Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχίζεται και σήμερα

«Φανταστείτε έναν κόσμο χωρίς θεσμούς». Μπορούμε να φανταστούμε έναν τέτοιο κόσμο; Ήκαλύτερα: υπήρξε ποτέ ένας τέτοιος κόσμος;

Keith Lowe
Ολεθρος.
Η Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο
Μετάφραση Ιωάννης Χαλαζιάς.
Εκδόσεις Ψυχογιός, 2014,
σελ. 558, τιμή 17,91 ευρώ

«Φανταστείτε έναν κόσμο χωρίς θεσμούς». Μπορούμε να φανταστούμε έναν τέτοιο κόσμο; Ήκαλύτερα: υπήρξε ποτέ ένας τέτοιος κόσμος; Υπήρξε, και μάλιστα πρόσφατα σχετικά, μας λέει ο συγγραφέας και ιστορικός Κιθ Λόου που αρχίζει με τη φράση αυτή το βιβλίο του Ολεθρος. Τέτοιος κόσμος ήταν η Ευρώπη αμέσως μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μια ήπειρος διαλυμένη, χωρίς πανεπιστήμια, χωρίς βιβλία και αρχεία, χωρίς τηλέφωνα και τηλεγραφεία, με κατεστραμμένα τα εργοστάσιά της, χωρίς τρόφιμα, χωρίς καν την αίσθηση της ιδιοκτησίας. Η ανάγκη της επιβίωσης είχε καταρρακώσει κάθε έννοια ηθικής. Ενας κόσμος που οι νεότερες γενιές ασφαλώς και δεν μπορούν να τον φανταστούν.

Κι όμως αυτή η Ευρώπη αναγεννήθηκε, λένε, από τις στάχτες της, αναστήλωσε τα κατεστραμμένα της κτίρια κι έχτισε άλλα, αποκατέστησε το οδικό και σιδηροδρομικό της δίκτυο, αναδημιούργησε το εκπαιδευτικό της σύστημα και στερέωσε τη δημοκρατία. Ισως σε καμία περίοδο στο παρελθόν η ειρήνη και η ανάπτυξη να μη σημείωσαν τη ραγδαία πρόοδο των τελευταίων εξήντα ετών.
Ηταν ένα έργο δύσκολο και πήρε χρόνο για να πραγματοποιηθεί. Γι’ αυτό κι ένα σημαντικό και εν πολλοίς αδιερεύνητο μέρος της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής Ιστορίας ήταν η «διολίσθησή της στην αναρχία», που κατά τον συγγραφέα δεν έχει γραφεί όπως θα έπρεπε.
Φαντάζει σχεδόν ακατόρθωτο το να περιγράψει κανείς το χάος. Και για να το καταφέρει ο Λόου χώρισε το βιβλίο του σε τέσσερα τμήματα: Στο πρώτο καταγράφει τις καταστροφές του πολέμου σε όλη την Ευρώπη, κατά τόπους και γενικότερα. Στο δεύτερο το κύμα εκδίκησης που ενέσκηψε – αναπόφευκτο από πολλές πλευρές – και το οποίο είχε πολλαπλές συνέπειες. Στην Ανατολική Ευρώπη μάλιστα η εκδίκηση αυτή υπήρξε αχαλίνωτη και τα φαινόμενα αυτοδικίας ήταν καθημερινά. Αλλού οι κρατικές παρεμβάσεις υπήρξαν εκδικητικές, θα έλεγε κάποιος. Στη Νορβηγία, για παράδειγμα, ψηφίστηκε νόμος σύμφωνα με τον οποίον όσες Νορβηγίδες παντρεύτηκαν Γερμανούς στη διάρκεια του πολέμου έχαναν τη νορβηγική υπηκοότητα – και αυτές και τα παιδιά τους. Πολλές αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα και άλλες έζησαν με το φάσμα της ενδεχόμενης απέλασης.
Στο τρίτο και τέταρτο μέρος ο Λόου αναλύει τις επεκτάσεις της εκδίκησης που οδήγησαν σε φαινόμενα εθνοκαθάρσεων, ανεξέλεγκτης πολιτικής βίας και εμφυλίων πολέμων.
Οι περισσότεροι από τους εναπομείναντες εβραίους της Ευρώπης την εγκατέλειψαν μετά τον πόλεμο. Στην Ουκρανία και την Πολωνία οι εθνοκαθάρσεις υπήρξαν πρωτοφανείς. Η αμοιβαία απέλαση Πολωνών και Ουκρανών θα «παρείχε το υπόδειγμα για όλη την Ευρώπη».
Ο ουκρανικός εθνικισμός είχε ενισχυθεί από τους ναζιστές στο πλαίσιο της πολιτικής τους να ελέγχουν τις διάφορες εθνικές ομάδες στρέφοντας τη μία εναντίον της άλλης – και αυτό συνεχίστηκε και στη σοβιετική εποχή. Ετσι, αποδείχθηκε ότι λόγω της πολιτικής αυτής ήταν αδύνατον να συνυπάρξουν οι διάφορες εθνικές ομάδες στο εσωτερικό της σταλινικής αυτοκρατορίας. Η λύση που μετήλθαν οι Σοβιετικοί ήταν ο διαχωρισμός: οι Πολωνοί στην Πολωνία, οι Ουκρανοί στην Ουκρανία. Το πού τοποθετήθηκαν τα σύνορα ανάμεσα στις δύο χώρες (δυτικότερα τώρα) δημιούργησε τεράστια προβλήματα και τρομερές εντάσεις, που εξακολουθούν ως έναν βαθμό να υφίστανται. Και όλα αυτά ερήμην των λαών ή σωστότερα: των κανόνων δικαίου που επικρατούν στη σημερινή εποχή.
Η χειραγώγηση της μνήμης

Πολλοί από τους εκπατρισμένους εβραίους κατά τη διάρκεια του πολέμου, όταν επέστρεψαν αργότερα στον τόπο τους διαπίστωσαν πώς ο αντισημιτισμός δεν είχε εκλείψει και αναγκάστηκαν να εκπατριστούν εκ νέου. Οι γερμανικές μειονότητες εξαφανίστηκαν από την Πολωνία και την Τσεχία. Οι Πολωνοί, όπως και όλοι οι πολίτες των υπό σοβιετική κυριαρχία χωρών, μετά τον πόλεμο θεωρούσαν τους ρώσους κατακτητές όπως και τους Γερμανούς, μεγάλα τμήματα μάλιστα του πληθυσμού των Βαλτικών χωρών τούς χαρακτηρίζουν και σήμερα χειρότερους από τους Γερμανούς.
Η σοβιετική κυριαρχία στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είναι από τα βασικά θέματα που πραγματεύεται ο Λόου στο βιβλίο του. «Οποιος κατέχει έδαφος επιβάλλει σ’ αυτό και το κοινωνικό του σύστημα. Ολοι επιβάλλουν το δικό τους σύστημα ως εκεί που μπορεί να φτάσει ο στρατός τους» έλεγε ο Στάλιν. Γι’ αυτό και τα συστήματα στην Ανατολική Ευρώπη υπήρξαν ομοιώματα του σοβιετικού συστήματος – παρά τις όποιες μικροδιαφορές τους.
Η επιβολή όμως των Σοβιετικών δεν ήταν όσο απόλυτη πιστεύαμε ως πριν από μερικά χρόνια. Στις υπό σοβιετική κυριαρχία χώρες αναπτύχθηκαν διάφοροι εθνικοί μύθοι – όπως και στις υπόλοιπες, φυσικά. Και δεν ήταν λίγοι όσοι συνεργάστηκαν με τους ναζιστές σε όλη την Ευρώπη. Μύθους έχτισαν ακόμη και οι δωσίλογοι, σχετικά με τις υποτιθέμενες αδικίες που υπέστησαν μετά την απελευθέρωση. Κι αν δεν υπήρχαν ή δεν υπέβοσκαν, δεν θα είχαμε μόλις πριν από λίγα χρόνια τον αδελφοκτόνο πόλεμο στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Η πρόσφατη ιστορία της Ευρώπης λοιπόν σε αξιοσημείωτο βαθμό ορίζεται και από την προσπάθεια χειραγώγησης της εθνικής μνήμης εκ μέρους των κυβερνήσεων.
Αξίζει να τα θυμόμαστε όλα αυτά; Η μνήμη καθαυτή δεν αναμοχλεύει τα πάθη ή τις «αμαρτίες του παρελθόντος» – εξαρτάται όμως πώς θυμόμαστε και πώς χρησιμοποιούμε τη μνήμη. Λ.χ. οι Γερμανοί που απελάθηκαν μετά τον πόλεμο από άλλες χώρες δεν έχουν κανένα δικαίωμα να εξισώνουν τη μοίρα τους με τη μοίρα των Εβραίων. Δεν υπάρχουν κομισάριοι της αλήθειας, ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή όπου οι νεότερες γενιές θέλουν να αφήσουν πίσω τους την ευρωπαϊκή τραγωδία των παππούδων τους.
Καθρέφτης του Ψυχρού Πολέμου

Το να γνωρίζεις την Ιστορία συνεπάγεται πως δεν θέλεις να την ξαναγράψεις αλλά να διδαχθείς από αυτή. Ο όλεθρος στην Ευρώπη ήταν άθροισμα καταστροφών, που συνιστούν και το μεγάλο δράμα του 20ού αιώνα. Ο Ψυχρός Πόλεμος απέδειξε ότι από τότε και στο εξής – και για πρώτη φορά στην ιστορία της – δεν θα ήταν η Ευρώπη «που θα κινούσε τα νήματα» και οι Ευρωπαίοι θα γίνονταν τα «πιόνια στα χέρια υπερδυνάμεων που βρίσκονταν έξω από τα σύνορα της δικής τους ηπείρου». Η ήπειρός μας δηλαδή θα μεταβαλλόταν σε καθρέφτη του Ψυχρού Πολέμου, που άρχισε και τελείωσε εδώ. Αλλά οι τύχες της παγκόσμιας κοινωνίας δεν κρίνονται πλέον σήμερα στη γηραιά ήπειρο.
Η αλήθεια για τον συγγραφέα είναι Ιστορία. Και κατά την ευφυή του διατύπωση «η Ιστορία δεν πρέπει να δηλητηριάζει το παρόν». Κανείς ασφαλώς δεν θα διαφωνούσε.

Ο όλεθρος του ελληνικού εμφυλίου πολέμου
Ενα εκτενές κεφάλαιο του βιβλίου του ο Λόου το αφιερώνει στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο. Τα περισσότερα από όσα αναφέρονται εκεί είναι γνωστά στον έλληνα αναγνώστη. Εχουν όμως ιδιαίτερη σημασία, επειδή απευθύνονται σε ένα διεθνές κοινό που έχει μια πολύ γενική ιδέα για το θέμα. Ο Λόου γράφει για τα μεγάλα λάθη του ΚΚΕ, για τη στάση του Στάλιν, για το μοίρασμα της Ευρώπης σε ζώνες επιρροής, για την τρομοκρατία της Ακροδεξιάς στην ύπαιθρο, τα εξωφρενικής σκληρότητας μέτρα καταστολής που έλαβαν οι νικητές του εμφυλίου, τα στρατόπεδα κράτησης στη Μακρόνησο, τις εκτελέσεις, τη συνεργασία των μετεμφυλιακών κυβερνήσεων που επί μια 25ετία συνεργάζονταν με παραστρατιωτικές οργανώσεις, το βάπτισμα μελών των Ταγμάτων Ασφαλείας στη Σιλωάμ του αντικομμουνισμού, την ατιμωρησία των δωσιλόγων και τα σχετικά.
«Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος έμελλε να έχει βαθιές συνέπειες για την υπόλοιπη Ευρώπη. Ηταν η πρώτη και πιο αιματηρή σύγκρουση σε αυτό που σύντομα θα γινόταν ένας νέος Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Αριστεράς και Δεξιάς, κομμουνισμού και καπιταλισμού. Από μερικές απόψεις αυτό που συνέβη στην Ελλάδα καθόρισε τον Ψυχρό Πόλεμο» γράφει ο Λόου και αυτά είναι ορισμένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματά του, τα οποία έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όσους θέλουν να καταλάβουν την πρόσφατη πολιτική Ιστορία της καταταλαιπωρημένης χώρας μας και του λαού της που, όπως πάλι χαρακτηριστικά λέει ο συγγραφέας, είχε γίνει «η μπάλα ποδοσφαίρου σε ένα νέο παιχνίδι μεταξύ των υπερδυνάμεων».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Βιβλία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk