Μια πολιτισμική σύγκρουση

Οταν το 2002 το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) κέρδιζε τις εκλογές στην Τουρκία, το ερώτημα ήταν: «Πώς θα αντιδράσει το «βαθύ κράτος» στην άνοδο του πολιτικού Ισλάμ;».

Μια πολιτισμική σύγκρουση | tovima.gr
Οταν το 2002 το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) κέρδιζε τις εκλογές στην Τουρκία, το ερώτημα ήταν: «Πώς θα αντιδράσει το «βαθύ κράτος» στην άνοδο του πολιτικού Ισλάμ;». Τότε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν μπορούσε να γίνει ούτε πρωθυπουργός λόγω δικαστικής απόφασης. Εντεκα χρόνια αργότερα ο Ερντογάν είναι πανίσχυρος. Το διαβόητο κεμαλικό «βαθύ κράτος» μοιάζει με ξεδοντιασμένο κήτος. Είναι αυτή ακριβώς η αίσθηση παντοδυναμίας που τροφοδοτεί την αυταρχική, ενίοτε και αλαζονική, συμπεριφορά του τούρκου πρωθυπουργού. Αυτή έριξε λάδι στη φωτιά που άναψε την περασμένη εβδομάδα στην πλατεία Ταξίμ.
Σήμερα τα ερωτήματα έχουν πολλαπλασιαστεί. Αλλωστε, η Τουρκία παραμένει μια χώρα με πολλά και διαφορετικά πρόσωπα, ένας Ιανός που ποτέ δεν μπορείς να είσαι σίγουρος αν κοιτάει προς τη μυστικιστική Ανατολή ή προς τη σύγχρονη Δύση. Είναι επίσης η φύση του απρόβλεπτου που καθιστά την Τουρκία επικίνδυνη και ταυτόχρονα απαραίτητη για τις μεγάλες δυνάμεις. Ουδείς μπορεί να την αγνοήσει. Παράλληλα όμως ουδείς μπορεί να την εμπιστευθεί.
Η εξέγερση της πλατείας Ταξίμ έφερε ξανά στο προσκήνιο έναν εσωτερικό διχασμό εμφανή ήδη από την οθωμανική περίοδο. Από τότε οι υποστηρικτές του Ισλάμ και εκείνοι του δυτικού προσανατολισμού μάχονταν για την πρωτοκαθεδρία. Κάποτε ήταν το Τανζιμάτ. Αργότερα η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ). Σήμερα οι μεγαλεπήβολες βλέψεις του Ερντογάν να καταστήσει τη χώρα του περιφερειακή – ίσως και παγκόσμια – δύναμη. Πρόκειται για μια σύγκρουση βαθιά πολιτισμική που οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι είναι δύσκολο να έχει οριστικό νικητή.
Οι αντιδράσεις έχουν επικεντρωθεί πλέον στο πρόσωπο του Ερντογάν. Και στηρίζονται σε δύο πυλώνες. Ο πρώτος είναι η αργή αλλά σταθερή ισλαμοποίηση και ο κοινωνικός συντηρητισμός που προωθεί το κυβερνών κόμμα. Πρωτοβουλίες όπως η απαγόρευση κατανάλωσης αλκοόλ ερμηνεύονται από μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού που είναι σαφώς δυτικόστροφο και κατοικεί στην Κωνσταντινούπολη και σε άλλες πόλεις των μικρασιατικών παραλίων ως παρέμβαση στον τρόπο ζωής του.
Αυτό συνδυάζεται με το γεγονός ότι η παραδοσιακή κεμαλική ελίτ, που ταυτίζεται με την κοσμική αστική τάξη που κυριάρχησε επί δεκαετίες στην τουρκική κοινωνία, αισθάνεται ότι περιθωριοποιείται από την ανάδυση μιας νέας ελίτ, που συνδυάζει τη βαθιά θρησκευόμενη συνείδηση με μια πίστη στον οικονομικό φιλελευθερισμό που στήριξε το «οικονομικό θαύμα» της τελευταίας δεκαετίας. Παράλληλα, οι αμφιλεγόμενες πρακτικές που ακολουθήθηκαν στα σκάνδαλα «Εργκενεκόν» και «Βαριοπούλα» και ο χωρίς προηγούμενο περιορισμός της δημοσιογραφικής ελευθερίας έχουν ενισχύσει την ανησυχία περί αυταρχικής στροφής του ΑΚΡ.
