Ολα όσα θέλατε να μάθετε για τη δημιουργικότητα

Μπορεί κανεις να γινει Μότσαρτ, Λόρκα και Βαν Γκογκ απλώς και μόνο αν το πιστέψει; Η ιδιοφυΐα, και επομένως η δημιουργικότητα ως απαραίτητο συστατικό της, ανέκαθεν απασχολούσε τον κόσμο. Η λέξη «genius» εμφανίζεται για πρώτη φορά στην αρχαία ρωμαϊκή μυθολογία, ως ένα είδος προστάτη-αγγέλου για κάθε αρσενικό νεογέννητο μωρό.

Ο φιλόσοφος του 18ου αιώνα Ιμάνουελ Καντ θεωρούσε ότι ιδιοφυΐα ήταν κάποιος ο οποίος παρήγε έργα τα οποία ήταν εξίσου αυθεντικά και εξαιρετικά. Νωρίτερα, το 1693, ο Βρετανός ποιητής Τζον Ντράιντεν είχε γράψει ότι «η ιδιοφυΐα πρέπει να γεννηθεί και δεν διδάσκεται». Επειτα, καθώς η ανθρωπότητα είχε εκτεθεί στις επιστημονικές παρατηρήσεις του Ισαάκ Νεύτωνα, στα θεατρικά έργα του Γουίλιαμ Σαίξπηρ, στη λογοτεχνία του Λέοντος Τολστόι, στην αναγεννησιακή ζωγραφική και στη μουσική του Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, ολοένα και πιο συχνά οι άνθρωποι επιδίδονταν στην αναζήτηση του, κατά τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, «ντουέντε», του «μαγικού συστατικού» πίσω από τη δημιουργία. Εκτοτε, διάφορες ειδικότητες – φιλόσοφοι, ψυχολόγοι, γενετιστές – συνεχίζουν τη συγκεκριμένη «κούρσα» επιχειρώντας να ταξινομήσουν τις διαθέσιμες πληροφορίες και να δώσουν τις απαραίτητες εξηγήσεις σχετικά με τη δημιουργικότητα, την αόρατη δύναμη πίσω από κάθε αλησμόνητο ανθρώπινο επίτευγμα.

Οι ψυχολόγοι έχουν περίπου καταλήξει στον ορισμό του όρου: Ως δημιουργικότητα χαρακτηρίζουν την ικανότητα κάποιου ατόμου να ανακαλύπτει νέες σχέσεις και να παρουσιάζει με σχετική ευκολία νέες ιδέες – απόψεις και πρωτότυπες λύσεις για προβλήματα σε οποιονδήποτε τομέα της ζωής. Αν και η δημιουργικότητα συνδέεται συνήθως με την τέχνη, συναντάται και σε άλλους τομείς, όπως είναι η οικονομία. Οι ερευνητές δεν έχουν συμφωνήσει στα χαρακτηριστικά της δημιουργικότητας, μα όποιος μιλάει για αυτήν τείνει να της αποδίδει την ευχέρεια ή τη ροή της σκέψης, την ευκαμψία και ευκολία μετατροπής καθώς και την πρωτοτυπία.
Ο υπναράς Αϊνστάιν

Προφανώς, μια έρευνα τόσο μακροχρόνια όσο εκείνη για τη δημιουργικότητα έχει αποδώσει αξιοσημείωτους καρπούς. Κάποιος μπορεί να πει με σαφήνεια ότι το μεγαλύτερο ζήτημα που απασχόλησε όσους καταπιάστηκαν με το θέμα μπορεί να συνοψιστεί στο διαχρονικά επίμονο ερώτημα «γεννιέσαι ή γίνεσαι;». Ούτε εδώ υπάρχει σαφής απάντηση, ωστόσο υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα δεδομένα. Στον αντίποδα της ρήσης του Ντράιντεν περί «ιδιοφυΐας που γεννιέται», δυόμισι αιώνες αργότερα η γαλλίδα συγγραφέας και φεμινίστρια Σιμόν ντε Μποβουάρ σημείωσε ότι «κάποιος δεν γεννιέται ιδιοφυΐα, γίνεται ιδιοφυΐα». Πράγματι, κυρίως έπειτα από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, οι ψυχολόγοι τείνουν να συμφωνήσουν στο «γίνεσαι». Ως απόρροια της παραπάνω θέσης «ξεφυτρώνουν» εκφράσεις όπως «ο κανόνας των 10 ετών» ή, κατά τον αναλυτή της ποπ κουλτούρας και συγγραφέα του «Outliers» Μάλκολμ Γκλάντγουελ «ο κανόνας των 10.000 ωρών». Σύμφωνα με τις παραπάνω θέσεις, η αριστεία σε κάποιον τομέα συνδέεται με την επί μακρόν εξάσκηση των σχετικών δεξιοτήτων.
Ωστόσο, πολλές ενστάσεις έχουν εμφανιστεί για την παραπάνω θεωρία. Εχει παρατηρηθεί ότι οι «ιδιοφυΐες» ξοδεύουν συχνά λιγότερο χρόνο για την εξάσκησή τους σε σύγκριση με τους λιγότερο δημιουργικούς συναδέλφους τους.

Υπάρχουν μελέτες οι οποίες συνδέουν τη γοργή εκμάθηση με τις «γόνιμες» σταδιοδρομίες. Επιπλέον, όσοι χαρακτηρίζονται ιδιοφυΐες έχει διαπιστωθεί ότι έχουν την τάση να δηλώνουν ασυνήθιστα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων και χόμπι καθώς και να επιδεικνύουν εξαιρετική προσαρμοστικότητα. Μάλιστα, τα παραπάνω δεν συνέβαιναν σε βάρος του ύπνου τους. Ο Αϊνστάιν είχε τη φήμη του υπναρά, ωστόσο αυτό δεν τον απέτρεπε από το να παίρνει συχνά το βιολί του και να παίζει έργα του Μπαχ, του Μότσαρτ και του Μπετόβεν. Εικάζεται ότι ο Γαλιλαίος κατάφερε να εντοπίσει τα όρη της Σελήνης εξαιτίας της ενασχόλησής του με τις εικαστικές τέχνες. Επίσης, οι βιολόγοι έχουν κατορθώσει να συνδέσουν πολλά στοιχεία του ανθρώπινου γενετικού κώδικα με γνωστικές ικανότητες και χαρακτηριστικά της ανθρώπινης προσωπικότητας. Σύμφωνα με έρευνα του καθηγητή Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, Ντιν Κιθ Σίμοντον, τουλάχιστον το 20% της δημιουργικότητας ενός ανθρώπου μπορεί να αποδοθεί στη φύση.

Δημιουργία και αυτοκτονία

«Εκείνοι οι οποίοι έχουν διαπρέψει στη φιλοσοφία, στην πολιτική, στην ποίηση και στις τέχνες είχαν όλοι τάση προς τη μελαγχολία». Η παραπάνω ρήση αποδίδεται στον Αριστοτέλη. Ο έλληνας φιλόσοφος, προγενέστερος, ασφαλώς, των τεστ ευφυΐας και της γνωστικής ψυχολογίας, έχοντας δει τον δάσκαλό του Πλάτωνα να φυλακίζεται, έκανε μια σίγουρα ενδιαφέρουσα παρατήρηση για τις ζωές των ιδιοφυϊών. Η ιστορία βρίθει από παραδείγματα εξαιρετικά επιδραστικών δημιουργών με προβληματική συμπεριφορά. Ανάμεσα σε άλλους, οι συγγραφείς Ερνεστ Χέμινγκγουεϊ, Βιρτζίνια Γουλφ και Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι αυτοκτόνησαν. Ο Ισαάκ Νεύτων υπέφερε από παράνοια, ενώ ο Γαλιλαίος από κατάθλιψη. Σε μελέτη του 2005 από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας διαπιστώθηκε ότι οι πολύ δημιουργικοί συγγραφείς τείνουν να έχουν υψηλότερη επίδοση στα τεστ για ψυχοπαθολογικές συμπεριφορές. Αλλη μελέτη της ίδιας περιόδου διαπιστώνει την τάση οι ιδιοφυΐες να είναι εγωκεντρικοί, ψυχροί, αυθόρμητοι, επιθετικοί και πείσμονες ως άνθρωποι. Ωστόσο, όταν οι συγκεκριμένες τάσεις συνδέονται με συγκεκριμένα γνωρίσματα καταλήγουν συχνότερα σε δημιουργικότητα παρά σε ψυχοπαθολογία.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 71χρονου καλιφορνέζου μουσικού της σερφ ροκ και μέλους του γκρουπ Beach Boys, Μπράιαν Γουίλσον. Ο Γουίλσον, όντας η συνθετική ψυχή του «Pet Sounds» (1966), του, σύμφωνα με το περιοδικό «Rolling Stone», δεύτερου καλύτερου δίσκου όλων των εποχών, διένυσε μια σκοτεινή πορεία ώσπου να αναδυθεί στα τέλη της δεκαετίας του ’80 στην κεντρική παγκόσμια μουσική σκηνή και να διαπρέψει ξανά στα μέσα των 00s. Μετά την κατακλυσμιαία παγκόσμια επιτυχία, η ψυχική υγεία του Γουίλσον επιβαρύνθηκε αξιοσημείωτα. Ο Γουίλσον υπέφερε από ηχητικές ψευδαισθήσεις, από ήπια μανιοκατάθλιψη σε συνδυασμό με σχιζοσυναισθηματική διαταραχή. Οι πειραματισμοί του με τα ψυχεδελικά ναρκωτικά, σε συνδυασμό με την κατάχρηση ψυχοτρόπων φαρμάκων τον οδήγησαν σε μακροχρόνια νοσηλεία στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Εκτοτε, ο Γουίλσον αποτελεί αντικείμενο μελέτης για τους επιστήμονες, αναφορικά με τη σχέση της δημιουργικότητας με τις ψυχικές ασθένειες. Το δυναμικό comeback του έπεισε τους ψυχιάτρους ότι η θεραπευτική αγωγή μπορεί να κάνει δυνατή την ανάρρωση από την ψυχική ασθένεια και να επανακτηθεί σε κάποιο μέτρο η χαμένη δημιουργικότητα.


Εκκεντρικά δημιουργικοί

Πέρα από την ακραία περίπτωση του Γουίλσον, επί αιώνες διαβάζουμε για τις παράδοξες ζωές και συνήθειες των κορυφαίων δημιουργών της ανθρωπότητας και αυτές, συχνά, δεν θυμίζουν καθόλου καθημερινούς ανθρώπους. Ο Γκούσταφ Κλιμτ έζησε όλη τη ζωή του με τον φόβο των ταξιδιών, ενώ ο Σαλβαντόρ Νταλί ήταν γνωστός για τα ασυνήθιστα κατοικίδιά του… Ο Μάικλ Τζάκσον κατά την πιο δημιουργική δεκαετία του είχε ως συντροφιά έναν χιμπατζή, τον οποίο ονόμασε «Bubbles». Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ έτρωγε τα χρώματά του, μάλιστα κατευθείαν από το σωληνάριο. Ο Εντουάρ Μανέ είχε προκαλέσει σε μονομαχία με σπαθιά έναν κριτικό που εκφράστηκε αρνητικά – η μονομαχία τελικώς έγινε, μα δεν υπήρξε νικητής, καθώς ήταν και οι δύο ανίδεοι από ξιφομαχία. Ακόμη και κάποιες από τις διατροφικές εμμονές μεγάλων συγγραφέων καθώς έγραφαν τα πιο σπουδαία έργα τους, όπως δημοσιεύθηκαν σε άρθρο των «New York Times» το 2011, δεν παραπέμπουν σε ειδυλλιακές εικόνες. Τα πράγματα είναι σίγουρα αλλόκοτα και ενίοτε αρκούντως σιχαμερά. Ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ έγραφε μυθιστορήματα για την ελίτ τρώγοντας κρέας μέσα από την κονσέρβα. Ο Φραντς Κάφκα έγραφε πίνοντας γάλα, ενώ ο λόρδος Βύρωνας προτιμούσε το ξίδι. Και ο ποιητής Γουόλτ Γουίτμαν έτρωγε στρείδια με κρέας· για πρωινό. Είναι, επομένως, ρουτίνα το να συνδέεται η εκκεντρικότητα με τις ιδιοφυΐες και τη δημιουργικότητά τους.
Εδώ και δεκαετίες, το παραπάνω αποτελεί δημοφιλές αντικείμενο έρευνας μεταξύ των ψυχολόγων. Προκειμένου να μετρηθεί η δημιουργικότητα, οι επιστήμονες μελετούν τα επιτεύγματα των αντικειμένων τους ή τον βαθμό εμπλοκής τους σε δημιουργικές δραστηριότητες. Προκειμένου να διαπιστώσουν την εκκεντρικότητά τους συχνά προβαίνουν σε τεστ για τη διαπίστωση σχιζοτυπικής διαταραχής, δηλαδή διαταραχής που χαρακτηρίζεται από συμπτώματα πολύ πιο ήπια αλλά παρόμοια με εκείνα της σχιζοφρένειας. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι μεταφυσικές ανησυχίες, οι συνεχόμενες ασυνήθιστες εμπειρίες, η κοινωνική απομόνωση και η ήπια παράνοια, ενώ δεν είναι δεδομένο ότι όποιος τα παρουσιάζει πάσχει πράγματι από τη συγκεκριμένη διαταραχή. Η πρώτη μελέτη που συνδέει τη δημιουργικότητα με τη σχιζοτυπική προσωπικότητα έγινε το 1966 από τον αμερικανό συμπεριφορικό γενετιστή Λέοναρντ Ιστον και πλέον αποτελεί σημείο αναφοράς. Σύμφωνα με τον Ιστον, τα παιδιά σχιζοφρενικών μητέρων τα οποία υιοθετούνται από άλλες οικογένειες είναι πιο πιθανό να ακολουθήσουν δημιουργικές καριέρες από τα υπόλοιπα. Εκτοτε οι έρευνες που εκπονούνται τείνουν να επιβεβαιώνουν τη σχέση μεταξύ δημιουργικότητας και σχιζοτυπικής προσωπικότητας με εντυπωσιακό τρόπο.
Οποια και όσο «σκοτεινά» και αν είναι τα μυστικά των δημιουργικών ιδιοφυϊών του παγκόσμιου στερεώματος, είναι σαφές ότι η ροή της Ιστορίας θα ήταν πολύ διαφορετική δίχως τη συμβολή τους. Ενδεχομένως και οι ίδιοι να ήταν πολύ διαφορετικοί, ίσως και επικίνδυνοι, χωρίς τη δημιουργικότητά τους. Η αόρατη αυτή δύναμη με τα θεαματικά αποτελέσματα θα βρίσκεται πάντοτε στο επίκεντρο της ανθρώπινης περιέργειας. Και θα παραμένει τόσο αυτονόητη όσο και άλυτο μυστήριο.

Τεστ: Είστε ένας εκκεντρικός δημιουργός;

Προκειμένου να διαπιστώσουν τη σύνδεση μεταξύ δημιουργικότητας και εκκεντρικότητας, οι ερευνητές συχνά χρησιμοποιούν ερωτηματολόγια σχετικά με προσωπικές εμπειρίες και χαρακτηριστικά. Απαντήστε με «ναι» ή «όχι» σε καθεμία από τις ακόλουθες ενδεικτικές ερωτήσεις:

1
Εχετε συχνά ιδέες για τις οποίες δεν γνωρίζετε πώς προέκυψαν;

2
Θεωρείτε τον εαυτό σας έναν πολύ λογικό άνθρωπο;

3
Σκέφτεστε ή μιλάτε συχνά χρησιμοποιώντας μεταφορικά σχήματα λόγου;

4
Εχετε ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων;

5
Βρίσκετε δύσκολο το να μείνετε μόνοι σας για κάποια ώρα χωρίς να ανοίξετε την τηλεόραση ή κάποια άλλη ηλεκτρονική συσκευή;

6
Πιστεύετε στην τηλεπαθητική επικοινωνία;

7
Εχετε ποτέ αισθανθεί την παρουσία κάποιου στο ίδιο δωμάτιο ενώ γνωρίζετε ότι είστε μόνοι;

8
Πιστεύετε ότι τα όνειρά σας μπορεί κάποιες φορές να προοικονομούν μελλοντικά γεγονότα;

9
Νιώθετε ότι συγκεκριμένα γεγονότα ή αντικείμενα αποτελούν σημάδια τα οποία μπορεί να έχουν έλθει προκειμένου να σας βοηθήσουν να λάβετε σημαντικές αποφάσεις;

10
Θεωρείτε ότι μπορεί να υπάρχουν εν ενεργεία δυνάμεις στον κόσμο οι οποίες δεν μπορούν να ανιχνευτούν με επιστημονικά όργανα;

11
Αισθάνεστε συχνά σαν τετράγωνο πασσαλάκι σε στρογγυλή τρύπα;

Αποτελέσματα

Μετρήστε τα «ναι» που έχετε απαντήσει στις ερωτήσεις 1, 3 και 4. Προσθέστε το νούμερο στον αριθμό των «όχι» στις ερωτήσεις 2 και 5. Τα υψηλότερα σκορ (με μεγαλύτερο δυνατό το 5) είναι περισσότερο ενδεικτικά των μοτίβων δημιουργικής σκέψης.

Τώρα μετρήστε τα «ναι» που έχετε απαντήσει στις ερωτήσεις 6 ως 10. Τα υψηλότερα σκορ υποδεικνύουν μεγαλύτερη πιθανότητα να έχετε σχιζότυπη προσωπικότητα, η οποία συνδέεται με αλλόκοτη ή εκκεντρική συμπεριφορά.
Οσοι έχουν υψηλό σκορ στις πέντε πρώτες ερωτήσεις τείνουν να έχουν το ίδιο και στις επόμενες πέντε. Η απάντηση «ναι» στην ερώτηση 11 σχετίζεται εξίσου με τη δημιουργική σκέψη και με τη σχιζότυπη προσωπικότητα.

* Πηγή: Περιοδικό «Scientific American

Τα μυστικά της δημιουργικότητας

«Οσες φορές έχω καθήσει να γράψω “επί τούτω” στίχους, απλώς δεν μου βγαίνει» λέει ο Γεράσιμος Ευαγγελάτος, ο νεαρός στιχουργός που έχει υπογράψει τους στίχους σε τραγούδια της Νατάσσας Μποφίλιου, της Τάνιας Τσανακλίδου κ.ά. «Συνήθως οι ιδέες μού έρχονται καθώς περπατάω στον δρόμο χωρίς συγκεκριμένο σκοπό. Η πιο βοηθητική διαδρομή μου είναι ο περίπατος στη λεωφόρο Πέτρου Ράλλη το σούρουπο, όπου δεν βλέπεις πολλούς ανθρώπους, παρά μόνο αυτοκίνητα, τη γέφυρα και τις γραμμές του τρένου. Κυκλοφορώ πάντοτε με ένα σημειωματάριο στην τσέπη» λέει.

Υπάρχουν στ’ αλήθεια τεχνικές οι οποίες μπορεί να εξάψουν τη δημιουργικότητα; Υπάρχουν συμβουλές για όσους θέλουν να πυροδοτήσουν την έμπνευσή τους; «Οι συσκέψεις μας για ιδέες διαφημιστικών που τελικά μπορεί να εγκριθούν από τους πελάτες μας θυμίζουν παιχνίδι προνηπιακής ηλικίας» παρατηρεί ο 35χρονος δημιουργικός διευθυντής της επιχείρησης The Newtons Laboratory, Λεωνίδας Αρβανίτης. «Οι συσκέψεις μας έχουν δύο φάσεις: υπάρχει η εντατική, που κρατάει περίπου μισή ώρα και η κουβέντα κινείται αυστηρά γύρω από τη δουλειά που πρέπει να κάνουμε. Ωστόσο, υπάρχει και η υπόλοιπη περίπου μία ώρα, οπότε κυρίως σχολιάζουμε, χωρίς το εργασιακό άγχος, άσχετα πράγματα, παρασυρόμενοι από συνειρμούς. Πρόκειται για ένα απαραίτητο στάδιο που βοηθάει στο να ξεχάσουμε ότι βρισκόμαστε στο γραφείο μας και να σκεφτούμε πιο χαλαρά· οι καλύτερες ιδέες προκύπτουν τότε» καταλήγει.

Πράγματι, οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει τη σημασία του παιχνιδιού, τόσο στην παιδική ηλικία όσο και αργότερα, προκειμένου κάποιος να παραμείνει δημιουργικός. Ενώ το παιχνίδι και ιδιαιτέρως το «ελεύθερο παιχνίδι», εκείνο δηλαδή χωρίς πολλούς κανόνες, σε μικρή ηλικία θεωρείται κρίσιμο για την κοινωνική, συναισθηματική και γνωστική ανάπτυξη, έχει διαπιστωθεί η σημασία του ακόμη και για τους ενηλίκους. Ο βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο, Μαρκ Μπέκοφ, έχει επισημάνει ότι το παιχνίδι – με το σώμα, δημιουργώντας ένα αντικείμενο, ή το «κοινωνικό παιχνίδι» – διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο για την ενήλικη ζωή. Ο βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Τενεσί, Γκόρντον Μ. Μπέργκχαρντ, σημειώνει τις ευεργετικές ιδιότητες του παιχνιδιού στη μνήμη, στην ενέργεια και στην καλή διάθεση, συνθήκες σημαντικές για τη δημιουργία.

Επιπλέον, ο ψυχολόγος στο Αμερικανικό Ινστιτούτο Συμπεριφορικής Eρευνας και Tεχνολογίας (AIBRT), Ρόμπερτ Επσταϊν, δίνει περισσότερες συμβουλές προς επίδοξους δημιουργούς: «Μάθετε να καταγράφετε τις νέες ιδέες σας, να περιβάλλεστε από ενδιαφέροντες ανθρώπους και πράγματα, να διαχειρίζεστε τα πιο σκληρά προβλήματα και να διευρύνετε τις γνώσεις σας. Ο σωστός συνδυασμός των τεσσάρων αυτών στοιχείων αποτελεί τη “συνταγή” της δημιουργικότητας».

*Δημοσιεύθηκε στο BHmagazino το Σάββατο 1 Μαρτίου 2014

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
BHMAgazino
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk