• Αναζήτηση

Πού γυρίζει το μυαλό μας τις νύχτες;

Η Μαίρη Σέλεϊ έβλεπε έναν χλωμό φοιτητή γονατισμένο δίπλα σε ένα πτώμα το οποίο σκιρτούσε ανακτώντας τη ζωή. Ο Πολ Μακ Κάρτνεϊ έβλεπε τη μελωδία του «Yesterday», ενώ τα ταραγμένα νυχτερινά οράματα του Τζέιμς Κάμερον ενέπνευσαν τις ταινίες του «Εξολοθρευτή».

Η Μαίρη Σέλεϊ έβλεπε έναν χλωμό φοιτητή γονατισμένο δίπλα σε ένα πτώμα το οποίο σκιρτούσε ανακτώντας τη ζωή. Ο Πολ Μακ Κάρτνεϊ έβλεπε τη μελωδία του «Yesterday», ενώ τα ταραγμένα νυχτερινά οράματα του Τζέιμς Κάμερον ενέπνευσαν τις ταινίες του «Εξολοθρευτή». Στα δικά μου όνειρα εγώ βλέπω συχνά ένα κουνέλι που ζαρώνει και μετατρέπεται σε έντομο και ύστερα πηδάει στο γρασίδι τρέχοντας να εξαφανιστεί κάτω από τον φράχτη του γείτονα.
Με αυτό το απόκοσμο μείγμα του οικείου και του αλλόκοτου που χαρακτηρίζει τα όνειρα, δεν είναι παράξενο το ότι οι νυχτερινές περιπλανήσεις του μυαλού μας μάς γεννούν την επιθυμία να αναζητήσουμε το νόημά τους. Γιατί ο εγκέφαλός μας κάνει αυτού του είδους τα ταξίδια και γιατί αυτά περιλαμβάνουν τόσο εξωπραγματικές ανατροπές; Δυστυχώς για τους ψυχαναλυτές της πολυθρόνας οι προσπάθειες του Σίγκμουντ Φρόιντ να ερμηνεύσει τα όνειρά μας εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονης αμφισβήτησης. Παρ’ όλα αυτά οι νευροεπιστήμονες και οι ψυχολόγοι έχουν προσφάτως σημειώσει μεγάλα βήματα στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλός μας οικοδομεί τα όνειρά μας και τους παράγοντες που διαμορφώνουν τις παράξενες ιστορίες τους. Στην πορεία έχουν ανακαλύψει εκπληκτικές ενδείξεις σχετικά με το ότι η χρήση της τεχνολογίας ίσως αλλάζει για πάντα την ίδια τη φύση αυτής της θεμελιώδους ανθρώπινης εμπειρίας.
Εντονα αλλά εφήμερα
Οσοι έχετε ξυπνήσει κατάπληκτοι από το όνειρο που είδατε τη νύχτα μόνο και μόνο για να ξεχάσετε το περιεχόμενό του ώσπου να φθάσετε ως το μπάνιο θα είστε σε θέση να κατανοήσετε τη δυσκολία που έχει η μελέτη μιας τόσο εφήμερης κατάστασης του μυαλού. Σε μερικές από τις πιο επιτυχημένες προσπάθειες που έχουν γίνει για τη σύνταξη καταλόγων των χαρακτηριστικών των ονείρων οι ερευνητές είχαν ζητήσει από τους συμμετέχοντες να τα σημειώνουν αμέσως μόλις ξυπνούσαν κάθε πρωί ή, ακόμη καλύτερα, κάλεσαν τους εθελοντές να κοιμηθούν στο εργαστήριο, όπου, ανά τακτά χρονικά διαστήματα μέσα στη νύχτα, τους ξυπνούσαν και τους ρωτούσαν αμέσως. Πειράματα τέτοιου είδους έχουν δείξει ότι τα όνειρά μας τείνουν να είναι ταινίες του βωβού – μόνο τα μισά έχουν ίχνη από ήχους. Ακόμη πιο ασυνήθιστο είναι να απολαμβάνετε ένα γεύμα ή να νιώθετε το υγρό γρασίδι κάτω από τα πόδια σας – η γεύση, η όσφρηση και η αφή συμμετέχουν σπάνια.
Παρόμοιες μελέτες έχουν προσπαθήσει να εντοπίσουν ορισμένους από τους παράγοντες που ίσως επηρεάζουν αυτό που ονειρευόμαστε, αν και δεν έχουν κατορθώσει να βρουν κάτι αξιόπιστο. Θα περιμένατε ίσως τα όνειρά σας να αποκαλύπτουν κάτι για την προσωπικότητά σας, χαρακτηριστικά όμως όπως η εξωστρέφεια ή η δημιουργικότητα δεν φαίνεται να υπαγορεύουν τα χαρακτηριστικά των ταξιδιών που κάνει κάποιος στη χώρα του Μορφέα. Τα όνειρα της Σέλεϊ και του Μακ Κάρτνεϊ δεν διαφέρουν πολύ από τα δικά μας.

«Τα όνειρα των ανθρώπων φαίνονται να είναι περισσότερο όμοια παρά διαφορετικά»
λέει ο Μαρκ Μπλέιγκροβ του Πανεπιστημίου του Σουόνσι της Ουαλλίας. Αυτό υποδηλώνει ότι τα κοινά σύμβολα στα όνειρα μπορεί να αντιπροσωπεύουν κοινά άγχη και επιθυμίες, όμως οι προσπάθειες εντοπισμού τους έχουν υπάρξει επίσης απογοητευτικές – κάτι σαν ένα εξωπραγματικό κουνέλι που ζαρώνει, για παράδειγμα, μάλλον δεν αποκαλύπτει τίποτε «που να μη γνωρίζετε ήδη» αποφαίνεται ο δρ Μπλέιγκροβ.
Παιχνίδι των αναμνήσεων;


Μια πιο καρποφόρα προσέγγιση έχει αποδειχθεί η εξέταση της δραστηριότητας του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια του ύπνου με στόχο την αναζήτηση ενδείξεων για την κατασκευή των ονείρων μας. Μια ιδέα που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ο ύπνος βοηθάει στην παγίωση των αναμνήσεών μας ώστε να μπορούμε να τις ανασύρουμε στο μέλλον. Αφού αρχικά ένα γεγονός καταγραφεί στον ιππόκαμπο – τον οποίο μπορούμε να σκεφτούμε ως το τυπογραφείο της ανθρώπινης μνήμης – ο εγκέφαλος στη συνέχεια μεταφέρει το περιεχόμενο στον φλοιό, όπου αρχειοθετεί την ανάμνηση για μακροπρόθεσμη αποθήκευση.
Αυτό έχει οδηγήσει ορισμένους ψυχολόγους, μεταξύ των οποίων ο δρ Μπλέιγκροβ, στο να πιστεύουν ότι κάποια στοιχεία της μνήμης μπορεί να εμφανίζονται στα όνειρά μας, καθώς τα διάφορα κομμάτια των πληροφοριών μεταφέρονται από τη μία περιοχή στην άλλη στον εγκέφαλο. Μελετώντας ημερολόγια όπου καταγράφονταν γεγονότα της πραγματικής ζωής εθελοντών και συγκρίνοντάς τα με τις καταγραφές των ονείρων τους, ο ίδιος και η ομάδα του διεπίστωσαν ότι οι αναμνήσεις μπαίνουν στα όνειρά μας σε δύο διαφορετικά στάδια. Αρχικά εισρέουν στο ασυνείδητό μας τη νύχτα αμέσως μετά το γεγονός αυτό καθαυτό, κάτι το οποίο μπορεί να αντανακλά την αρχική καταγραφή της ανάμνησης, και ύστερα εμφανίζονται ξανά έπειτα από πέντε ως επτά ημέρες, κάτι το οποίο μπορεί να αποτελεί δείγμα της παγίωσης.
Ακόμη και έτσι, σπανίως ένα μεμονωμένο γεγονός εμφανίζεται σε ένα όνειρο ολόκληρο – αντιθέτως, οι αναμνήσεις μας εμφανίζονται αποσπασματικά. «Αυτό το οποίο συμβαίνει συνήθως είναι ότι μικρά αποσπάσματα ανασυνδυάζονται καθώς τρέχει το σενάριο του ονείρου» λέει ο Πάτρικ Μακ Ναμάρα του Πανεπιστημίου Northwestern στο Πρέσκοτ Βάλεϊ της Αριζόνας. Η δε σειρά με την οποία εμφανίζονται τα διάφορα στοιχεία ενδέχεται να αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο μια ανάμνηση κατακερματίζεται και αναδιαμορφώνεται κατά τη διάρκεια της διαδικασίας παγίωσής της.
Μια από τις μελέτες του δρος Μακ Ναμάρα, η οποία συνέκρινε τα όνειρα και τα ημερολόγια της πραγματικής ζωής ενός ατόμου για μια περίοδο δύο μηνών, διεπίστωσε ότι η αίσθηση του τόπου – ένα αναγνωρίσιμο δωμάτιο, π.χ. – ήταν το πρώτο απόσπασμα μιας ανάμνησης που εισέβαλλε στο τοπίο του ονείρου του ατόμου, ακολουθούμενη από χαρακτήρες, ενέργειες και, τελικά, αντικείμενα.
Πώς μπερδεύονται πρόσωπα και πράγματα;



Τα άτομα που συμμετέχουν στο online παιχνίδι ρόλων «World of Warcraft» ενσωματώνουν το «περιβάλλον» του παιχνιδιού στις νυχτερινές περιπέτειές τους

Ενώ μπορεί να σταθεροποιεί μια μνήμη στις συνάψεις μας κατά τη διάρκεια της παγίωσης, ο εν ύπνω εγκέφαλός μας ανοίγει επίσης συνδέσμους προς άλλα τμήματα της νοητικής και ψυχικής αυτοβιογραφίας μας, επιτρέποντάς μας να δούμε συνειρμούς ανάμεσα σε διαφορετικά γεγονότα. Αυτό μπορεί να ξεθάβει παλιές αναμνήσεις και να τις φυτεύει στα όνειρά μας, κάτι το οποίο ίσως εξηγεί γιατί συχνά ονειρευόμαστε ανθρώπους και μέρη που έχουμε να δούμε ή να επισκεφθούμε μήνες ή ίσως και χρόνια. Μπορεί επίσης να βρίσκεται πίσω από αυτές τις παράξενες περιπτώσεις λανθασμένης ταυτότητας στα όνειρά μας, όταν αντικείμενα και άνθρωποι μπορεί να φαίνονται αυτό που είναι αλλά παίρνουν άλλη μορφή ή χαρακτήρα – όπως το κουνέλι που μεταμορφώνεται, το οποίο στοιχειώνει τα όνειρά μου. «Είναι υποπροϊόν του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος αναμειγνύει τα διάφορα στοιχεία» λέει ο δρ Μακ Ναμάρα.

Τα όνειρά μας είναι, φυσικά, κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή συλλογή χαρακτήρων και αντικειμένων. Οπως οι ταινίες ή τα μυθιστορήματα, έτσι και αυτά λένε τις ιστορίες τους με πολλά διαφορετικά στυλ – κυμαίνονται από μια ασήμαντη και άτακτη αλληλουχία γεγονότων ως ένα έντονο ποιητικό όραμα. Η κατευθυντήρια δύναμη εδώ φαίνεται να είναι τα συναισθηματικά μας υπόγεια ρεύματα. Ο Ερνεστ Χάρτμαν, ψυχίατρος στο Πανεπιστήμιο Ταφτς στο Μέντφορντ της Μασαχουσέτης, έχει μελετήσει τα ημερολόγια ονείρων ανθρώπων οι οποίοι είχαν προσφάτως μια οδυνηρή προσωπική εμπειρία πένθους. Διεπίστωσε ότι τα άτομα αυτά ήταν πιθανότερο να έχουν εξαιρετικά ζωντανά όνειρα που εστιάζονταν σε μία μόνο κεντρική εικόνα αντί για όνειρα με δαιδαλώδη αφήγηση. Τα δε συγκεκριμένα όνειρα εντυπώνονταν επίσης περισσότερο στη μνήμη τους απ’ ό,τι εκείνα των άλλων, πιο ήρεμων καιρών. Γιατί τα συναισθήματά μας καθορίζουν τη μορφή των ονείρων μας κατ’ αυτόν τον τρόπο; Ο δρ Χάρτμαν υποπτεύεται ότι και αυτό ενδέχεται να αντανακλά την υποκείμενη διαδικασία της μνήμης – είναι γνωστό στο κάτω-κάτω ότι τα συναισθήματά μας υπαγορεύουν ποιες αναμνήσεις αποθηκεύουμε και αργότερα ανασύρουμε. Ισως οι έντονες εικόνες αποτελούν μια ένδειξη του πόσο δύσκολη διαδικασία είναι η ενσωμάτωση ενός τραυματικού γεγονότος μέσα στην υπόλοιπη αυτοβιογραφία μας. Το αποτέλεσμα ενδέχεται να μας βοηθάει να συμφιλιωθούμε με αυτό το γεγονός. «Νομίζω ότι αυτό κάνει ένα νέο τραύμα λιγότερο τραυματικό» λέει ο ειδικός, αν και παραδέχεται ότι η υπόθεσή του είναι δύσκολο να αποδειχθεί.
Αλυτα μυστήρια


Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί, πολλά, μα πάρα πολλά, μυστήρια παραμένουν. Πρώτο στη λίστα είναι το ερώτημα «ποιος είναι ο σκοπός των ονείρων μας;»: είναι ουσιώδους σημασίας για τη διατήρηση των αναμνήσεών μας, για παράδειγμα, ή θα μπορούσαμε να αποθηκεύουμε τα γεγονότα της ζωής μας και χωρίς αυτά; «Δεν υπάρχει συμφωνία σε αυτό» λέει ο δρ Μακ Ναμάρα. Αν ωστόσο καταλάβουμε την προέλευσή τους, προσθέτει, θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα εν γένει τη συνείδησή μας.Επιπλέον ο τρόπος ζωής μας φαίνεται να επιδρά στη νυχτερινή συνείδησή μας, εφόσον ορισμένες έρευνες υποστηρίζουν ότι η τηλεόραση ίσως έχει προκαλέσει μια τεράστια μεταβολή στη μορφή και στο περιεχόμενο των ονείρων μας. Αν λίγες ώρες τηλεόραση την ημέρα μπορούν να αλλάξουν τη φύση των ονείρων μας, φανταστείτε τι κάνουν οι έντονες σχέσεις μας με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η Εύα Μούρζιν του Πανεπιστημίου του Ντέρμπι στη Βρετανία, για παράδειγμα, έχει διαπιστώσει ότι τα άτομα που συμμετέχουν στο online παιχνίδι ρόλων «World of Warcraft» ενσωματώνουν το «περιβάλλον» του παιχνιδιού στις μεταμεσονύκτιες περιπέτειές τους.
Υπέροχοι εφιάλτες!


Αποφασίζοντας να διερευνήσει το ζήτημα εξαιτίας της ενασχόλησης του γιου της με τα παιχνίδια του είδους, η Τζέιν Γκάκενμπαχ του Πανεπιστημίου Γκραντ Μακ Γιούαν στο Εντμοντον του Καναδά ανακάλυψε ότι οι παίκτες αρχίζουν να αναφέρουν μια μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου στα όνειρά τους, νιώθοντας ότι είναι ενεργοί συμμετέχοντες μέσα σε μια εικονική πραγματικότητα. Επισημαίνει ότι οι παίκτες ηλεκτρονικών παιχνιδιών είναι πιθανότερο να προσπαθήσουν να αντεπιτεθούν όταν, π.χ., ονειρεύονται ότι τους καταδιώκει κάποιος εχθρός. Το παράδοξο είναι ότι αυτή η αλληλεπίδραση φαίνεται να κάνει τα όνειρά τους λιγότερο τρομακτικά και περισσότερο συναρπαστικά. «Λένε πράγματα όπως «ήταν εφιάλτης, αλλά ήταν υπέροχος». Το όνειρο τους τονώνει» λέει η δρ Γκάκενμπαχ.
Αν ωστόσο ζητείτε μια πιο ήρεμη νύχτα, ίσως να προτιμήσετε να εμπνευστείτε από τον Χάρβεϊ ντε Σεν-Ντενί, έναν από τους πρώτους ερευνητές των ονείρων του 19ου αιώνα ο οποίος ανακάλυψε ότι ορισμένες μυρωδιές μπορούν να κατευθύνουν τα όνειρά μας. Για να εμποδίσει την αλλοίωση των αποτελεσμάτων από τον ίδιο του τον προϊδεασμό, ο Σεν-Ντενί είχε ζητήσει από τον υπηρέτη του να ρίχνει κατά το δοκούν σε ορισμένες – τυχαία επιλεγμένες – νύχτες μερικές σταγόνες άρωμα στο μαξιλάρι του ενώ ο ίδιος κοιμόταν. Ο ερευνητής διεπίστωσε ότι αυτό οδηγούσε τα όνειρά του σε γεγονότα τα οποία είχε συνδέσει με τη συγκεκριμένη μυρωδιά. Γενικότερα πρόσφατες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι οι γλυκές μυρωδιές μπορούν να πυροδοτήσουν συναισθηματικά θετικά όνειρα.
Από την άλλη πλευρά όμως, αν είστε σαν εμένα, ίσως προτιμάτε να αφήσετε το υποσυνείδητό σας να κατευθύνει τις νυχτερινές περιπλανήσεις σας. Οσο και αν μερικές φορές μάς αναστατώνουν ή μας τρομάζουν, αυτό που κάνει τα όνειρά μας τόσο γοητευτικά είναι το μυστήριό τους.

Ασπρόμαυρα ή Technicolor;

Πειράματα έχουν δείξει ότι τα όνειρά μας τείνουν να είναι ταινίες του βωβού – μόνο τα μισά έχουν ίχνη από ήχους

Οι πρώτες ισχυρές ενδείξεις ότι η τεχνολογία καθοδηγεί τα όνειρά μας αναφάνηκαν στη δεκαετία του 1950, όταν κάποιες αναφορές είχαν υποστηρίξει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι ονειρεύονται σε ασπρόμαυρο. Γιατί; Παραδόξως, αυτό φαινόταν να αλλάζει τα επόμενα χρόνια και στα τέλη της δεκαετίας του 1960 η πλειονότητα των ανθρώπων στη Δύση φαινόταν να βλέπουν τα όνειρά τους έγχρωμα. Τι μπορεί να είχε προκαλέσει αυτή την αλλαγή; Η Εύα Μούρζιν του Πανεπιστημίου του Ντέρμπι στη Βρετανία την αποδίδει στην τεχνολογία της τηλεοπτικής μετάδοσης: η τηλεόραση γέμισε χρώματα περίπου την ίδια περίοδο που τα όνειρα μιας γενιάς βγήκαν από την κλίμακα του γκρίζου. Το περίεργο είναι ότι η ερευνήτρια έχει ανακαλύψει πως μια διαφορά εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη σήμερα – όσοι γεννήθηκαν πριν από την έλευση της έγχρωμης τηλεόρασης εξακολουθούν να έχουν περισσότερες πιθανότητες να ονειρευτούν ασπρόμαυρα απ’ όσους γεννήθηκαν μετά.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Science
Σίβυλλα
Helios Kiosk