• Αναζήτηση
  • βιβλιογραφία

    Γιατί ο Καζαντζάκης;

    Τη διαδρομή της πρόσληψης του κρητικού λογοτέχνη από τις αρχές του 20ού ως τις αρχές του 21ου αιώνα ιχνηλατεί η πρόσφατη πολυσέλιδη βιβλιογραφία του

    Γεώργιος ν. Περαντωνάκης, Παναγιώτα Μ. Χατζηγεωργίου
    Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη (1906-2012)
    Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2018
    σελ. 720, τιμή 15 ευρώ και δωρεάν σε ψηφιακή μορφή στο www.cup.gr
    Ο Καζαντζάκης και ο Καβάφης είναι οι δύο πιο αναγνωρίσιμοι έλληνες λογοτέχνες στο εξωτερικό. Είναι ένας κοινός τόπος τον οποίο επαναλαμβάνουμε συχνά αναφερόμενοι στη διεθνή πρόσληψη του έργου του Καζαντζάκη. Τον υπενθυμίζω γιατί η κοινοτοπία έχει τη σημασία της, έχει σημασία να απαντήσουμε στο ερώτημα: Γιατί ο Καζαντζάκης; Επειδή ήταν ο αιώνιος επαναστάτης, ο ασυμβίβαστος, εκείνος του οποίου ο ορισμός για την ελευθερία έχει γίνει από επιτύμβιο επίγραμμα μέχρι σύνθημα στα Εξάρχεια; Επειδή ήταν ο άθεος ή ο αντίθεος, που παραλίγο αφόρισε η Εκκλησία;
    Γιατί στην Ελλάδα θεωρείται από πολλούς «Ο μεγάλος έλληνας μυθιστοριογράφος»; Γιατί στην Γ΄ Πανελλήνια έρευνα αναγνωστικής συμπεριφοράς (2010) – την τελευταία που πρόλαβε να κάνει το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου -, στην ερώτηση «Αναφέρετε δύο ονόματα συγγραφέων των οποίων τα βιβλία επηρέασαν καθοριστικά ή άλλαξαν τη ζωή σας» ο Καζαντζάκης είναι η πρώτη απάντηση που δίνουν και όσοι διαβάζουν συστηματικά και όσοι δεν διαβάζουν; Είναι απλώς ένα οικείο όνομα; Γιατί; Επειδή ήταν μαχόμενος δημοτικιστής; Επειδή ήταν ταξιδευτής του κόσμου; Επειδή είχε στενές σχέσεις με την αριστερή διανόηση της εποχής του ή μήπως επειδή απομακρύνθηκε από τα κομμουνιστικά πιστεύω της; Επειδή είναι «το Νομπέλ που χάσαμε»;
    Τι γοητεύει; Η πολυσχιδής δημιουργικότητά του, το ελεύθερο πνεύμα, η περιπετειώδης ζωή, η παθιασμένη αλλά και ασκητική φύση του; Ο νιτσεϊσμός του; Εγινε γνωστός για τα πρώτα θεατρικά του, τις γλαφυρές ταξιδιωτικές εντυπώσεις του από την Κίνα ως το Σινά και από τη Ρωσία ως την Ιαπωνία; Μήπως για τη φιλοσοφική Ασκητική, το ευαγγέλιο των ανήσυχων νέων; Ή για τον μυθιστορηματικό Ζορμπά, που έγινε ταινία, πασίγνωστο σάουντρακ, ελληνικός χορός, ακόμα και – εσχάτως – όνομα κυκλώνα;

    Πολυδύναμο εργαλείο

    Οι θετικές επιστήμες έχουν αναπτύξει εργαλεία για να απαντήσουν στα ερωτήματα που τις απασχολούν. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες, η φιλολογία εν προκειμένω, λιγότερο προνομιούχες μεν, έχουν και αυτές τα επιστημονικά εργαλεία τους. Οι βιβλιογραφίες είναι ένα από αυτά. Από πολλούς θεωρούνται βαρετοί κατάλογοι δημοσιευμάτων, συνήθως σε χρονολογική σειρά, που συναρπάζουν μονάχα τους ερευνητές που αποκτούν ένα εργαλείο υποδομής για να ξεκινήσουν την έρευνά τους. Ωστόσο, οι βιβλιογραφίες δεν είναι μόνο αυτό. Οπως τα ακατανόητα για πολλούς οικονομικά γραφήματα μπορούν να αφηγηθούν ολόκληρες ιστορίες για όσους κάνουν τον κόπο να τα αποκωδικοποιήσουν, έτσι και οι βιβλιογραφίες μετατρέπονται σε «πολυδύναμα εργαλεία για την κοινωνική και πολιτισμική ιστορία», όπως έχει επισημάνει η βιβλιογράφος της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα Πόπη Πολέμη.
    Στην περίπτωση του Καζαντζάκη, το νεότερο εργαλείο που έχουμε είναι η Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη (1906-2012) των Γεώργιου Ν. Περαντωνάκη και Παναγιώτας Μ. Χατζηγεωργίου που εκδόθηκε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ). Το ζεύγος των δύο νεοελληνιστών ενσωματώνει σε έναν τόμο τις γενικές βιβλιογραφίες Καζαντζάκη του Γιώργου Κατσίμπαλη για τα έτη 1906-1948 και του Πίτερ Μπίεν για τα έτη 1949-1972, καθώς και υπάρχουσες θεματικές βιβλιογραφίες (π.χ. αφιερωμάτων, ανθολογιών, θεατρικών παραστάσεων, αγγλόφωνης κριτικογραφίας) και συνεχίζει τη βιβλιογραφική έρευνα από το 1973 ως το 2012, αποδελτιώνοντας έναν μεγάλο αριθμό ελληνόφωνων εντύπων αλλά και ορισμένα ξενόγλωσσα, καταλόγους βιβλιοθηκών στην Αμερική, στη Γαλλία, στην Ισπανία, στη Βενεζουέλα, στη Χιλή, ψηφιακά αποθετήρια και βιβλιογραφικές βάσεις δεδομένων. H βιβλιογραφία δεν συμπεριλαμβάνει την εργογραφία Καζαντζάκη – που δικαίως απαιτεί μια ξεχωριστή έκδοση και πολυμελή ερευνητική ομάδα, όπως επισημαίνουν οι δύο ερευνητές -, και, παρότι δεν διεκδικεί τον χαρακτηρισμό της εξαντλητικής βιβλιογραφίας, δίνει μια σαφή εικόνα της διάδοσης του έργου του Καζαντζάκη και του ενδιαφέροντος για αυτό.

    Η δύναμη της μεγάλης οθόνης

    Ετσι, αν επιστρέψουμε στα αρχικά μας ερωτήματα, διαπιστώνουμε, με στοιχεία πλέον από τη βιβλιογραφία αυτή, ότι το μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά απασχολεί τα περισσότερα δημοσιεύματα (411), και ακολουθούν ο Τελευταίος πειρασμός (367), η Οδύσεια [sic] (364), ο Καπετάν Μιχάλης (211), ο Χριστός ξανασταυρώνεται (203) και έπεται η Ασκητική (104).
    Ας αποκωδικοποιήσουμε λίγο τα βιβλιογραφικά δεδομένα: Το Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά πρωτοεκδόθηκε το 1946. Πρωτομεταφράστηκε στα αγγλικά το 1952. Η οσκαρική ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη γυρίστηκε το 1964. Ως το 1952 μετρούμε στη βιβλιογραφία μόνο 8 δημοσιεύματα. Από το 1952 ως το 1964 μετρούμε 55 δημοσιεύματα. Τα υπόλοιπα 348 δημοσιεύματα ακολουθούν την ταινία. Τα σχόλια περιττεύουν. Tα γυρίσματα ανακοινώνει η εφημερίδα Βήμα του Ρεθύμνου στις 17 Ιανουαρίου 1964 και έναν μήνα αργότερα, στις 14 Φεβρουαρίου, ο Αντονι Κουίν εξηγεί στον Γιώργο Πηλιχό στα Νέα πόσο μοιάζει με τον Ζορμπά.
    Η βιβλιογραφία επιβεβαιώνει προσδοκώμενα αποτελέσματα και εικασίες: Ασφαλώς οι αναφορές αυξάνονται στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, καθώς πληθαίνουν τα έντυπα και οι εκδόσεις, με έξαρση σε περιόδους ειδικού ενδιαφέροντος, στον θάνατο του Καζαντζάκη (1957), στις επετείους των 100 χρόνων από τη γέννησή του (1983) ή των 50 χρόνων από τον θάνατό του (2007). Ασφαλώς είναι ο ομηρικός μύθος και η μεταφορά του σε ένα σύγχρονο πλαίσιο που κινεί σε μεγάλο βαθμό, ειδικά στο εξωτερικό, το ενδιαφέρον για την καζαντζακική Οδύσεια (1938) παρά το βαθύ της φιλοσοφικό περιεχόμενο ή η εξεζητημένη δημοτική της.

    Θέματα-ταμπού και διάρκεια

    Ενα πρώτο ξεφύλλισμα της βιβλιογραφίας αποκαλύπτει πολλά κενά ακόμη της καζαντζακικής έρευνας και ενδεχομένως θέματα-ταμπού. Λόγου χάριν, μόνο 35 δημοσιεύματα φαίνεται να υπάρχουν στη διάρκεια ενός και πλέον αιώνα για τη σχέση Καζαντζάκη – Αριστεράς. Τα περισσότερα, εν θερμώ αρθρογραφία στον Τύπο στη διάρκεια της ζωής του σχετικά με τη συστράτευση ή την αποστασιοποίηση του συγγραφέα από τον κομμουνισμό.
    Διαπιστώνουμε ότι η διάρκεια του Καζαντζάκη οφείλεται στην ικανότητα της λογοτεχνίας του να απευθύνεται στα επίκαιρα ερωτήματα κάθε εποχής. Ενδεικτικά, στις έντονες οικολογικές αγωνίες του 21ου αιώνα περί βιοποικιλότητας απαντούν τα κείμενα που συνοδεύουν την αγγλόφωνη ανθολογία The Terrestrial Gospel of Nikos Kazantzakis (2011), με αποσπάσματα έργων του Καζαντζάκη με θέμα τη φύση και τους καλλιεργητές της γης.
    Τα σύντομα σχόλια και η περιγραφή του περιεχομένου ορισμένων εγγραφών κάνουν τη βιβλιογραφία πιο χρηστική ενώ ενδιαφέρον έχουν οι παρατηρήσεις των συντακτών στη συνοπτική εισαγωγή τους. Μια αναλυτικότερη εισαγωγή με ερμηνεία των εγγραφών και με πίνακες με τη γεωγραφική κατανομή των δημοσιευμάτων και τις γλώσσες δημοσίευσης, τα δημοσιεύματα ανά μετάφραση κ.τ.λ. θα ήταν χρήσιμη για την ευκρινέστερη αποτύπωση της διεθνούς απήχησης του Καζαντζάκη. Διαθέσιμη και σε ηλεκτρονική μορφή, ελεύθερα προσβάσιμη για όλους στον ιστότοπο των ΠΕΚ (www.cup.gr), η Βιβλιογραφία Καζαντζάκη θα μπορεί στο μέλλον να εμπλουτίζεται και να συμπληρώνεται. Το περυσινό έτος «2017 – Ετος Καζαντζάκη» έδωσε αρκετά νέα δημοσιεύματα, ενώ η πολυμεσική εποχή μας απαιτεί να αρχίσει και η θησαύριση και καταγραφή της οπτικοακουστικής βιβλιογραφίας για τον Καζαντζάκη, όπως το πρόσφατο ντοκιμαντέρ του Αλέξανδρου Σκούρα «Αναζητώντας τον Καζαντζάκη» – αλλά αυτό είναι ένα μεγάλο ζητούμενο της βιβλιογραφίας στην Ελλάδα.
    Βιβλία
    Σίβυλλα
    Helios Kiosk