Ο δεύτερος πυλώνας είναι ο αυταρχικός τρόπος άσκησης της εξουσίας, με μια διαδικασία λήψης αποφάσεων που μοιάζει να αγνοεί την ανάγκη διαμόρφωσης κοινωνικών και πολιτικών συναινέσεων. Το ζήτημα έχει βαρύνουσα σημασία, καθώς στην Τουρκία βρίσκεται σε εξέλιξη μια διαδικασία πολιτειακού μετασχηματισμού που περνά μέσα από την αναθεώρηση του Συντάγματος της χούντας του 1980.
Η συνταγματική αναθεώρηση αποτελεί το μείζον στοίχημα του Ερντογάν. Και για να την επιτύχει χρειάζεται τη συναίνεση του τουρκικού λαού. Μπορεί να διατυμπανίζει ότι έχει κερδίσει τρεις συνεχόμενες εκλογικές αναμετρήσεις, αλλά οτιδήποτε χάσει εξαιτίας της τελευταίας εξέγερσης μπορεί να αποβεί μοιραίο. Γιατί; Ο τούρκος πρωθυπουργός γνωρίζει ότι η αλλαγή του καταστατικού χάρτη της χώρας δεν περνά από την Εθνοσυνέλευση και επιδιώκει να τη θέσει σε δημοψήφισμα. Ο ίδιος θέλει να αναμορφώσει το σύστημα σε ημιπροεδρικό (τύπου Γαλλίας) ώστε να μετακινηθεί στη θέση του προέδρου με σαφώς ενισχυμένες εξουσίες.
Ο Ερντογάν επιθυμεί τη συνταγματική αναθεώρηση για έναν επιπλέον λόγο. Αυτός δεν είναι άλλος από το Κουρδικό. Η νέα προσπάθεια επίλυσής του δεν μπορεί να ολοκληρωθεί χωρίς ένα νέο Σύνταγμα που θα κατοχυρώσει τα δικαιώματα των Κούρδων. Οι τελευταίοι δεν πρόκειται να δεχθούν τίποτε λιγότερο από κάτι τέτοιο, διότι εκτιμούν ότι μια απλή νομική κατοχύρωση θα μπορούσε μελλοντικά να ανατραπεί. Αν ο Ερντογάν δεν καταφέρει να ικανοποιήσει αυτό το αίτημα, η συμφωνία που φέρεται να έχει γίνει στο παρασκήνιο θα μείνει γράμμα κενό.
Οι προβλέψεις για τις εξελίξεις στην Τουρκία υπήρξαν πάντοτε παρακινδυνευμένες. Θεωρίες συνωμοσίας θα ακουστούν τόσο από την κυβέρνηση όσο και από τους αντιπάλους της. Πολλοί στην Ελλάδα θα μιλήσουν για «εξαγωγή κρίσης», αν και ο Ερντογάν δύσκολα θα προσφέρει τέτοιο προνομιακό πεδίο δράσης στους στρατιωτικούς.
Λογικά όμως, ως καθαρόαιμο πολιτικό ζώο, ο Ερντογάν θα ελιχθεί, αν και ουδείς πρέπει να υποτιμά τον αυθορμητισμό του που οδηγεί ενίοτε σε διχαστικές κινήσεις. Ο ίδιος ξέρει ότι η ισχύς του οικοδομήθηκε στη ραγδαία οικονομική ανάπτυξη. Πιθανή πολιτική αστάθεια θα τραυματίσει την τουρκική οικονομία που εξαρτάται από την εισροή ξένων κεφαλαίων και ήδη εμφανίζει φούσκα αξιών. Αυτό δεν θα έπρεπε να το θέλει ούτε η Ελλάδα που έχει ανάγκη την τουρκική αγορά ως προορισμό των εξαγωγών της.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk