Γερμανία: Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της τέχνης

Και τα πράγματα έχουν ψυχή. Αν όχι δική τους, εκείνη των ανθρώπων που τα κατέχουν, τα μεταχειρίζονται ή απλώς τα αγγίζουν. Οπως η πουδροθήκη της Εύα Μπράουν ή το αγαλματίδιο μιας γυμνής γυναίκας του Αδόλφου Χίτλερ, που έκλεψε από την κατοικία του τελευταίου στο Μόναχο τον Απρίλιο του 1945 η αμερικανίδα φωτογράφος Λι Μίλερ. «Μαύρη ψυχή» αποφάνθηκε η ίδια.

Και τα πράγματα έχουν ψυχή. Αν όχι δική τους, εκείνη των ανθρώπων που τα κατέχουν, τα μεταχειρίζονται ή απλώς τα αγγίζουν. Οπως η πουδροθήκη της Εύα Μπράουν ή το αγαλματίδιο μιας γυμνής γυναίκας του Αδόλφου Χίτλερ, που έκλεψε από την κατοικία του τελευταίου στο Μόναχο τον Απρίλιο του 1945 η αμερικανίδα φωτογράφος Λι Μίλερ. «Μαύρη ψυχή» αποφάνθηκε η ίδια. «Ως τότε ο Χίτλερ δεν υπήρχε για μένα. Τον φανταζόμουν μόνο σαν ένα διαβολικό μηχανικό τέρας. Από τη στιγμή όμως που έμεινα στο σπίτι του έπαψε να είναι θρύλος. Το πραγματικό του πνεύμα ήταν απλώς φρικτότερο».
Τα αντικείμενα αυτά παρουσιάζονται – μαζί με μια πετσέτα μπάνιου που φέρει τα αρχικά του ονόματος του Φύρερ – για πρώτη φορά δημοσίως στην εφετινή 13η Documenta, που άνοιξε ήδη τις πύλες της στο Κάσελ και θα λειτουργεί ως τις 16 Σεπτεμβρίου.
Για να καθαριστεί από τη θέα τους, η Μίλερ έκανε αμέσως μετά μπάνιο στην μπανιέρα του Χίτλερ. «Σκουπίστηκα φυσικά με δική μου πετσέτα» βεβαίωνε αργότερα. Η κάθαρση είναι από τα ανομολόγητα αλλά κυρίαρχα μοτίβα της Documenta 13. Κάθαρση κυρίως εσωτερική, μέσω της αυτοκριτικής και του αναστοχασμού, ενίοτε όμως και της προσευχής – έστω και ειρωνικά διατυπωμένης. Οπως αυτή που απευθύνουν ταπεινά στον Κύριο οι μηχανές του Τόμας Μπάιρλε στην αίθουσα Documenta Halle. Στον ήχο τους είναι αναμειγμένες δεήσεις υπέρ της σωτηρίας της ψυχής της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, αλλά και ικεσίες για άφεση αμαρτιών για την καταστροφή που προκαλούν τα αυτοκίνητα στο περιβάλλον. Το «μυαλό» της Documenta 13, όπως το ονομάζει η καλλιτεχνική διευθύντριά της, η βουλγαροϊταλοαμερικανίδα θεωρητικός της τέχνης Κάρολιν Χρίστοβ-Μπακάργεβ, βρίσκεται στο μουσείο Fridericianum, το παραδοσιακό κέντρο της έκθεσης. Εκεί εκτίθενται τα «προγραμματικά» έργα της, δημιουργημένα εν πολλοίς κατά παραγγελία, με γενικό σύνθημα «Κατάρρευση και θεραπεία».

Νοσταλγία και πολιτική
Οι πρώτες αίθουσες του Fridericianum είναι σχεδόν άδειες. Το μόνο που τις γεμίζει κάπως είναι το αεράκι που πνέει από μια κρυμμένη «τρόμπα» του Βρετανού Ράιαν Γκάντερ: σαν να θέλει να πει ότι το μυαλό δεν μπορεί να λειτουργήσει σωστά χωρίς φρέσκο αέρα.
Το μυαλό αρχίζει να στροβιλίζεται πραγματικά στην επόμενη αίθουσα όπου, δίπλα σε πολλά «νοσταλγικά» αντικείμενα, όπως ζωγραφισμένες φιάλες του Ιταλού Τζιόρτζιο Μοράντι, εκτίθενται σύγχρονα έργα: οι πολυεδρικές κατασκευές από σελίδες περιοδικών της Αμερικανίδας Τζούντιθ Μπάρι με την πολύπλοκη ονομασία «Αν όλα αυτά είχαν διαβαστεί, θα ήταν σαν να μην ήταν άγνωστα», ή οι δύο πελώριες άσπρες πέτρες του Ιταλού Τζιουζέπε Πενόνε με τίτλο «Το να είσαι ποταμός». Μια παρόμοια «κοτρόνα» έχει στήσει ο ίδιος και στην κορυφή ενός δέντρου στο παρακείμενο δασύλλιο Καρλσάουε, στην όχθη του ποταμού Μικρός Φούλντα.
Το υπόλοιπο είναι πολιτική. Ενα δείγμα από το παρελθόν αποτελούν τα μήλα του Γερμανού Κορμπινιάν Αϊγκνερ, ζωγραφισμένα την περίοδο 1941-1945 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου. Ο Αϊγκνερ, που ήταν κληρικός και γεωπόνος, οφείλει την επιβίωσή του στο ότι συνεργάστηκε με τους ναζιστές στην παραγωγή νέων ειδών μήλων τα οποία ονομάτιζε με τα αρχικά των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Η μανία του ήταν να καταγράφει κάθε είδος μήλων: ο αριθμός των σχετικών πινάκων του ξεπερνά τους 300. Εφτιαξε έτσι ένα μοναδικό αρχείο που είναι ανεκτίμητο και για τους σημερινούς γεωπόνους.
Ενα δείγμα σημερινής πολιτικής-εννοιακής τέχνης δίνει η Αμερικανίδα Εϊμι Μπάλκιν: μια έκκληση προς τους πολιτικούς να προστατεύσουν τη γήινη ατμόσφαιρα με τη μετατροπή της σε πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας. Οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα να συμμετάσχουν στην έκκληση υπογράφοντας τα σχετικά έντυπα, που αποστέλλονται κατόπιν από την Documenta 13 στους υπουργούς Περιβάλλοντος των χωρών τους.

Πόλεμοι κρυφοί και φανεροί
Αφγανιστάν, Πακιστάν, Μέση Ανατολή… Οι πόλεμοι, κρυφοί και φανεροί, αποτυπώνονται σε πολλά καλλιτεχνικά ντοκουμέντα. Οπως το βίντεο του Παλαιστίνιου Χαλέντ Χουράνι «Ο Πικάσο στην Παλαιστίνη». Πρόκειται για την πρώτη παρουσίαση ενός έργου του μεγάλου ισπανού καλλιτέχνη – την «Προτομή μιας γυναίκας» – στην Παλαιστίνη, που έγινε το 2011. Σουρεαλιστικό θέαμα: Οι δυο στρατιωτικοί, δεξιά και αριστερά από τον πίνακα, μοιάζουν σαν να αποτελούν συνέχεια του έργου. Η αίθουσα παραμένει κατά τα άλλα άδεια. Ο μόνος τρόπος για να δουν οι επισκέπτες τον Πικάσο είναι από μια διπλανή αίθουσα – κολλώντας τη μύτη τους στο διαχωριστικό τζάμι.
Ο «βρώμικος» οικονομικός πόλεμος σε ένα πεντακάθαρο χαρτόνι: ο Αμερικανός Mαρκ Λομπάρντι χαρτογραφεί σε ένα δαιδαλώδες διάγραμμα τα μεγάλα οικονομικά σκάνδαλα της περιόδου 1996-2000. Δίπλα στα αρχικά των εταιρειών που πρωταγωνιστούν σε αυτά βρίσκονται τα ονόματα των αρχιερέων της διαπλοκής: Τζορτζ Μπους, Μαρκ Θάτσερ, Σαντάμ Χουσεΐν… Με αυτό το αντίγραφο «ρυθμικών συνωμοσιών», λέει η τεχνοκριτικός Φρανς Ρίτσαρντ, ο Λομπάρντι βγάζει συστηματικά στη φόρα τις πιο απόκρυφες παρανομίες της νέας τάξης πραγμάτων.
Μουσικό διάλειμμα. Ο επίσης Αμερικανός Λιν Φόουλκς τραγουδά δικά του και ξένα μπλουζ παράγοντας μουσική με τη «μηχανή» του, ένα αλλόκοτο μουσικό συγκρότημα από ντραμς, ξυλόφωνο, τρομπέτες, καραμούζες, κλάξον αυτοκινήτων και καμπανάκια αγελάδων. Τα αίματα βράζουν στο άκουσμα των καυτών ρυθμών του.
Για να παγώσουν αμέσως μετά στη διπλανή αίθουσα, στη θέα του πίνακα «Ο χαμένος μετανάστης» του ίδιου καλλιτέχνη: ένας άνδρας (ο ίδιος ο Φόουλκς) στέκεται μπροστά σε ένα συνοριακό φυλάκιο των ΗΠΑ ελπίζοντας προφανώς να το περάσει. Φρούδες ελπίδες… Η μπάρα παραμένει κατεβασμένη, ο φρουρός δείχνει έτοιμος να τον πυροβολήσει. Αριστερά από τον Φόουλκς μια απολιθωμένη γυναίκα, μπροστά του μια νεκρή γάτα. Αναμονή που σκοτώνει. «Ο θάνατος του αμερικανικού ονείρου» έγραψε τεχνοκριτικός. Πιο άδοξος και από εκείνον της γάτας.

Από τη μαγεία στη φρίκη
Βγαίνοντας από το Fridericianum αισθάνεται κανείς χαμένος – όχι μόνο υπό το βάρος των εντυπώσεων, αλλά και επειδή δεν ξέρει με τι να συνεχίσει. Η Dokumenta 13 βρίσκεται παντού στο Κάσελ. Σε μουσεία και γκαλερί, σε παροπλισμένους σταθμούς τρένων, σε εγκαταλειμμένα εργοστάσια, στους δρόμους, καθώς και στην Καρλσάουε, το παραποτάμιο πάρκο που φιλοξενεί περί τις 30 ξύλινες καλύβες με έργα της έκθεσης.
Μόνο που στο τελευταίο η Documenta αλλάζει ξαφνικά χαρακτήρα, η πολιτική και πολιτιστική πλευρά της γίνεται ένα με την οικολογική. Η φύση εξανθρωπίζεται, ο άνθρωπος «φυσικοποιείται». Η ύπαρξη της ψυχής στα πράγματα εμφανίζεται ως βεβαιότητα. Επόμενο, λοιπόν, η Κάρολιν Χρίστοφ-Μπακάρβιεγ να ζητεί, μισοσοβαρά-μισοαστεία, πολιτικά δικαιώματα για τις φράουλες και τις γάτες – συμπεριλαμβανομένου του εκλογικού.
Ο δρόμος προς την Καρλσάουε περνάει βέβαια από μια συμβολική απραξία: το βουναλάκι με μπάζα που έστησε ο Κινέζος Σονγκ Ντονγκ μέσα σε λίγες εβδομάδες μπροστά από το μουσείο Orangerie. Πάνω του οργιάζουν ήδη οι τσουκνίδες και τα αγριολούλουδα. «Do nothing» («Μην κάνεις τίποτα») λέγεται το έργο. Η δουλειά της φύσης αρκεί.
Η συνέχεια θυμίζει μαγεμένο δάσος: ένα κάτασπρο σκυλί της ράτσας Podenco, με τα μπροστινά πόδια βαμμένα ροζ, προσφέρεται ευγενικά να σε οδηγήσει στο άγαλμα μιας γυμνής γυναίκας ξαπλωμένης ανάσκελα στο κέντρο μια συστάδας θάμνων, με το κεφάλι καλυμμένο από μια κυψέλη – έργο του Γάλλου Πιερ Ουίγκ. Το βόμβισμα των μελισσών ακούγεται από μακριά. Ο σκύλος φροντίζει να διατηρείται η ασφαλής απόσταση.
Στη θέση της μαγείας μπαίνει, ωστόσο, λίγο πιο κάτω, μπροστά στη λίμνη του πάρκου, η φρίκη. Ο Αμερικανός Σαμ Ντούραντ έχει στήσει εκεί μια αγχόνη όπως εκείνη που χρησιμοποιούσαν για μαζικούς απαγχονισμούς οι συμπολίτες του την εποχή της Αγριας Δύσης – ως και το 1936. Επιστροφή στη φύση και εδώ, αλλά με τον πιο κτηνώδη τρόπο.
Στην όχθη της λίμνης είναι μαζεμένα μερικά σκουπίδια: φύλλα και σπασμένα κλαδιά. Αλλά ποιος τα μάζεψε εκεί; Ο κηπουρός ή κάποιος καλλιτέχνης; Κοινοί ρύποι ή έργο τέχνης; Εδώ γίνεται φανερό ότι στην Documenta 13 δεν συντελείται απλώς η υπέρβαση των ορίων μεταξύ φύσης και τέχνης, αλλά η πλήρης κατάλυσή τους. Οι επισκέπτες, «ψυχανεμισμένοι» ήδη από άλλα παρόμοια κοιτάσματα, αδυνατούν λοιπόν να αποφανθούν μονοσήμαντα για τον ρόλο των σκουπιδιών.

Η Συρία, η πλατεία Τιανανμέν, το Απαρτχάιντ, το χάος
Στη νότια πτέρυγα του κεντρικού σιδηροδρομικού σταθμού περιμένει ο Λιβανέζος Ραμπί Μρουέ με ένα βίντεο για τον εμφύλιο πόλεμο στη Συρία. Οι «εικονολήπτες» που τράβηξαν με τα κινητά τους τηλέφωνα τις σκηνές του βίντεο είναι νεκροί• σκοτώθηκαν από τους πυροβολισμούς που απαθανάτισαν οι ίδιοι. Εξαίρεση αποτελεί ένας νεαρός άνδρας στην πόλη Χαμά. Η κάμερα τον δείχνει να βγαίνει από την αυλή του σπιτιού του και να μεταφέρει έναν σάκο με σκουπίδια στον κάδο τού απέναντι πεζοδρομίου. Το πυροβόλο ενός άρματος μάχης ποσταρισμένου στη μέση του δρόμου παρακολουθεί συνεχώς την πορεία του. Το ίδιο κάνει και όταν ο άνδρας αρχίζει να περιφέρεται μεταξύ των δύο πεζοδρομίων τηλεφωνώντας και τραβώντας εικόνες βίντεο με το κινητό του. Η σκηνή θυμίζει παρόμοιο επεισόδιο στην πλατεία Τιανανμέν το 1989 στο Πεκίνο, εδώ είναι όμως περισσότερο γκροτέσκο.
Στη βόρεια αίθουσα του σταθμού παίζεται ένα άλλο δράμα, εκείνο της «Αρνησης του χρόνου». Ετσι ονομάζει τη βιντεοεγκατάστασή του ο Νοτιοαφρικανός Γουίλιαμ Κέντριτζ. Μια νέα θεωρία της πολιτικής σχετικότητας, κατά την οποία η εξέλιξη του χρόνου συμπλέκεται ως νέα διάσταση στην καταπίεση των μαύρων. Αρνηση του χρόνου σημαίνει εδώ άρνηση της καταπίεσης, η οποία εκφράζεται και από τον φουριόζικο χορό μιας κουστωδίας καταπιεσμένων μαύρων, καθώς και από τα φιλιά ανάμεσα σε δύο πρωταγωνιστές του βίντεο – αν και μόνο τρία απανωτά αντί για τέσσερα, που θα ήταν το σωστό, όπως επέμειναν ορισμένοι θεατές.
Εξω από τον σταθμό, το μετάλλινο χάος. Η Ιταλίδα Λάρα Φαβαρέτο έχει «αραδιάσει» σε περίπου ένα στρέμμα γης 40 τόνους παλιοσίδερα στα οποία προσπαθεί να βάλει τάξη. Ο στόχος της; Να διατηρήσει στη μνήμη αντικείμενα που συνήθως είναι μη αξιομνημόνευτα. Μάταιη προσπάθεια. Τα σίδερα, εκτός από έμψυχα, είναι και πονηρά, ξέρουν να κρύβονται, να προσποιούνται, να κάνουν το δικό τους. Το χάος γεννά καινούργιο χάος. Στο οποίο αποκορυφώνονται η χάρη και η γοητεία της «οργανωμένης ανοργανωσιάς», που χαρακτηρίζει το σύνολο της Documenta 13.

πότε και πού:
Η Documenta του Κάσελ επαναλαμβάνεται κάθε πέντε χρόνια. Η πρεμιέρα της έγινε το 1955 με θέμα τη λεγόμενη «εκφυλισμένη» τέχνη, τα πρωτοποριακά έργα της εποχής του Μεσοπολέμου, που είχαν απαγορευθεί στη ναζιστική Γερμανία. Στη συνέχεια στράφηκε προς τα μοντέρνα καλλιτεχνικά ρεύματα και τις νέες αισθητικές και διανοητικές θεωρίες. Οι εκδηλώσεις της Documenta ανέρχονται σε χιλιάδες. Ο αριθμός των επισκεπτών της, στις 100 ημέρες που διαρκεί, εφέτος αναμένεται να ξεπεράσει τις 750.000.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk