Επιστήμονες – Τζέιμς Μποντ στην Ελλάδα της Κατοχής

Βρισκόμαστε σε ένα γραφικό λιμανάκι στο όμορφο Βουρκάρι της Κέας το καλοκαίρι του 1978. Την ώρα που ο ήλιος αργοσβήνει μέσα στο πέλαγος μια ομάδα αρχαιολόγων ξεκουράζεται σε μια ψαροταβέρνα πίνοντας τα ούζα της μετά από μια ακόμα δύσκολη ημέρα στους τόπους των ανασκαφών. Ο αμερικανός επικεφαλής τους, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι Τζον Κάσκεϊ, που είχε καταφθάσει λίγο αργότερα, αναγκάζει τους άλλους να ησυχάσουν όταν αρχίζει να μιλάει για τον «Κικέρωνα».

Βρισκόμαστε σε ένα γραφικό λιμανάκι στο όμορφο Βουρκάρι της Κέας το καλοκαίρι του 1978. Την ώρα που ο ήλιος αργοσβήνει μέσα στο πέλαγος μια ομάδα αρχαιολόγων ξεκουράζεται σε μια ψαροταβέρνα πίνοντας τα ούζα της μετά από μια ακόμα δύσκολη ημέρα στους τόπους των ανασκαφών. Ο αμερικανός επικεφαλής τους, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι Τζον Κάσκεϊ, που είχε καταφθάσει λίγο αργότερα, αναγκάζει τους άλλους να ησυχάσουν όταν αρχίζει να μιλάει για τον «Κικέρωνα».

Απλώνεται τότε η απόλυτη σιωπή που προηγείται μιας πολύ ενδιαφέρουσας ιστορίας. Η αφήγησή του ωστόσο δεν αφορούσε τον μεγάλο ρήτορα και πολιτικό της αρχαίας Ρώμης αλλά έναν Αλβανότουρκο ονόματι Ελίεζα Μπάζνα που, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, υπήρξε υπηρέτης του αλαφροΐσκιωτου βρετανού πρέσβη στην Αγκυρα (της ουδέτερης τότε Τουρκίας), υπέκλεπτε με τη φωτογραφική μηχανή του απόρρητα έγγραφα των Συμμάχων και μετά τα πουλούσε στους Ναζί μέσω του πρέσβη της Γερμανίας Φραντς φον Πάπεν.
Ακόμη και το Χόλιγουντ ασχολήθηκε με αυτή τη σοβαρή υπόθεση κατασκοπείας, στην ταινία «5 Fingers» («Πέντε δάκτυλα») του 1952 σε σκηνοθεσία Τζόζεφ Μάνκεβιτς, με πρωταγωνιστή τον Τζέιμς Μέισον, αλλά «δεν ήξεραν καλά την ιστορία», όπως ισχυρίστηκε εκείνο το βράδυ ο Κάσκεϊ.
«Τα μάτια του σπινθήριζαν καθώς ανακαλούσε εκείνη την όμορφη ξανθιά γυναίκα την οποία βοήθησε να ξεφύγει από τους Γερμανούς όταν η ίδια υπέδειξε αυτόν τον κατάσκοπο. Η διάσωση έγινε με μια ψαρόβαρκα υπό το φως του φεγγαριού. Εκτοτε δεν ξανάκουσα ποτέ την ιστορία αλλά και ποτέ δεν την ξέχασα. Ηταν το μόνο πράγμα που ο Κάσκεϊ μοιράστηκε ποτέ με άλλους από τα χρόνια του στο OSS (Office of Strategic Services), τον πρόδρομο της CIA» είπε στο «Βήμα» η – παρούσα σε εκείνη την ομήγυρη – μαθήτριά του Σούζαν Χιουκ Αλεν, την οποία συναντήσαμε πριν από λίγες ημέρες στο βιβλιοπωλείο «Ελευθερουδάκης» στο κέντρο της Αθήνας.

Αποκάλυψη τώρα
Η πρώτη φορά που βρέθηκε στην Ελλάδα ήταν το 1977 και έκτοτε την επισκέπτεται συχνά. To 2011 εξέδωσε το αποκαλυπτικό βιβλίο Classical Spies: American Archaeologists with the OSS in World War II Greece (University of Michigan Press) με σκοπό να αναδείξει, έπειτα από δέκα χρόνια έρευνας, το κατασκοπευτικό έργο αλλά και τη βοήθεια μιας ομάδας επιφανών και αφοσιωμένων αμερικανών αρχαιολόγων στην καθημαγμένη Ελλάδα από το 1939 ως το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου το 1946.
«Μέχρι σήμερα η δράση τους αυτή παρέμενε ένα καλά κρυμμένο μυστικό και σε πολύ μεγάλο βαθμό άγνωστη στο ευρύ κοινό. Το 95% του υλικού σε αυτό το βιβλίο βλέπει το φως της δημοσιότητας για πρώτη φορά. Οι περισσότεροι από αυτούς πήραν τα όσα γνώριζαν στον τάφο τους τηρώντας τον όρκο που είχαν δώσει. Δεν μίλησαν ποτέ, ειδικά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Αυτή είναι η πρώτη τεκμηριωμένη έκθεση και αποτίμηση της δραστηριότητας των ανθρώπων που σχεδίασαν και διαμόρφωσαν την πρώτη μεγάλη αποστολή των μυστικών υπηρεσιών της Αμερικής στην Ελλάδα» εξήγησε η Αλεν, που έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ και σήμερα είναι επισκέπτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μπράουν.
Η ίδια, μετά από δέκα χρόνια ενεργού συμμετοχής σε ανασκαφές στην Ανατολική Μεσόγειο (μεταξύ άλλων στην Κνωσό, στην Κύπρο και στο Ισραήλ), αποφάσισε να εγκαταλείψει τη «βρώμικη» δουλειά της αρχαιολογίας και να γίνει ερευνήτρια του έργου των συναδέλφων της – το 1999 εξέδωσε το βιβλίο Finding the Walls of Troy (University of California Press) για τον Φρανκ Κάλβερτ που διεξήγε ανασκαφές στο Χισαρλίκ (η τοποθεσία της αρχαίας Τροίας) αρκετά χρόνια πριν από τον Ερρίκο Σλήμαν.
Την ίδια περίοδο η Αλεν, που δεν έβγαλε ποτέ από το μυαλό της τα όσα αποκάλυψε εκείνο το χαλαρό βράδυ ο Κάσκεϊ, αποφάσισε, σχεδόν μια εικοσαετία αργότερα, να ερευνήσει το παρελθόν του καθηγητή της που, ως διευθυντής της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας από το 1949, συνετέλεσε αποφασιστικά στην αποκατάσταση της Στοάς του Αττάλου και στο άνοιγμα του Μουσείου της Αρχαίας Αγοράς.

Σιωπές και ψίθυροι
Αρχικώς έπεσε πάνω σε ένα τείχος σιωπής. Κανείς δεν ήταν διατεθειμένος να της δώσει την παραμικρή πληροφορία. Κάποιος μάλιστα την προέτρεψε να μην εκδώσει ποτέ το βιβλίο. Ακόμη και η επίσημη Ιστορία της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας (Μέριτ, 1984) δεν ανέφερε το παραμικρό για τη σχέση της ομάδας με το OSS που δημιούργησε ο πρόεδρος Ρούσβελτ το 1942 στα πρότυπα των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών.
«Οι Αμερικανοί τότε δεν είχαν ιδέα τι έπρεπε να κάνουν, γι’ αυτό ακολουθούσαν εν πολλοίς τους Αγγλους με κάποιες επιφυλάξεις. Στην πλειονότητά τους οι αρχαιολόγοι συμπαθούσαν το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ ως λαϊκά απελευθερωτικά κινήματα, προέρχονταν άλλωστε από μια παραδοσιακά αντιμοναρχική κουλτούρα. Ωστόσο στην Ουάσιγκτον δεν υπήρχε καμία συντεταγμένη εξωτερική πολιτική για την περιοχή» τόνισε η Αλεν.
Ο Τσόρτσιλ είχε ιδρύσει δύο χρόνια νωρίτερα το SOE (Special Operations Executive), όπου επίσης εργάστηκαν αρχαιολόγοι ως κατάσκοποι για λογαριασμό της Βρετανίας «που τότε κυριαρχούσε στο θέατρο των επιχειρήσεων ευρύτερα της Μέσης Ανατολής, στο προσκήνιο αλλά και στο παρασκήνιο». Τα εθνικά αρχεία κάποια στιγμή άρχισαν να αποχαρακτηρίζονται παντού (τα τελευταία από τη CIA τον Αύγουστο του 2008), οι οικείοι άρχισαν να αποκαλύπτουν πράγματα.
Υπηρέτησαν με αυταπάρνηση δύο χώρες
H Σούζαν Χιουκ Αλεν, παίρνοντας συνεντεύξεις σε Αμερική, Ελλάδα και Τουρκία, πεπεισμένη για τη σημασία της «προφορικής Ιστορίας», συνέθεσε τελικά το ψηφιδωτό μιας ταραγμένης εποχής, ολέθρου αλλά και αυταπάρνησης, μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των αρχαιολόγων «που ως γνήσιοι φιλέλληνες δεν υπηρέτησαν μόνο την Αμερική αλλά και τη δεύτερη πατρίδα τους».
Πέραν του δασκάλου της, καθηγητή Αρχαιολογίας Τζον Κάσκεϊ, η άλλη προσωπικότητα στην οποία επικεντρώνεται η συγγραφέας είναι ο Ρόντνεϊ Στιούαρτ Γιανκ του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, που το 1941 πήρε το ασθενοφόρο «Ιασώ», με έξοδα της Σχολής, και ανέβηκε στο αλβανικό μέτωπο για να προσφέρει τις υπηρεσίες του. Μαζί του ήταν η Κλειώ Φιλιππίδου, δεύτερη σύζυγος και χήρα του αμερικανού αρχαιολόγου Τζέρι Σπέρλινγκ, νοσοκόμα τότε του Ερυθρού Σταυρού, την ξεχωριστή ζωή της οποίας η Αλεν ετοιμάζεται να καταγράψει στο νέο της βιβλίο.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Βιβλία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk