Ελλάς αντιφάσκουσα

Μπορεί να μοιάζει με παρηγοριά στον άρρωστο, αλλά το σύνθημα «να κάνουμε την κρίση ευκαιρία» κάνει καριέρα στις μέρες μας. Την οικονομία βέβαια έχουν πάνω απ’ όλα στο μυαλό τους όσοι το διακινούν, αλλά δυο χειμώνες και κάμποσους καύσωνες αφότου λάβαμε εκείνη την καρτ-ποστάλ με το Καστελλόριζο συνέβησαν αρκετά για να καταλάβουμε λίγο-πολύ όλοι μας ότι η Ελλάδα είναι πολυτραυματίας.

Ελλάς αντιφάσκουσα | tovima.gr
Μπορεί να μοιάζει με παρηγοριά στον άρρωστο, αλλά το σύνθημα «να κάνουμε την κρίση ευκαιρία» κάνει καριέρα στις μέρες μας. Την οικονομία βέβαια έχουν πάνω απ’ όλα στο μυαλό τους όσοι το διακινούν, αλλά δυο χειμώνες και κάμποσους καύσωνες αφότου λάβαμε εκείνη την καρτ-ποστάλ με το Καστελλόριζο συνέβησαν αρκετά για να καταλάβουμε λίγο-πολύ όλοι μας ότι η Ελλάδα είναι πολυτραυματίας. Γενικόλογοι αναστεναγμοί του τύπου «την τραυματίσαμε όλοι μαζί» (που θα έλεγε και ο Πάγκαλος) και «έχουμε κρίση αξιών» θέλουν να εξηγήσουν τα πάντα, αλλά τελικά δεν εξηγούν τίποτε. Οι τύποι των ήλων είναι συγκεκριμένοι και πολλοί από εκείνους που έχουν την ευκαιρία να εκφέρουν δημοσιοποιήσιμο λόγο άρχισαν να τους ψηλαφούν πιο συστηματικά, όχι, υποθέτω, για να διογκώσουν την πρόσφατη βιβλιογραφία της εθνικής αυτομαστίγωσης αλλά για να δημιουργήσουν προϋποθέσεις ορθολογικής συλλογικής αυτοκριτικής, χωρίς την οποία οι ευκαιρίες που εγκυμονεί η κρίση θα μείνουν απλό θεώρημα.
Στην προοπτική αυτή, η ταπεινή επιφυλλίδα μας θέλει να ρίξει μια διαγώνια ματιά σε ένα κεφάλαιο αυτής της ιστορίας το οποίο πιστεύω ότι εξηγεί σε ικανό βαθμό τις αδράνειες και την απουσία αίσθησης κατεύθυνσης στην κοινωνία μας. Ας πούμε ότι πρόκειται για το κεφάλαιο «Αντιφάσεις».
Εχουμε κατηχηθεί να πιστεύουμε ότι η φυλή μας διαθέτει χάρισμα δημιουργικής πρωτοβουλίας, νεωτεριστικής προαίρεσης, ίσως και κοσμοπολίτικης αναφοράς• αλλά η τεχνική απογραφή της κρίσης εμφαίνει φοβικές εσωστρέφειες, «δημοσιοϋπαλληλικούς» εφησυχασμούς και αυτάρεσκους επαρχιωτισμούς. H πολιτική μυθολογία των τελευταίων τριάντα χρόνων καλλιεργούσε ένα αν-ιστορικό ίνδαλμα «Αλλαγής» -«Προοδευτικότητας» την ώρα που ο αφιλόδοξος κρατισμός έστηνε θέατρο ψευδεπίγραφων μεταρρυθμίσεων εντός και επί τα αυτά. Η μεταπολιτευτική κοινωνία ανέκρουε θριαμβικά τον ύμνο του πολιτικού εκδημοκρατισμού την ώρα που καταχώνιαζε στα καταγέλαστα βαλκανικά «χρονοντούλαπά» της την πιο καίρια, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, προϋπόθεσή του, τουτέστιν τον θεσμικό εκσυγχρονισμό.
Σε αυτή την τάξη πραγμάτων, δυσανάλογα μεγεθυμένοι πολιτικοί, αλλά και τα τσιράκια των κομματικών μηχανοστασίων, κατέγραψαν καθένας τη δική του «φούσκα» στο πολιτικοκοινωνικό χρηματιστήριο, δρομολογώντας ταυτόχρονα τις προϋποθέσεις της ραγδαίας απαξίωσης με τις «ασύντακτες» ή αυτόχρημα χυδαίες απολήξεις της τα δύο τελευταία χρόνια. Μπορεί να συνέβη και αλλού, αλλά μόνο στην αντιφάσκουσα επικράτειά μας η πολιτική και οι πολιτικοί απόλαυσαν τη λεωφόρο των Βαΐων τόσο έντονα όσο μαρτύρησαν και μαρτυρούν στην ανηφοριά του Γολγοθά.
Στην ίδια αυτή αντιφάσκουσα επικράτεια, το Πανεπιστήμιο ήταν ανέκαθεν στόχος της μέγιστης φαντασιακής επένδυσης για λαό και Κολωνάκι, ήταν εκκολαπτήριο και λωρίδα ταχείας κυκλοφορίας για τρανές και ελεύθερες ιδέες, την ώρα που η επίσημη τεχνική πρόσβασης σ’ αυτό ήταν ένα χρονικό αύξουσας υπνοπαιδείας και ενώ το πρόβλημα της καθαυτό ακαδημαϊκής του λειτουργίας είχε πάντοτε πολύ μικρότερη σημασία από τις ρυπαρές ιδεοληπτικές προσχώσεις που, σε παγκόσμια αποκλειστικότητα, λανσάρονταν ως «άσυλο». Ενδιαφέρουσα ενίοτε στις αντιφάσεις της και η μοίρα των καθηγητικών ενοίκων του. Οταν, ακριβοθώρητοι στο «κοινόβιο», δεν είναι αφοσιωμένοι στα «ιδιόρρυθμα» επιτηδεύματά τους, συχνά προσκαλούνται με μεσσιανικές προσδοκίες στους υπουργικούς θώκους. Δεν γνωρίζω προχωρημένη χώρα που να φαντασιώνεται τόσο πρόθυμα όσο η δική μας την εναλλαγή Συγκλήτου και Υπουργικού Συμβουλίου, αλλά δεν γνωρίζω και καμιά όπου σύσσωμη η καθηγητική φάρα μπορεί να πάθει ολοκαύτωμα στο στόμα δημοσιολογούντων και καφενειακών αγορητών. (Ελπίζω η κυβερνητική έμφαση στους «ένστολους», όσον αφορά τα ειδικά μισθολόγια, να μην υποκρύπτει κάποια αντιδιαστολή προς τους «ασύστολους» της Τριτοβάθμιας.)
Στην αντιφάσκουσα επικράτειά μας η αρχαία κληρονομιά ήταν και είναι το νομοτελειακό μοτίβο επετειακών εξάρσεων και πατριδογνωστικής ρητορικής, αλλά η ουσιαστική καλλιέργειά της και όσοι μεστοί (αν και σποραδικοί) καρποί της αγνοούνται συνήθως με πάσαν επισημότητα, ενώ οι πιο εξωστρεφείς εκδηλώσεις της εντοπίζονται συχνά είτε σε «events» συνεδριακού τουρισμού είτε ως απαστράπτουσες (από κακογουστιά) περικεφαλαίες στις κερκίδες του Euro. Οι «διανοούμενοι» (το λήμμα παραμένει σχετικώς αδιευκρίνιστο στο νεοελληνικό λεξικό) καλούνται συχνά να εμφανιστούν, δίκην εκτάκτου επικαιρότητος, όταν το έθνος έχει ζόρια, αλλά καταχωρίζονται μαζί με τα υπόλοιπα «κοσμικά» αν τύχει να πουν κάτι σοβαρό εν καιρώ ειρήνης. Και ενώ, σύμφωνα με ένα πατροπαράδοτο αφήγημα, ως ράτσα, σε αντίθεση με τους βορειότερους δανειστές μας, είμαστε προικισμένοι με ενδιάθετη ψυχική ευγένεια και ζεστή καρδιά, διαθέτουμε ένα από τα πιο εξελιγμένα υβρεολόγια, το οποίο και θέτουμε σε πυκνή πρακτική εφαρμογή, κυρίως όταν δεν ξέρουμε ποιος μας φταίει ή όταν φταίμε οι ίδιοι.
Δεν θα περιπτωσιολογήσουμε άλλο. Μια, καθόλου πρωτότυπη, ερμηνεία των παραπάνω είναι ότι η κοινωνία μας έχει μάθει να συμβιώνει με τη ριζική αντίφαση ανάμεσα στο «φαίνεσθαι» και το «είναι». Το πρόβλημα είναι ότι τέτοιες αντιφάσεις, όσο φολκλορικά χαριτωμένες κι αν φαντάζουν κάποτε, αθροίζονται – και ας μην ξεγελιόμαστε – σε κοινωνική και πολιτική ανωριμότητα, οι αντινομικές συνιστώσες τους αποπροσανατολίζουν και απομειώνουν την αίσθηση του πραγματισμού και, για να το ξαναπούμε, δεν συμβάλλουν στην ορθολογική αυτοκριτική. Η κρίση δεν είναι μόνο οικονομική, και θα γίνει ευκαιρία μόνο αν μάθουμε να διασκεδάζουμε με τις αντιφάσεις μας – όχι αν ζούμε και πολιτευόμαστε με αυτές.

Ο κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk