Το έργο που ένωσε δύο λαούς

2 Απριλίου 1993. Στο εξοχικό του Πάμπλο Νερούδα στο Ισλα Νέγκρα της Χιλής, τα κύματα του Ειρηνικού που σκάνε στην ακτή μεταφέρουν το βουητό τους στην αυλή. Ο επισκέπτης Μίκης Θεοδωράκης χτυπά την πρώτη από τις έξι καμπάνες που είναι κρεμασμένες σε ξύλινα δοκάρια με φόντο τον Ειρηνικό. Μετά χτυπά τη δεύτερη, την τρίτη, μέχρι που φτάνει στην τελευταία. «Περίεργο, ο ήχος που έβγαλαν οι καμπάνες είναι σε λα ματζόρε, ακριβώς όπως σε λα ματζόρε «ξεσπάει» και η μουσική μου στο κομμάτι του «Canto General»: «Η επιστροφή των πουλιών»» λέει.

2 Απριλίου 1993. Στο εξοχικό του Πάμπλο Νερούδα στο Ισλα Νέγκρα της Χιλής, τα κύματα του Ειρηνικού που σκάνε στην ακτή μεταφέρουν το βουητό τους στην αυλή. Ο επισκέπτης Μίκης Θεοδωράκης χτυπά την πρώτη από τις έξι καμπάνες που είναι κρεμασμένες σε ξύλινα δοκάρια με φόντο τον Ειρηνικό. Μετά χτυπά τη δεύτερη, την τρίτη, μέχρι που φτάνει στην τελευταία. «Περίεργο, ο ήχος που έβγαλαν οι καμπάνες είναι σε λα ματζόρε, ακριβώς όπως σε λα ματζόρε «ξεσπάει» και η μουσική μου στο κομμάτι του «Canto General»: «Η επιστροφή των πουλιών»» λέει.
Οι τάφοι του ζεύγους Πάμπλο και Ματίλντε Νερούδα βρίσκονται στον υπαίθριο, σχετικά μεγάλης έκτασης, χώρο του σπιτιού. Ο έλληνας συνθέτης και οι τραγουδιστές που τον συνοδεύουν – θα έδινε εκεί συναυλία με το «Canto General» – αποθέτουν λουλούδια σε αυτούς, ενώ από τα μεγάφωνα ακούγεται η «Επιστροφή των πουλιών». Τότε, μια κυρία που παρακολουθεί την εκδήλωση πλησιάζει τον Μίκη και του λέει ότι την ώρα που ακουγόταν η μουσική έπεσε μπροστά στα πόδια της ένα πουλί. Πολλές οι συμπτώσεις μέσα σε μία μόνο ημέρα. «Μόνο με τον Απόλλωνα εξηγούνται αυτά τα πράγματα» σχολιάζει ο Μίκης.
Την ιστορία αυτή τη γνωρίζω τόσο από τον ίδιο τον συνθέτη όσο και από την ανάγνωση του βιβλίου «Μίκης Θεοδωράκης – Ο οικουμενικός» του Κώστα Σερέζη (εκδόσεις Καστανιώτη). Πάντως η σχέση του Θεοδωράκη με τον Νερούδα και τη Χιλή μάς γυρίζει πολύ περισσότερα χρόνια πίσω, στο Παρίσι του 1972, όταν ο νομπελίστας χιλιανός ποιητής έδινε το «παρών» στην πρώτη ηχογράφηση του «Canto General», που έγινε σε παρισινό στούντιο. Εναν χρόνο αργότερα το έργο είχε προγραμματιστεί να παρουσιαστεί στη Χιλή του Σαλβαδόρ Αλιέντε σε μια συναυλία αφιερωμένη στον αγώνα του ελληνικού λαού κατά της δικτατορίας. Μια συναυλία που όμως δεν δόθηκε ποτέ, καθώς την «πρόλαβε» το πραξικόπημα του Αουγκούστο Πινοσέτ.
«Πρωτοσυναντήθηκα με τον Πάμπλο Νερούδα το 1966 στο Παρίσι» διηγείται ο Μίκης Θεοδωράκης, «όταν εκείνος ήταν εξόριστος από την πατρίδα του και εγώ είχα βρεθεί στη γαλλική πρωτεύουσα για να ευαισθητοποιήσω μια σειρά από προσωπικότητες σε σχέση με τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. Η χούντα φαινόταν ήδη στον ορίζοντα. Μόνο που λίγα χρόνια αργότερα οι ρόλοι άλλαξαν. Ξανασυναντηθήκαμε στο Παρίσι, όταν εκείνος ήταν πρέσβης της Χιλής στη Γαλλία και εγώ εξόριστος λόγω της δικτατορίας».

Ο ιστορικός πόνος

Από εκείνη τη δεύτερη συνάντηση η σχέση τού συνθέτη με τον ποιητή γινόταν όλο και στενότερη. «Μας κάλεσε μαζί με τον Τάκη Λαμπρία στη Χιλή το ’71 για να διαπιστώσουμε ότι όλα αυτά που έλεγαν για την ανελευθερία στη χώρα της Λατινικής Αμερικής ήταν ψέματα. Αυτό που έζησα τότε στη Χιλή ήταν ένας λαός απογειωμένος. Μας προσκάλεσαν στο σπίτι του προέδρου Αλιέντε. Ανάμεσα στα άλλα, ο τελευταίος μας είπε ότι ένα μεγάλο πρόβλημα είχε μείνει για να λυθεί: αυτό του στρατού. «Θα το λύσω όμως με τον στρατηγό Πινοσέτ, που τον εμπιστεύομαι» μας είχε πει τότε ο Αλιέντε. «Θα περάσω μια συνταγματική αλλαγή, όπου η διοίκηση του χιλιανού στρατού θα περνά στα χέρια του εκάστοτε προέδρου. Ο Πινοσέτ είναι ο άνθρωπός μου σε αυτό που ετοιμάζω». Και, όπως γνωρίζετε, ο Πινοσέτ ήταν αυτός που πραξικοπηματικά ανέτρεψε τον Αλιέντε».
Σε αυτή την πρώτη επαφή του με τη Χιλή και τον λαό της ο Θεοδωράκης πρωτάκουσε σε μπουάτ του Βαλπαραΐζο μελοποιημένη την ποίηση του Νερούδα. «Μου έκανε εντύπωση ο τρόπος που το κοινό ρουφούσε τα ποιήματα, ενώ παράλληλα γοητεύτηκα από τη μουσικότητα της ποίησης. Αυτό που ενώνει τους λαούς με τραγωδίες είναι ο ιστορικός πόνος. Στο «Canto General» συνάντησα αυτόν τον πόνο. Επέστρεψα στο Παρίσι και, έχοντας στα χέρια μου τους δύο τόμους του ποιήματος που μου είχε δώσει ο Αλιέντε, άρχισα να τα μελοποιώ – παρ’ όλο που δεν γνώριζα ισπανικά. Μπήκα στο νόημα όμως από τη μουσική της γλώσσας». Ισως επειδή συνθέτης και ποιητής έχουν κοινά γνωρίσματα. «Ημασταν αφοσιωμένοι και οι δύο στο εργατικό επαναστατικό κίνημα. Αριστεροί μεν, αλλά χωρίς παρωπίδες. Παράλληλα είχαμε τον ίδιο προβληματισμό για την τέχνη».
Το μελοποιημένο έργο παρουσιάστηκε σε μια σειρά συναυλιών σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Κατά τη διάρκεια μιας από αυτές ο Θεοδωράκης και οι συνεργάτες του πληροφορήθηκαν τους θανάτους των Αλιέντε και Νερούδα. «Στον θάνατο του ποιητή, το ’73», θυμάται ο συνθέτης, «βρισκόμασταν στο Μεξικό. Περισσότερο από ενάμισι εκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους. Και σε αυτή τη λαοθάλασσα επικεφαλής ήταν η κόρη μου, η Μαργαρίτα, η οποία φορούσε μια φούστα με σφυροδρέπανα και την εικόνα του Τσε Γκεβάρα».

πότε & πού:
Το «Canto General», σημείο συνάντησης της ποίησης του Χιλιανού Πάμπλο Νερούδα με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, παρουσιάζεται στο Ηρώδειο την Τρίτη 17 Ιουλίου στις 21.00 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών με τους αυθεντικούς ερμηνευτές του, τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πέτρο Πανδή. Τους συνοδεύουν η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Μπουζάνη και η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων υπό τον Σταύρο Μπερή. Τη δεκαπενταμελή ορχήστρα διευθύνει ο αρχιμουσικός Λουκάς Καρυτινός. Αποσπάσματα του ποιητικού έργου του Νερούδα, σε απόδοση στα ελληνικά της Δανάης Στρατηγοπούλου, διαβάζει ο ηθοποιός Τάσος Νούσιας. Η παραγωγή φέρει την υπογραφή του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk