Οι περιφέρειες «πνίγουν» τη Μαδρίτη

Πριν από τέσσερις μήνες ο πρωθυπουργός της Ισπανίας διερρήγνυε τα ιμάτιά του ότι η χώρα του δεν θα έχει την «τύχη» της Ελλάδας, της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας. «Είναι ηλίου φαεινότερον ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε χωρίς να προσφύγουμε στον ευρωπαϊκό μηχανισμό» δήλωνε τότε ο Μαριάνο Ραχόι, τίποτε όμως πλέον δεν επαληθεύει εκείνη τη βεβαιότητα.

Πριν από τέσσερις μήνες ο πρωθυπουργός της Ισπανίας διερρήγνυε τα ιμάτιά του ότι η χώρα του δεν θα έχει την «τύχη» της Ελλάδας, της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας. «Είναι ηλίου φαεινότερον ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε χωρίς να προσφύγουμε στον ευρωπαϊκό μηχανισμό» δήλωνε τότε ο Μαριάνο Ραχόι, τίποτε όμως πλέον δεν επαληθεύει εκείνη τη βεβαιότητα.
Ηδη η Μαδρίτη έχει υποβάλει επίσημο αίτημα για τη λήψη πακέτου ύψους ως 100 δισ. ευρώ το οποίο θα διοχετευθεί για την κεφαλαιακή ενίσχυση του χρηματοπιστωτικού συστήματος που δεν έχει ακόμη ορθοποδήσει από την παγκόσμια κρίση και το σκάσιμο της εγχώριας «φούσκας» των ακινήτων.
Σε δεινή θέση δεν βρίσκονται μόνο οι τράπεζες. Οι δανειακές υποχρεώσεις και τα διαρκώς διογκούμενα ελλείμματα των περιφερειακών κυβερνήσεων αυτόνομων περιφερειών οδήγησαν την κεντρική κυβέρνηση στη δημιουργία μηχανισμού στήριξης των αυτόνομων περιφερειών τον περασμένο Ιούλιο. Στα τέλη Αυγούστου η κυβέρνηση της Καταλωνίας έγινε η πρώτη που ζήτησε επισήμως βοήθεια. Την περασμένη εβδομάδα την ακολούθησε η Ανδαλουσία. Η Βαλένθια εμφανίζεται ήδη ως η επόμενη υποψήφια για την υπογραφή «εσωτερικού μνημονίου» και προφανώς η αλυσίδα δεν θα σταματήσει σε αυτές τις τρεις περιοχές.
Τα δημοσιονομικά προβλήματα των 17 τοπικών κυβερνήσεων είναι αλληλένδετα τόσο με τα δομικά προβλήματα της ισπανικής οικονομίας όσο και με την τρέχουσα συγκυρία. Η ύφεση ροκανίζει τα έσοδα, οι δαπάνες για Υγεία και Παιδεία επιβαρύνουν τους προϋπολογισμούς και την ίδια στιγμή η ανεργία δημιουργεί συνθήκες «κοινωνικού κραχ».
Με αυτά τα δεδομένα ο εκτροχιασμός της Ισπανίας ακόμη και από το αναθεωρημένο δημοσιονομικό πρόγραμμα μοιάζει σχεδόν βέβαιος, όπως άλλωστε προβλέπουν ερευνητικά ινστιτούτα και ενώσεις οικονομολόγων.
Αλλωστε η τελευταία πρόβλεψη του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για την Ισπανία είναι κάθε άλλο παρά ενθαρρυντική. Η κρίση θα διαρκέσει περισσότερο απ’ όσο θέλει να πιστεύει η κυβέρνηση, καθώς «τα νέα μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής που έχουν εξαγγελθεί θα έχουν ιδιαίτερα δυσμενείς επιπτώσεις το 2013».
Λιτότητα α λα καταλανικά
Η κυβέρνηση του Αρτουρ Μας δεν κατάφερε τελικά να διαφυλάξει την τόσο πολύτιμη για τους Καταλανούς αυτονομία. Ο δεξιός ηγέτης μπορεί να διατείνεται ότι το δάνειο των 5 δισ. ευρώ που ζήτησε η Βαρκελώνη δεν θα συνοδευθεί από «επαχθείς πολιτικούς όρους», όμως οι προθέσεις της κεντρικής κυβέρνησης είναι δεδηλωμένες και σαφείς. Ο εσωτερικός μηχανισμός με δυνατότητα δανειοδότησης 18 δισ. ευρώ διαφέρει ελάχιστα από το ευρωπαϊκό ταμείο EFSF. Η στήριξη δεν παρέχεται χαριστικά, καθώς προβλέπεται επιτόκιο αντίστοιχο αυτού που ζητούν οι αγορές από την κεντρική κυβέρνηση συν την «προμήθεια» της Μαδρίτης, όπως αναφέρει η ισπανική «El Pais». Επιπλέον προβλέπεται αυστηρό χρονοδιάγραμμα για τη μείωση των ελλειμμάτων στο 1,5% του (τοπικού) ΑΕΠ ως τα τέλη του έτους.
Η Καταλωνία, η οποία συνεισφέρει κατά 20% στην παραγωγή πλούτου στη χώρα, καλείται στην πραγματικότητα να εφαρμόσει ένα πολύ «σφιχτό» πρόγραμμα προκειμένου να περιορίσει το έλλειμμά της που την περασμένη χρονιά έκλεισε στο 3,7%. Τα χρήματα που θα λάβει δεν αρκούν ούτε για την αναχρηματοδότηση του χρέους της που αγγίζει τα 40 δισ. ευρώ. Οι λήξεις ομολόγων που θα πρέπει να καλυφθούν το β’ εξάμηνο ανέρχονται στα 5,75 δισ. ευρώ. Ωστόσο η λιτότητα έχει φθάσει από την περασμένη χρονιά στην περιοχή. Κοινωνικά επιδόματα έχουν περικοπεί, νοσοκομεία αναστέλλουν τη λειτουργία τους ελλείψει χρηματοδότησης και πολλές θέσεις καθηγητών στα σχολεία μένουν κενές λόγω μείωσης των προσλήψεων. Υπολογίζεται ότι μόνο στην Καταλωνία θα γίνουν 1.500 λιγότερες προσλήψεις έκτακτων ή αναπληρωτών καθηγητών, ενώ άλλες τόσες θέσεις θα μείνουν κενές λόγω συνταξιοδοτήσεων. Αν όμως αυτά συμβαίνουν στον πλούσιο ισπανικό Βορρά που συγκεντρώνει περισσότερους από 10 εκατομμύρια τουρίστες τον χρόνο, η κατάσταση στις φτωχότερες περιφέρειες της Ανδαλουσίας και της Βαλένθια είναι πολύ χειρότερη.

Η φούσκα της Ανδαλουσίας
Η ανδαλουσιανή κυβέρνηση, η οποία ζήτησε 1 δισ. ευρώ από το ταμείο στήριξης προκειμένου να καλύψει τις ισόποσες λήξεις ομολόγων το δεύτερο εξάμηνο του έτους, βρίσκεται μπροστά σε μαζικές αντιδράσεις τοπικών φορέων. Τα εκρηκτικά ποσοστά της ανεργίας και της φτώχειας στην πολυπληθέστερη περιοχή της Ισπανίας συνιστούν ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα από την άνοδο του χρέους στα 15,5 δισ. ευρώ. Η περιοχή κατέχει τα (απογοητευτικά) πρωτεία στην ανεργία του γενικού πληθυσμού που αγγίζει το 34%, αλλά και στους νέους ανέργους που ξεπερνούν το 55% των κατοίκων κάτω των 25 ετών. Παρά την έλλειψη επίσημων στοιχείων οι Αρχές εκτιμούν ότι η περιοχή είναι πρώτη και στη «μαύρη εργασία», καθώς κανένας άνεργος δεν μπορεί να ζήσει με τα 400 ευρώ του επιδόματος ανεργίας. Οσοι μένουν άνεργοι πασχίζουν να βρουν έστω και μια υποτυπώδη απασχόληση, καθώς στην Ανδαλουσία δεν υπάρχει εκτεταμένο δίκτυο βιομηχανιών για να απορροφηθούν όσοι τα προηγούμενα χρόνια εργάζονταν στον ισοπεδωμένο από την κρίση κατασκευαστικό κλάδο. Την περίοδο 1995-2008 χτίστηκε στην περιοχή διπλάσιος αριθμός ακινήτων από τον αντίστοιχο της Καταλωνίας και της περιφέρειας της Μαδρίτης. Την πενταετία 2000-2005 η αγορά ακινήτων παρήγαγε κέρδη 150 δισ. ευρώ που ισοδυναμούν με το ετήσιο ΑΕΠ ολόκληρης της περιοχής. «Η Ανδαλουσία απετέλεσε μια «φούσκα» μέσα στη «φούσκα» και χαρακτηριστικό παράδειγμα του καταστροφικού παραγωγικού μοντέλου που απέφερε κέρδη σε λίγους» σημειώνει χαρακτηριστικά η «El Mundo».
Το σκάσιμο της «φούσκας» του real estate προκάλεσε εκτίναξη της ανεργίας στην Ανδαλουσία, όμως λίγο βορειότερα, στη Βαλένθια, άφησε πίσω του κουφάρια άχρηστων κτιρίων. Στην «Ελλάδα της Ισπανίας», όπως χαρακτηρίζεται σαρκαστική η περιοχή από τον ισπανικό Τύπο, το χρέος αγγίζει το 20% του ΑΕΠ και εκτός από την ύφεση ενδημούν η διαφθορά και η διασπάθιση δημοσίου χρήματος. Ως σύγχρονο μνημείο μεγαλομανίας, διαπλοκής και κατασκευαστικής παραφροσύνης προβάλλει το αεροδρόμιο του Καστιγιόν (μιας πόλης 200.000 κατοίκων) το οποίο στοίχισε 150 εκατ. ευρώ και, ενώ έχει παραδοθεί από το 2011, παραμένει έρημο χωρίς αεροπλάνα. Αυτό και δεκάδες ακόμη πολυδάπανες κατασκευές σε ολόκληρη τη χώρα μαρτυρούν ότι το πρόβλημα των περιφερειακών και της κεντρικής κυβέρνησης είναι κάθε άλλο παρά δημοσιονομικό.

Το τίμημα για τις δεκαετίες στρεβλής ανάπτυξης
Η κατασκευαστική φρενίτιδα της δεκαετίας του ’90 δημιούργησε τη «φούσκα» των ακινήτων και την έκρηξη της ανεργίας

Τα ίχνη της σημερινής κρίσης οδηγούν πιο πίσω από τη νεοφιλελεύθερης έμπνευσης πολιτική που εφήρμοσε η κυβέρνηση Αθνάρ στις δύο διαδοχικές θητείες της από το 1996 ως το 2004. Το «πρόγραμμα σταθερότητας», οι περικοπές δημοσίων δαπανών και οι μειώσεις μισθών που δημιούργησαν με τη σειρά τους μια στρεβλή ανάπτυξη στοχευμένη αποκλειστικά στις κατασκευές και στις υπηρεσίες (και ειδικότερα στην τουριστική βιομηχανία) ανάγονται στα χρόνια της μετάβασης στη δημοκρατία. Το 1976, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Φρανθίσκο Φράνκο και τον τερματισμό της 40χρονης δικτατορίας, η Ισπανία βρισκόταν σε κρίσιμη καμπή. Οχι μόνο από πολιτική άποψη αλλά και σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Το απολυταρχικό καθεστώς αλλά και η παγκόσμια οικονομική συγκυρία είχαν εξασφαλίσει μια μακρά περίοδο ανάπτυξης και σχεδόν πλήρους απασχόλησης του οικονομικά ενεργού πληθυσμού, η οποία όμως τότε προσέκρουσε στην πετρελαϊκή κρίση. Η θεαματική άνοδος της τιμής του πετρελαίου διόγκωσε τα χρέη των εταιρειών, τον πληθωρισμό, αλλά και το εξωτερικό χρέος της χώρας που δεν διέθετε φυσικούς πόρους για την παραγωγή υδρογονανθράκων. Η αξία των εξαγωγών αρκούσε για να καλύψει μόλις το 45% των αναγκαίων εισαγωγών, δημιουργώντας σε καθημερινή βάση μια «τρύπα» 100 εκατ. δολαρίων. Ως το 1977 το χρέος της Μαδρίτης είχε εκτιναχθεί στα 14 δισ. δολάρια. Ποσό που αντιστοιχούσε στο τριπλάσιο της αξίας των συναλλαγματικών αποθεμάτων και του χρυσού που βρίσκονταν τότε στο θησαυροφυλάκιο της Τράπεζας της Ισπανίας. Ταυτόχρονα οι άνεργοι αυξάνονταν με εκθετικό ρυθμό: στα τέλη του 1976 βρίσκονταν ήδη στις 900.000 και δύο χρόνια μετά είχαν αγγίξει τα 2 εκατομμύρια.
Σε αυτές τις συνθήκες η λήψη «εκτάκτων μέτρων» πρόβαλε ως επιτακτική ανάγκη από την κεντρική κυβέρνηση του Αρίας Ναβάρο στη Μαδρίτη. Ταυτόχρονα οι περιφέρειες που περίμεναν το τέλος του φρανκισμού για να αποκτήσουν την πολυπόθητη αυτονομία ζητούσαν επιτακτικά ενεργό συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.
Η Τριμερής Επιτροπή, ένα «κλαμπ» οικονομολόγων, επιχειρηματιών και τεχνοκρατών από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη που είχε ιδρύσει το 1973 ο Ντέιβιντ Ροκφέλερ, «συνέστησε» στην κυβέρνηση ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων για την περιστολή των δημοσίων δαπανών και τον εξορθολογισμό των μισθών.
Τον Οκτώβριο του 1977 το Κοινοβούλιο υπερψήφισε σχεδόν ομόφωνα ένα πρόγραμμα διαρθρωτικών μέτρων που έμεινε γνωστό ως «Σύμφωνο Μονκλόα» και σηματοδοτούσε τη μετάβαση στη δημοκρατία. Το Σύμφωνο απετέλεσε προάγγελο του νέου Συντάγματος της χώρας και θεωρήθηκε από τις πολιτικές δυνάμεις αλλά και τους συνδικαλιστικούς φορείς ως διαβατήριο για την είσοδο στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι περιφέρειες απέκτησαν διευρυμένη αυτονομία, δημιουργήθηκαν οι βάσεις του κοινωνικού κράτους και καλλιεργήθηκε το έδαφος για μια νέα περίοδο κερδοφορίας των επιχειρήσεων. Ωστόσο το ποσοστό της ανεργίας συνέχισε να αυξάνεται. Η δραματική πτώση της παραγωγής που είχε προκαλέσει η συνταγή της λιτότητας οδήγησε στη διόγκωση δύο νέων πεδίων οικονομικής άνθησης αλληλένδετων μεταξύ τους. Ο τουρισμός και οι κατασκευές απορρόφησαν στα μέσα της δεκαετίας του ’80 μεγάλο μέρος των ανέργων, θέτοντας ταυτόχρονα τα θεμέλια ενός χάρτινου πύργου.
Στη δεκαετία του ’90 η Ισπανία συνέχισε να λαμβάνει ενισχύσεις από την Ευρωπαϊκή Ενωση, οι οποίες με τη σειρά τους «φούσκωναν» ακόμη περισσότερο τους κλάδους που σχετίζονταν με την οικοδομική δραστηριότητα και τις συναφείς με τον τουρισμό υπηρεσίες. Το παραγωγικό μοντέλο ήταν τόσο στρεβλό ώστε να προκαλέσει φυγή από τα πανεπιστήμια, όπως σημειώνει στη «Monde Diplomatique» ο χιλιανός συγγραφέας Λουίς Σεπούλβεδα. Εκατοντάδες χιλιάδες νέοι εγκατέλειπαν πρόωρα τις σπουδές τους «για να πιάσουν το μυστρί και το τούβλο». «Γιατί να κουραστεί κάποιος για πέντε – έξι χρόνια σε μια πολυτεχνική σχολή για να γίνει μηχανικός, όταν μπορούσε με τα μεροκάματα λίγων μηνών να ζητήσει δάνειο που του εξασφάλιζε σπίτι, αυτοκίνητο και την τελευταία λέξη της τεχνολογίας σε ηλεκτρονικά γκάτζετ;» αναφέρει χαρακτηριστικά ο Σεπούλβεδα. Οταν όμως έσβησε η κατασκευαστική φρενίτιδα κατέρρευσε μαζί και όλο το εποικοδόμημα. Οι άνεργοι ή υποαπασχολούμενοι σήμερα Ισπανοί που δεν μπορούν να απορροφηθούν σε άλλους τομείς αλλά ούτε και να αποπληρώσουν τα δάνειά τους αποτελούν θλιβερό παράδειγμα μιας ανάπτυξης που στηρίχθηκε επί δεκαετίες σε «πήλινα πόδια».

Χόρχε Φάμπρα
«Λάθος πολιτική, σε λάθος ώρα»

Τον περασμένο Απρίλιο μια ομάδα 30 οικονομολόγων και καθηγητών από την Ισπανία συγκρότησαν μια δεξαμενή σκέψης με σύνθημα «η οικονομική σκέψη στην υπηρεσία των πολιτών». Το μανιφέστο των Οικονομολόγων Eνάντια στην Kρίση υποστηρίζει ότι η κρίση δεν είναι ούτε «ισπανική» ούτε «ελληνική». Ο Χόρχε Φάμπρα, μέλος της ομάδας, περιγράφει τις συνέπειες της λιτότητας και σημειώνει ότι «η περιστολή των δαπανών εν μέσω ύφεσης συνιστά ακόμη και για τις αγορές μια καταστρεπτική λύση».

H Ισπανία βρίσκεται πλέον, αντί της Ελλάδας, στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κρίσης. Η κυβέρνηση Ραχόι πώς αντιμετωπίζει τον δημοσιονομικό εκτροχιασμό;
«Η δημοσιονομική κρίση της Ισπανίας δεν είναι η αιτία αλλά η συνέπεια της γενικευμένης οικονομικής κρίσης. Το 2007 η κεντρική κυβέρνηση παρουσίαζε πλεόνασμα 1,9% του ΑΕΠ ενώ το χρέος ήταν μόλις 36%, ποσοστά πολύ χαμηλότερα από τα αντίστοιχα της Γαλλίας και της Γερμανίας.
Το πρόβλημα της χώρας μας δεν είναι συνεπώς δημοσιονομικής φύσης. Πρόκειται για αδυναμία ανάπτυξης: οι επενδυτές δεν επενδύουν, η κατανάλωση βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά, οι τράπεζες δεν δανείζουν και οι οικονομικές αρχές δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη να ενεργοποιήσουν τους διαθέσιμους πόρους. Η αναγκαστική λιτότητα σήμερα έχει ένα όνομα, λέγεται φτώχεια. Ο χρόνος εξαντλείται για την Ισπανία που επιμένει σε μια πολιτική που επιδεινώνει την ύφεση και θα καταλήξει στην καταστροφή της βιομηχανικής και της κοινωνικής συνοχής. Ο χρόνος εξαντλείται και για την Ευρώπη που προσκολλάται σε πολιτικές που καταστρέφουν το κράτος πρόνοιας αλλά και την αλληλεγγύη μεταξύ των χωρών».

Ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτής της πολιτικής και τι θα συνιστούσε μια διαφορετική οδό;
«Κάθε δημοσιονομική προσπάθεια σήμερα θα έπρεπε να είναι οπισθοβαρής. Δηλαδή να εφαρμοσθούν σήμερα λιγότερα μέτρα και το μεγαλύτερο μέρος όταν ανακάμψει η οικονομία. Φυσικά υπάρχει περιθώριο για τον εξορθολογισμό των δαπανών. Ποιος οικονομολόγος είναι υπέρ της άσκοπης κατασπατάλησης χρημάτων; Αλλά η πραγματική σπατάλη προέρχεται από συγκεκριμένες πολιτικές που επιβάλλουν περικοπές αδιακρίτως σε βασικούς τομείς. Οι βαθιές περικοπές στην Παιδεία, στην Υγεία, στις υποδομές, στην έρευνα και στην τεχνολογία μειώνουν το αναπτυξιακό δυναμικό και ταυτόχρονα μας απομακρύνουν από τον απαραίτητο δρόμο της σύγκλισης με την Ευρώπη».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Οικονομία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk