεκριμένο πολιτικό χώρο τότε η δημοσκόπηση κινδυνεύει να υπεκτιμήσει το αντίστοιχο κόμμα, χωρίς μάλιστα να γνωρίζει πόσο. Η αρμόδια διεύθυνση της Ευρωπαϊκής Ενωσης έχει συμπεριλάβει στις οδηγίες της για τη διεξαγωγή δημοσκοπήσεων έναν κανόνα που αντιμετωπίζει το θέμα. Εφόσον τα ποσοστά αρνήσεων είναι σημαντικά, η εταιρεία υποχρεούται να διεξαγάγει έρευνα μεταξύ των αρνηθέντων, ώστε να εκτιμηθεί ο βαθμός τυχαιότητας ή αντίστροφα το ποσοστό συστηματικού σφάλματος επί των αποτελεσμάτων. Βεβαίως σε προεκλογική περίοδο, όπου η συλλογή, η επεξεργασία και η δημοσίευση των στοιχείων απαιτούν μέγιστη ταχύτητα, η εφαρμογή της οδηγίας φαντάζει προβληματική. Σίγουρα όμως αποτελεί κατεύθυνση που προσθέτει μία ακόμη δικλίδα ασφαλείας για την αποφυγή συστηματικών σφαλμάτων.
Αγαθό πληροφόρησης
Ουδείς θα ασχολούνταν με τις δημοσκοπήσεις, πολύ περισσότερο με την αξιοπιστία τους, αν δεν ήταν σαφώς σημαντικές η χρήση και η επίδρασή τους στην κοινή γνώμη:
Α. Για τη μεν χρησιμότητά τους στα πολιτικά κόμματα η ανάλυση περιττεύει. Εξάλλου τα κόμματα δεν βασίζονται ούτε περιορίζονται στις δημοσιοποιημένες δημοσκοπήσεις. Πραγματοποιούν και άλλες, με ερωτήματα για κάθε πτυχή της πολιτικής και επικοινωνιακής στρατηγικής τους. Χρησιμοποιούν μεθόδους ώστε να διερευνούν όχι μόνο το πόσο αλλά κυρίως τα γιατί της κάθε απάντησης. Οι ποιοτικές αυτές έρευνες, όπως κακώς ονομάζονται λες και οι άλλες στερούνται ποιότητας , έχουν αναπτυχθεί ιδιαίτερα, με τη μετάκληση και ξένων ειδικών, κυρίως Αμερικανών, με αποτέλεσμα τη μεταφορά σημαντικής τεχνογνωσίας στους έλληνες συναδέλφους τους.
Β. Η δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων δημοσκοπήσεων ως αγαθό πληροφόρησης είναι σημαντικό. Δίνει στον πολίτη τη δυνατότητα να συγκρίνει την προσωπική θέση του με τις θέσεις των υπολοίπων, όχι μόνο του περιγύρου του. Οι συνέπειες είναι προφανείς.
Είναι αγαθό ενημέρωσης και ο οποιοσδήποτε περιορισμός του εν ονόματι της νηφαλιότητας και περίσκεψης, όπως κάποτε το αλκοόλ είναι αντισυνταγματικός και ταυτόχρονα ξεπερασμένος λόγω του Internet. Η ισχύουσα απαγόρευση δημοσιοποίησης αποτελεσμάτων δημοσκοπήσεων τις τελευταίες εβδομάδες προ των εκλογών δείχνει μάλλον την αδυναμία της κυβέρνησης να ρυθμίσει, με τα ηλεκτρονικά κυρίως μέσα, κανόνες και συμπεριφορές προσήκουσες, παρά τη δήθεν μέριμνά της για την προστασία της νηφαλιότητας του πολίτη.
Προστασία από την πληροφόρηση το 2000 μοιάζει αναχρονιστικό αστείο και προσβάλλει, μια και υποθέτει ανίσχυρο πολίτη, παθητικό και χειραγωγούμενο δέκτη.
Γ. Τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων ως αγαθά πληροφόρησης μεσοποιούνται και διαμεσολαβούνται.
Δηλαδή επεξεργάζονται από τον αναλυτή – δημοσιογράφο και διαχέονται – διανέμονται από τους παρουσιαστές των μέσων ενημέρωσης. Γίνονται ορατά μέσω αυτών. Ο πολίτης δεν επιλέγει τη γωνία όρασης. Δέχεται όχι αναγκαστικά αποδέχεται την οπτική γωνία του αναλυτή-μέσου. Ετσι ο πολίτης αποκτά διευρυμένη μεν και αναβαθμισμένη αλλά επιλεκτική ορατότητα. Διευρυμένη στον βαθμό που βλέπει πέραν του οπτικού του πεδίου, ενημερώνεται για την πρόθεση ψήφου όλων των συμπολιτών του. Επιλεκτική επίσης γιατί δέχεται την πληροφορία πλαισιωμένη, «πακέτο» με την ανάλυση και παρουσίαση του μέσου-αναλυτή.
Η ερμηνεία, το νόημα, αποσυνδέεται από το περιεχόμενο, τους αριθμούς. Με την έννοια αυτή η παρουσίαση αποτελεσμάτων των δημοσκοπήσεων όχι τα αποτελέσματα αυτά καθαυτά είναι αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας σχηματισμού, κατασκευής της κοινής γνώμης και υπακούει στις ανάγκες της πολιτικής επικοινωνίας και προπαγάνδας.
Η είσοδος των exit polls
Οι δημοσκοπήσεις έξω από τις κάλπες την ημέρα διεξαγωγής των εκλογών (exit polls) έχουν προστεθεί τα τελευταία χρόνια στο μενού των τηλεοπτικών εκλογικών προγραμμάτων. Η Αμερική και η Κεντρική Ευρώπη τις γνωρίζουν από τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 αντιστοίχως. Στη χώρα μας η είσοδός τους ξάφνιασε. Συνηθισμένοι στο βαθύ ξενύχτι και στο ξημέρωμα ώσπου να μάθουμε τον νικητή, ίσως χάσαμε κάτι από την ταλαιπωρία του πανηγυριού ευτυχώς οι εκλογές είναι ακόμη γιορτή γνωρίζοντας τα αποτελέσματα από τις 8 μ.μ.
Κάτι μαγικό οι δημοσκοπήσεις εξαφάνισε τη μαγεία της αναμονής. Ο μάγος της νέας κατάστασης, ο ευφυώς αποκληθείς «προφήτης Ηλίας» κατά κόσμον Ηλίας Νικολακόπουλος, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών , είναι το βράδυ της συγκεκριμένης Κυριακής ο σουπερστάρ. Κάθε συζήτηση σταματά, όταν έχει κάτι να πει.
Πολλές φορές οι δημοσκοπήσεις της Κυριακής συγχέονται με τις υπόλοιπες. Αν αυτές «πέσουν έξω» οι δημοσκοπήσεις συνολικά απέτυχαν.
Οι δημοσκοπήσεις της εκλογικής Κυριακής έχουν έναν συγκεκριμένο στόχο: την πρόβλεψη του αποτελέσματος. Η μεθοδολογία και ο σχεδιασμός τους διαφέρει ριζικά από τις υπόλοιπες. Το κόστος τους υπερβαίνει, ενδεχομένως κατά πολύ, το αθροιστικό κόστος όλων των άλλων. Δικαίως συγκρίνονται ευθέως με το αποτέλεσμα. Η χρησιμότητά τους για τους πολιτικούς επιστήμονες είναι μεγάλη, μια και αναλύουν την ψήφο κατά κοινωνικές κατηγορίες, φύλο, ηλικία, μόρφωση, χαρακτηριστικά δηλαδή που δεν περιέχονται στα εκλογικά αποτελέσματα.
Χρηματοδοτούνται από τους τηλεοπτικούς σταθμούς, όχι τόσο για την απόσπαση ποσοστών τηλεθέασης αλλά για τη διαμόρφωση εικόνας κύρους που εξυπηρετεί μεσοπρόθεσμα τον σταθμό.
Οι δυσκολίες της εγκυρότητας
Το ερώτημα της αξιοπιστίας των δημοσκοπήσεων ή αναφέρεται σε τεχνικά ζητήματα σχεδιασμός, μεθοδολογία, διεξαγωγή, έλεγχος στοιχείων ή παραπέμπει αναπόφευκτα στον τρόπο παρουσίασής τους από τα μέσα, αναφέρεται δηλαδή στην αξιοπιστία των μέσων είτε αυτόνομα είτε σε συνάρτηση με τον ανταγωνισμό των κομμάτων.
Για τα τεχνικά θέματα οι εταιρείες δημοσκοπήσεων, μέσω του συλλόγου τους (ΣΕΔΕΑ) αλλά και του ευρωπαϊκού ομολόγου τους (ESOMAR), έχουν θεσπίσει και ακολουθούν κανόνες δεοντολογίας και πρακτικής που σε μεγάλο βαθμό προλαμβάνουν και αποφεύγουν τους σκοπέλους. Ισως το πιο αξιοσημείωτο είναι το ότι στην Ελλάδα, με πρωτοβουλία του ΣΕΔΕΑ, οι εταιρείες-μέλη ελέγχονται για την ποιότητα των μεθόδων συλλογής στοιχείων. Βελτιώσεις, ιδίως με το φαινόμενο των αρνήσεων, πάντοτε υπάρχουν. Η Ελλάδα όμως είναι από τις ελάχιστες χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης που διαθέτει τόσο αυστηρό και ελεγχόμενο σύστημα, μέσω διαδικασιών αυτορρύθμισης.
Οσον αφορά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων, η συζήτηση περί εγκυρότητας είναι άλλη. Στον βαθμό που ο ανταγωνισμός των μέσων, ηλεκτρονικών και μη, θα γίνεται με κριτήριο την εγκυρότητα, η γωνία όρασης των αποτελεσμάτων δημοσκοπήσεων θα βελτιώνεται. Οσο την εγκυρότητα θολώνουν ο εντυπωσιασμός ή οι κομματικές σκοπιμότητες οι ερμηνείες επί των δημοσκοπήσεων θα συμμορφώνονται.
Το σαμάρι ήταν πάντοτε στα μέτρα του γαϊδάρου, αλλιώς ο σαμαρτζής άλλαζε επάγγελμα.
Ο κ. Γιάννης Αναστασάκος είναι διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας δημοσκοπήσεων AGB Hellas.
