Πόσο ισχυρή είναι η Ρωσία του Πούτιν

Οπου και αν κοιτάξεις αυτές τις ημέρες, βλέπεις τη Ρωσία να ξαναπαίζει ρόλο πανίσχυρης δύναμης και το ηγεμονικό «δόγμα Πούτιν» να κυριαρχεί στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.

Οπου και αν κοιτάξεις αυτές τις ημέρες, βλέπεις τη Ρωσία να ξαναπαίζει ρόλο πανίσχυρης δύναμης και το ηγεμονικό «δόγμα Πούτιν» να κυριαρχεί στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Πάρτε, για παράδειγμα, τη Συρία και το Ιράν, τις δύο διεθνείς κρίσεις ολκής όπου επικράτησε η «διπλωματική λύση» που ήθελε η Μόσχα. Και μόλις την περασμένη εβδομάδα ο ωμός οικονομικός εκβιασμός έπεισε την Ουκρανία να μην υπογράψει τη συμφωνία ελευθέρου εμπορίου με την ΕΕ και να ξαναπέσει στην αγκαλιά του Κρεμλίνου – άλλη μία νίκη του Πούτιν στη γεωπολιτική σκακιέρα.
Στην παγκόσμια οικονομία; Με όπλο το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο η Μόσχα διεισδύει παντού, όχι μόνο στις παραδοσιακές αγορές της αλλά και στη Λαϊκή Κίνα. Με μια ενεργειακή συμφωνία-μαμούθ μεταξύ της κρατικής Rosneft και της κινεζικής China National Petroleum Corp. το Κρεμλίνο θα αρχίσει από το 2014 να παρέχει στους «κόκκινους καπιταλιστές» 365 εκατ. τόνους πετρελαίου για 25 χρόνια μέσω του αγωγού Ανατολικής Σιβηρίας – Ειρηνικού Ωκεανού (ESPO) έναντι του αστρονομικού ποσού των 270 δισ. δολαρίων.
Αλλά το πιο μεγαλόπνοο σχέδιο της τρίτης θητείας του Πούτιν είναι μακράν η λεγόμενη «Ευρασιατική Ενωση» – ένας κοινός οικονομικός χώρος στα κράτη της πρώην ΕΣΣΔ που μπορεί να μοιάζει κάποια στιγμή στο μέλλον με αυτόν της ΕΕ. Αν γίνει ποτέ πραγματικότητα, θα δημιουργήσει την τρίτη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο, την πρώτη σε ενεργειακά αποθέματα, την πρώτη σε πυρηνική ισχύ και μία από τις πρώτες σε συμβατική στρατιωτική δύναμη. Γεωγραφικά θα καταλαμβάνει σχεδόν όλα τα εδάφη της πρώην Σοβιετικής Ενωσης και το ένα έκτο της χερσαίας επιφάνειας του πλανήτη.
Με τόσο ορυκτό πλούτο και πρώτες ύλες μια τέτοια Ενωση θα μπορούσε να μετατραπεί, μέσα σε περιβάλλον ανοιχτής οικονομίας, σε «σοβιετική αυτοκρατορία από την πίσω πόρτα» και να γίνει το αντίπαλον δέος για τις ΗΠΑ και την Κίνα. Ως προς τον πληθυσμό η εσωτερική αγορά θα είχε περί τα 300 εκατομμύρια καταναλωτές. Ως προς τη γεωστρατηγική θα έδινε στη Ρωσία τον έλεγχο στους παγκόσμιους δρόμους της ενέργειας. Προς το παρόν επείγον ζήτημα είναι ο έλεγχος του φυσικού αερίου της Κεντρικής Ασίας, γιατί υπάρχει πρόβλημα με την παραγωγή της Gazprom λόγω έλλειψης επενδύσεων.
Σωσίβιο είναι οι διαθέσιμες μεγάλες ποσότητες από την Κασπία. Το Τουρκμενιστάν, το Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Αζερμπαϊτζάν είναι οι προνομιακοί εταίροι. Οι διάφοροι αγωγοί που προγραμματίζονται (North Stream, South Stream, Blue Stream, προς την Κίνα κτλ.) δεν θα είναι βιώσιμοι παρά μόνο αν η Ρωσία εξασφαλίσει την απαραίτητη παραγωγή από αυτά τα κράτη – που είναι, βεβαίως, πρώην μέλη της ΕΣΣΔ.
Εν έτει 2013 είναι γνωστό τοις πάσι ότι η Ρωσία του Πούτιν ψάχνει τρόπους για να ξαναχτίσει την αυτοκρατορία. Το δόγμα του «τσάρου» στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: η Ρωσία πρέπει να παραμείνει πυρηνική υπερδύναμη, πρέπει να είναι μεγάλη δύναμη στη διεθνή σκηνή και πάση θυσία ο ηγεμόνας στην ιστορική σφαίρα της επιρροής της, δηλαδή στις χώρες της πάλαι ποτέ «Σοβιετίας».
Καρδιά της εξωτερικής πολιτικής της είναι η περιφερειακή κυριαρχία στο λεγόμενο «εγγύς εξωτερικό». Η Μόσχα κάνει τα πάντα για να έχει τον τελευταίο λόγο στον διεθνή προσανατολισμό αυτών των κρατών, ώστε να μην πέσουν ποτέ στα χέρια της Δύσης και του ΝΑΤΟ, όπως είδαμε στην περίπτωση της Ουκρανίας και λίγο παλαιότερα της Γεωργίας. Αυτή είναι η κόκκινη γραμμή πίσω από την οποία η Ρωσία δεν μπορεί να υποχωρήσει χωρίς να χάσει το παγκόσμιο κύρος ή ακόμη και την εθνική της ταυτότητα.
Αλλά «το σημάδι μιας πραγματικά μεγάλης δύναμης είναι ότι άλλες χώρες συμμαχούν μαζί της εθελοντικά» λέει στο «Βήμα» ο Μαρκ Κατζ, καθηγητής Ρωσικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο George Mason στις ΗΠΑ. «Η Ρωσία του Πούτιν έχει πολύ λίγους τέτοιους συμμάχους. Και οι προσπάθειες να τους κερδίσει μέσω εκφοβισμού είτε σπρώχνει τις χώρες προς τη Δύση είτε οδηγεί σε συμμαχίες που διαρκούν μόνο όσο διάστημα παραμένουν στην εξουσία μη δημοφιλείς ηγέτες» προσθέτει.
Η πυρηνική υπερδύναμη φαίνεται και από τις εξαγωγές ατομικής τεχνολογίας. Η κρατική Rosatom πουλάει πυρηνική τεχνολογία και αντιδραστήρες στην Κίνα, στην Ινδία και στην Τουρκία. Ο πιο καλός πελάτης είναι το Ιράν – η Ρωσία το βοήθησε να κατασκευάσει το πυρηνικό εργοστάσιο στο Μπουσέρ, αξίας 1 δισ. δολαρίων, παρά την αντίδραση των ΗΠΑ.
Η επιδίωξη της στρατιωτικής υπεροχής στη γειτονιά της εξηγεί τη σταθερή αύξηση του αμυντικού προϋπολογισμού από σχεδόν 29 δισ. δολάρια το 2000 σε 65 δισ. δολάρια σήμερα. Ο Πούτιν έχει υποσχεθεί «επανεξοπλισμό και εκσυγχρονισμό του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος» με 23 τρισ. ρούβλια (770 δισ. δολάρια) τα επόμενα 10 χρόνια.
Εντός της Ρωσίας το Δόγμα του έχει πρωταρχικό στόχο τον απόλυτο έλεγχο στην πολιτική και στην οικονομία οδηγώντας αναπόφευκτα σε αυταρχισμό. Η κυριαρχία του βασίζεται στην οικονομική ανάπτυξη από τον ενεργειακό πλούτο, που έχει βελτιώσει τη ζωή εκατομμυρίων Ρώσων. Επίσης, στη χειραγώγηση της αντιπολίτευσης και της Δικαιοσύνης, στη φίμωση των ΜΜΕ, στην προσωπολατρία. Και, πάνω απ’ όλα, στην εθνικιστική πίστη στην πατρίδα, «την οποία επιβουλεύονται οι ξένοι».
Αυτός ο τρόπος νομιμοποίησης ονομάζεται «στρατηγική του πολιορκημένου φρουρίου». Το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί συχνά-πυκνά εξωτερικές απειλές (από τις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, την Τσετσενία κτλ.), για να πείσει ότι η μόνη προστασία είναι η στιβαρή ηγεσία του Πούτιν.
Ωστόσο η δημοτικότητά του σπανίως πέφτει κάτω από 65%, ποσοστό που μόνο να ονειρευθούν μπορούν οι ηγέτες στη Δύση.

Οι πέντε κατευθύνσεις


Στρατηγική σύμπλευση με την Κίνα

Στρέφεται προς την Ασία ο Ομπάμα; Το ίδιο και η Ρωσία, με στρατηγικό εταίρο την Κίνα. Η σύμπλευση στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ είναι μόνιμη, και η συνεργασία επεκτείνεται σε οικονομικό (εξαγωγές πετρελαίου και όπλων) και στρατιωτικό επίπεδο: σχεδόν κάθε χρόνο γίνονται κοινές ασκήσεις, από δυνάμεις ξηράς, θαλάσσης και αέρος.

«Οχι» σε μετωπική σύγκρουση με τις ΗΠΑ

Ο Πούτιν δεν θέλει αντιπαράθεση εφ’ όλης της ύλης με τις ΗΠΑ, στην οποία δεν θα μπορούσε να αντεπεξέλθει. Επιδιώκει, όμως, σκληρό ανταγωνισμό και «στρατηγική παύση»: μια μεγάλης κλίμακας υποβάθμιση των σχέσεων, που θα συντηρεί διάλογο, ίσως και συνεργασία με τις ΗΠΑ σε επιλεγμένους τομείς διεθνούς πολιτικής, όπως η Συρία.

ΕΕ και «επιστροφή» στον 19ο αιώνα

Με ολική επαναφορά στον ανταγωνισμό του 19ου αιώνα μοιάζει η σχέση Ρωσίας – ΕΕ σήμερα. Οπως μόλις έδειξε η κρίση με την Ουκρανία, η Μόσχα θεωρεί την ΕΕ ως γεωπολιτικό αντίπαλο στην Ανατολική Ευρώπη – έναν ανεπιθύμητο εισβολέα στη σφαίρα της πρώην ΕΣΣΔ. Και αυτά, την ώρα που η ΕΕ είναι η μεγαλύτερη αγορά για τις ρωσικές εξαγωγές, ύψους 198 δισ. ευρώ τον χρόνο.
Κάν’ το όπως οι τσάροι και ο Στάλιν

Στα βήματα των τσάρων και του Στάλιν, ο πρόεδρος Πούτιν επιβάλλει την ηγεμονία του στις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ από τη Βαλτική ως τη Μαύρη Θάλασσα και την Κασπία. Με στρατό, διπλωματία, ρούβλια και πετρέλαιο, η πρώην υπερδύναμη σφραγίζει πάλι τα σύνορά της στην Ευρασία, για να εξουδετερώσει απειλές από τις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και την ΕΕ.
Αυταρχισμός, ανισότητα και διαφθορά

Προφανές έλλειμμα δημοκρατίας και αυταρχισμός χαρακτηρίζουν την πολιτική του Πούτιν εντός Ρωσίας. Οποιος τολμά να κάνει αντιπολίτευση, από τα κορίτσια του πανκ συγκροτήματος Pussy Riot μέχρι πρώην ολιγάρχες και ακτιβιστές, μπαίνει στη φυλακή. Χαμηλοί μισθοί, έλλειψη υποδομών, ανισότητα και διαφθορά είναι τα πιο καυτά προβλήματα στο εσωτερικό.

Είναι οφθαλμαπάτη
«Ολα θυμίζουν τα ψεύτικα “χωριά” του Ποτέμκιν»
«Η στρατηγική του Πούτιν είναι χτισμένη στην άμμο»
λέει μιλώντας στο «Βήμα» ο Πολ Γκομπλ, αμερικανός πολιτικός αναλυτής και συγγραφέας του βιβλίου «Ρωσία: Δυσκολίες και εξωτερικές προκλήσεις». Παραλληλίζει μάλιστα την πολυδιαφημισμένη ισχύ του ρώσου προέδρου με τα διαβόητα «χωριά του Ποτέμκιν» (μια ψεύτικη βιτρίνα, προσόψεις σπιτιών που έχτισε το 1787 ο πρίγκιπας Ποτέμκιν στην Κριμαία, για να τα δει από μακριά η ερωμένη του, η αυτοκράτειρα Αικατερίνη Β’ η Μεγάλη, και να χαρεί για τις «ρωσικές κτήσεις»).

«Η Ρωσία παραμένει μεγάλη δύναμη αλλά δεν είναι ούτε πρόκειται να ξαναγίνει υπερδύναμη σαν τη Σοβιετική Ενωση. Ο πιο σημαντικός λόγος είναι ότι ο ρώσος πρόεδρος δεν έχει εκσυγχρονίσει την οικονομία. Αντ’ αυτού διάλεξε να βασιστεί στις εξαγωγές πρώτων υλών και έχει εγκαταλείψει τη χώρα του να εξαρτάται από τις ιδιοτροπίες των διεθνών αγορών. Οταν η τιμή του πετρελαίου ανεβαίνει, ο ίδιος και η Ρωσία μοιάζουν με «success stories». Οταν οι τιμές πέφτουν, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Αν οι τιμές παραμείνουν εκεί όπου είναι σήμερα, η Ρωσία θα γίνεται όλο και πιο ανίσχυρη οικονομικά τα επόμενα χρόνια»
εκτιμά.
Ακριβώς λόγω αυτής της δομικής αδυναμίας ο Πούτιν έχει προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει μη οικονομικά μέσα – ανάμεσά τους στόμφο σε σχέση με τη Δύση και εκβιαστική συμπεριφορά απέναντι στις πρώην χώρες της ΕΣΣΔ.
«Αυτή η τακτική έχει κάποια επιτυχία: πολλοί στη Δύση, από αδράνεια, αν μη τι άλλο, συνεχίζουν να βλέπουν τη Ρωσία ως πιο σημαντική από ό,τι είναι πραγματικά. Και πολλοί Ρώσοι αισθάνονται πιο ισχυροί με την ιδέα ότι, αν οι ξένοι δεν μπορούν να τους αγαπήσουν, μπορούν τουλάχιστον να τους φοβούνται. Αλλά, όπως και στην περίπτωση της οικονομίας, αυτή είναι μια στρατηγική με σαθρά θεμέλια. Ολο και περισσότερο δυτικές κυβερνήσεις αναγνωρίζουν ότι η Ρωσία δεν είναι τόσο παντοδύναμη όσο επιδιώκει να την εμφανίσει ο Πούτιν» τονίζει.
Και καταλήγει: «Η δύναμή του είναι σαν ένα «χωριό του Ποτέμκιν». Ο αυταρχισμός του οδηγεί τους πιο μορφωμένους να φεύγουν από τη χώρα – τόσοι Ρώσοι την εγκατέλειψαν υπό τον Πούτιν όσοι τα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση των μπολσεβίκων. Και αποξενώνει την αστική μεσαία τάξη δημιουργώντας μια κατάσταση στην οποία θα υπάρξει σοβαρή κρίση διαδοχής στο μέλλον. Γιατί – ό,τι άλλο και αν είναι – ο Πούτιν δεν είναι αθάνατος».

Προσωρινή αναλαμπή
«Ως το 2030 μπορεί να μοιάζει με υπερδύναμη»

«Η Ρωσία μπορεί να μοιάζει με «υπερδύναμη» το αργότερο ως το 2030. Αλλά αυτό δεν θα είναι εύκολο να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα»
λέει μιλώντας στο «Βήμα» ο Τζόναθαν Αντελμαν, καθηγητής Ρωσικής Εξωτερικής και Αμυντικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Ντένβερ, στις ΗΠΑ.

«Τον τελευταίο χρόνο έχει αναδειχθεί ως σημαντική δύναμη στη διεθνή σκηνή. Η συνεπής στήριξη του Ιράν και του καθεστώτος Ασαντ στη Συρία έχει αποφέρει σημαντικές διπλωματικές νίκες στη Μόσχα. Ο Πούτιν έχει γίνει πράγματι σημαντικός παίκτης στα δυσεπίλυτα ζητήματα της Μέσης Ανατολής. Φαίνεται σαν η Ρωσία να έχει επιστρέψει ως υπερδύναμη»
λέει.
Αλλά είναι αυτό πραγματικότητα ή μόνο προσωρινή παρένθεση; «Η ιστορία της μάς δίνει την αίσθηση του deja vu. Η Μόσχα έχει περάσει από τον κύκλο της υπερδύναμης αρκετές φορές. Προηγούμενες ενσαρκώσεις, η τσαρική Ρωσία και η Σοβιετική Ενωση καταστράφηκαν αντιστοίχως από την Επανάσταση του 1917 και τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991, που δημιούργησε 15 νέες χώρες. Η τρέχουσα εμφάνιση της μεγάλης δύναμης εξαρτάται εν πολλοίς από την τύχη των αντιπάλων της. Η απροθυμία του Ομπάμα να ασκήσει στρατιωτική βία στη Μέση Ανατολή, η εσωστρέφεια της Ευρώπης με την κρίση χρέους και τα σημαντικά εσωτερικά προβλήματα της Κίνας (εκτεταμένη διαφθορά, ακραία κοινωνική ανισότητα) έχουν ανοίξει ένα παράθυρο ευκαιρίας στη Ρωσία» τονίζει.

Μπορεί να διατηρήσει αυτό το status; «Στα επόμενα λίγα χρόνια είναι πιθανόν. Αλλά μακροπρόθεσμα τα βαθιά προβλήματά της θα της απαγορεύσουν να παίξει ισχυρό διεθνή ρόλο. Η ρωσική οικονομία των 2 τρισ. δολαρίων είναι ελάχιστα μεγαλύτερη από την οικονομία του Καναδά. Αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 3% του παγκοσμίου ΑΕΠ και μόνο το 14% του μεγέθους της αμερικανικής. Ο γεωργικός τομέας της είναι απαρχαιωμένος και το εμπόριο, που κυριαρχείται από τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, έχει το προφίλ μιας χώρας του Τρίτου, όχι του Πρώτου κόσμου» απαντά.

Και καταλήγει: «Η Παγκόσμια Τράπεζα την κατατάσσει 112η στον κόσμο, μετά την Αίγυπτο και το Πακιστάν, στην ευκολία του επιχειρείν. Ως προς τη διαφθορά βρίσκεται στην 133η θέση, λίγο πιο πάνω από τη Νιγηρία (139η). Δεν έχει Σίλικον Βάλεϊ ούτε διείσδυση «ήπιας ισχύος» στη σύγχρονη παγκόσμια κουλτούρα. Εδώ η σύγκριση με τις ΗΠΑ είναι συντριπτική. Σε πολιτικό επίπεδο, είναι μια ημιδημοκρατία με καλπάζουσα διαφθορά. Με λίγα λόγια, η Ρωσία μπορεί να απολαύσει πραγματική ισχύ στις λίγες πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα ώσπου ο τροχός να ξαναγυρίσει και να χάσει μεγάλο μέρος της δύναμής της».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κόσμος
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk