Ι. Αποτελεί η Λογική όργανον ή μέρος της φιλοσοφίας; Το ερώτημα είναι από τα πλέον ακανθώδη στην ιστορία της λογικής. Η απάντησή του έδωσε αφορμή για μία από τις βασικές διαφωνίες μεταξύ της Περιπατητικής και της Στωικής Σχολής. Για τον ιδρυτή της πρώτης, τον Αριστοτέλη, η λογική δεν είναι η ίδια μία επιστήμη αλλά το αναγκαίο εργαλείο για την εννοιολογική κατάστρωση και ανάπτυξη των άλλων επιστημών, ιδίως των αξιωματικών. Με αυτή την αφετηρία στα Αναλυτικά πρότερα εκθέτει το αυστηρό συλλογιστικό σύστημα της τυπικής λογικής και στα Αναλυτικά ύστερα το δοκιμάζει ως όργανο για την εξέταση και πρόωση των επιστημών. Αντιθέτως, για τους οπαδούς της Στωάς η λογική είναι χρήσιμη καθ’ εαυτήν, ως αυτόνομο μέρος της φιλοσοφίας και όχι ως συμπλήρωση των άλλων επιστημών· η αυτοτελής λυσιτέλειά της συνίσταται ακριβώς στην αποκάλυψη και εκτύλιξη των νόμων της σκέψεως. Αν και δεν είναι ιστορικά εξακριβωμένο κατά πόσον ο Χρύσιππος και οι άλλοι Στωικοί διατύπωσαν την άποψή τους για να αντιπαρατεθούν στους Περιπατητικούς, πάντως τουλάχιστον από την εποχή του Αλεξάνδρου Αφροδισιέως η διαμάχη εμφανίζεται ως διαπάλη μεταξύ των δύο μεγάλων Σχολών.
ΙΙ. Επιλέγοντας κανείς τη μία ή την άλλη απάντηση στο προηγούμενο δίλημμα, κατά βάθος τοποθετείται διαφορετικά απέναντι στη χρησιμότητα την οποία μπορεί να παρουσιάζει η λογική για τα άλλα επιστημονικά πεδία. Συγκροτείται η επιστημονική σκέψη από προτάσεις συντιθέμενες και παραγόμενες με βάση τους τυπικούς κανόνες της λογικής ή είναι δυνατή η αυθύπαρκτη ανάπτυξη των επί μέρους επιστημονικών κλάδων; Σε αυτό το ζήτημα μετουσιώνεται πλέον η αρχική διαφωνία ως προς τον οργανικό ή τον ιδιοσύστατο χαρακτήρα της Λογικής. Το έναυσμα γι’ αυτή την εξέλιξη του αρχικού ερωτήματος το δίδει ο ίδιος ο Αριστοτέλης στα Αναλυτικά ύστερα Α (XIV), όταν εξηγεί, με απόλυτη συνέπεια προς τη βασική του θέση, την άμεση ωφελιμότητα της συλλογιστικής για τους διάφορους επιστημονικούς κλάδους. Στο πρώτο συλλογιστικό σχήμα (Αναλυτικά πρότερα Α, IV) και ιδίως στον πρώτο συλλογιστικό τρόπο (modus barbara), που διακρίνεται για το καθολικώς καταφατικό του συμπέρασμα, δομούνται οι επιστήμες: όχι μόνο οι μαθηματικές οι οποίες διεξάγουν τις αποδείξεις τους με βάση αυτό το συλλογιστικό πρότυπο, αλλά και οι επιστήμες που βασίζονται στην εκφορά αιτιολογίας, αφού σε αυτό το σχήμα στηρίζεται εν πολλοίς «ο του διότι συλλογισμός» (79α 22). Αντιθέτως, τα αρνητικά συμπεράσματα του δεύτερου συλλογιστικού σχήματος (Αναλυτικά πρότερα Α, V) και τα μερικά συμπεράσματα του τρίτου σχήματος (Αναλυτικά πρότερα Α, VI) δεν ανταποκρίνονται στην ουσία της επιστημονικής γνώσεως, την οποία χαρακτηρίζει η καθολική και η καταφατική εκφορά των προτάσεων.
ΙΙΙ. Η εκτύλιξη του απορήματος σχετικώς με τη θέση της Λογικής ως σκοπού ή ως αυτοσκοπού μπορεί να επιβεβαιωθεί με βάση το παράδειγμα της μαθηματικής και της νομικής επιστήμης. Και οι δύο η πρώτη επιστήμη αξιωματική, η δεύτερη κατ’ εξοχήν επιστήμη του «διότι» γνώρισαν ως προς το σημείο αυτό παράλληλη εξέλιξη, η οποία σε τελευταία ανάλυση αντικατοπτρίζει τις δύο απόψεις για τη σημασία των νόμων της λογικής.
Η αναγωγή των κανόνων της μαθηματικής σκέψεως στους κανόνες της κλασικής τυπικής λογικής αποτέλεσε τη βάση του λογικισμού, ενός επιστημονικού ρεύματος στην υπηρεσία του οποίου τάχθηκαν μερικές από τις ισχυρότερες πνευματικές δυνάμεις του περασμένου αλλά και του 20ού αιώνα (Boole, Frege, Whitehead/Russel). Την αντίθετη κίνηση (ενορατισμός, φορμαλισμός, ρεαλισμός) τη χαρακτηρίζει, παρά τις αποκλίνουσες αποχρώσεις, η προσπάθεια να απομακρυνθεί η Μαθηματική από τα αυστηρά πρότυπα μιας αναλυτικής επιστήμης. Ενας από τους μεγαλύτερους θεωρητικούς του αιώνα μας, ο L. Wittgenstein, εργάστηκε εντατικά προκειμένου να δείξει ότι οι τρόποι αποδείξεως, στους οποίους στηρίζονται τα μαθηματικά, δεν είναι ανάλογοι με εκείνους που χρησιμοποιεί η λογική.
Συναφή πορεία γνώρισε και η Νομική. Ηδη ο Α. Schopenhauer τόνιζε ότι κάθε δικαστική απόφαση στηρίζεται στο πρώτο συλλογιστικό σχήμα όπως ακριβώς είχε επισημάνει ο Αριστοτέλης για τις επιστήμες του «διότι». Σε μας ήταν ιδίως ο αείμνηστος Κ. Τσάτσος που ανέλαβε να καταδείξει «ποία είναι η λογική εργασία, ήτις κατ’ απόλυτον ανάγκην δέον να καταβάλληται διά την διάγνωσιν οιουδήποτε δικανικού νοήματος», αναζητώντας «την λογικήν θεμελίωσιν της ερμηνείας του δικαίου». Και ο σημερινός πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, καθηγητής κ. Γ. Μητσόπουλος, επανεξήρε πρόσφατα τη «σημασία της λογικής διαρθρώσεως των κανόνων εν συστήματι δικαίου». Στην αντιπέρα όχθη, οι φωνές υπέρ της αποσυνδέσεως της Νομικής από τους κανόνες της λογικής ισχυρίζονται ότι η εφαρμογή του δικαίου είναι πράξη διαισθήσεως, έχει σχέση με ψυχολογικούς παράγοντες και τελικώς διαστρεβλώνεται από τη λογική υπαγωγή και υπόταξη.
ΙΧ. Παρά τις επιθέσεις που δέχθηκε, η αρχική άποψη του Σταγειρίτη για τη σημασία της Λογικής ως οργάνου των επιστημών όχι μόνο δεν υποχώρησε, αλλά επιβεβαιώθηκε ποικιλοτρόπως. Μέσω των αυστηρών νόμων της σκέψεως κατέστη δυνατή η αυστηρή αναλυτική οργάνωση των πολυειδών προσλήψεων από την εμπειρία, πράγμα που τελικώς οδήγησε την ανθρώπινη νόηση στην εκρηκτικότητα την οποία γνωρίζει κατά τον απερχόμενο αιώνα.
Ο κ. Στέλιος Ν. Κουσούλης είναι επίκουρος καθηγητής της Πολιτικής Δικονομίας στο Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
