Το φράγμα που δρόσισε την Πορτογαλία

Στην πιο άνυδρη περιφέρεια της Πορτογαλίας, σε μια περιοχή που μπορεί να μην ποτιστεί από το νερό της βροχής για δύο ή ακόμη και για τρεις συνεχείς χρονιές, κατασκευάζεται ένα από τα μεγαλύτερα φράγματα της Ευρώπης. Πρόκειται για το Αλεντέζο, μια περιοχή στα νοτιοανατολικά σύνορα της χώρας με την Ισπανία. Εκεί όπου ως την περασμένη δεκαετία η ερημοποίηση της γης προκαλούσε διαρκή υποβάθμιση των καλλιεργειών και φυγή του αγροτικού πληθυσμού.

Στην πιο άνυδρη περιφέρεια της Πορτογαλίας, σε μια περιοχή που μπορεί να μην ποτιστεί από το νερό της βροχής για δύο ή ακόμη και για τρεις συνεχείς χρονιές, κατασκευάζεται ένα από τα μεγαλύτερα φράγματα της Ευρώπης. Πρόκειται για το Αλεντέζο, μια περιοχή στα νοτιοανατολικά σύνορα της χώρας με την Ισπανία. Εκεί όπου ως την περασμένη δεκαετία η ερημοποίηση της γης προκαλούσε διαρκή υποβάθμιση των καλλιεργειών και φυγή του αγροτικού πληθυσμού.
Από το 2002, όταν το φράγμα της Αλκέβα έκλεισε για να γεμίσει τον ομώνυμο αποταμιευτήρα (τη μεγαλύτερη τεχνητή λίμνη της Ευρώπης, έκτασης 250 τετραγωνικών χιλιομέτρων), η περιοχή έχει αλλάξει εικόνα. Το κύριο δίκτυο μαζί με τα δευτερεύοντα κανάλια άρδευσης – συνολικού μήκους 2.000 χιλιομέτρων – διασφαλίζουν την τακτική υδροδότηση των καλλιεργούμενων εκτάσεων επιτρέποντας στους αγρότες να επεκταθούν σε νέες καλλιέργειες χωρίς την αβεβαιότητα που προκαλεί η ανομβρία. Η αγροτική ανάπτυξη είναι βέβαια ο κύριος λόγος για τον οποίο κατασκευάστηκε το φαραωνικό έργο. Η εκμετάλλευση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, μέσω κατασκευής υδροηλεκτρικών φραγμάτων και αιολικών πάρκων αποτελεί τον δεύτερο πυλώνα ανάπτυξης της περιοχής. Οι υφιστάμενες μονάδες παράγουν 130 μεγαβατώρες ετησίως, διασφαλίζοντας όχι μόνο την απαιτούμενη ενέργεια για την υδροδότηση των καλλιεργειών αλλά και το 30% της συνολικής ενέργειας που καταναλώνεται στην περιοχή.
Η πολλαπλή σημασία του φράγματος για τη συνολική ανάπτυξη της περιφέρειας έπεισε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να συγχρηματοδοτήσει το έργο κατά 50%. Ωστόσο αυτό δεν ήταν βέβαιο από την αρχή. Αλλωστε η «αρχή» του εγχειρήματος ανάγεται πολλές δεκαετίες πίσω, όταν η Πορτογαλία δεν ήταν ακόμη ούτε υποψήφιο προς ένταξη μέλος στην ΕΕ.
Η ιδέα του «Πλάνου Υδροδότησης του Αλεντέζο» παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από το δικτατορικό καθεστώς του Αντόνιο Σαλαζάρ το 1957. Παρά την προφανή σκοπιμότητά του οι μελέτες έμειναν στα συρτάρια των υπουργών ακόμη και μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων το 1974. Τα επόμενα χρόνια οι περιβαλλοντικές αλλά και οι κοινωνικές επιπτώσεις του έργου προέβαλλαν ως ανυπέρβλητα εμπόδια. Στα νερά της τεχνητής λίμνης βυθίστηκε ολοσχερώς ένα ολόκληρο χωριό (και ακόμη ένα εν μέρει), μια μεγάλη μονάδα παραγωγής χαρτιού αλλά και ένα τμήμα παρθένου δάσους. Σχεδόν 40 χρόνια μετά την πρώτη εξαγγελία οι κυβερνήσεις Σίλβα και Γκουτιέρες αποφάσισαν να προχωρήσουν ακόμη και χωρίς κοινοτική χρηματοδότηση. Ωστόσο η Κομισιόν δέχθηκε να γίνει «ανάδοχος» του έργου εκταμιεύοντας κεφάλαια ύψους 1,3 δισ. ευρώ από τα Ταμεία Συνοχής, αλλά και από τα προγράμματα στήριξης της αγροτικής οικονομίας. Διότι για τους ευρωπαίους επιτρόπους το «πολυδιάστατο σχέδιο της Αλκέβα», όπως το ονομάζει η εταιρεία διαχείρισης του φράγματος EDIA, σηματοδοτεί μια σημαντική αλλαγή του χαρακτήρα της κοινοτικής βοήθειας. Οπως εξηγεί ο υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης της Πορτογαλίας Ζοζέ Ντιόγκο Αλμπουκέρκε, «το έργο δείχνει πώς μπορούν να αξιοποιηθούν με πολλαπλασιαστικό όφελος για το σύνολο των τοπικών κοινωνιών τα κονδύλια που διοχετεύονται στην αγροτική οικονομία». Υστερα από 10 χρόνια λειτουργίας του φράγματος η «έξοδος των αγροτών» προς τα αστικά κέντρα έχει ανακοπεί. Μάλιστα την τελευταία διετία παρατηρείται τάση επιστροφής του αστικού πληθυσμού στη συγκεκριμένη περιοχή «και στις πλέον αποδοτικές καλλιέργειες, όπως το ακτινίδιο» προσθέτει ο πορτογάλος αξιωματούχος.
Βέβαια οι αγρότες παραμένουν «εξαρτημένοι» από τις άμεσες επιδοτήσεις, καθώς η αξία της γης στην υδροδοτούμενη περιοχή της Αλκέβα έχει εκτιναχθεί μετά την κατασκευή του φράγματος, ενώ και το κόστος κατασκευής του αρδευτικού δικτύου στα χωράφια επιβαρύνει τους ιδιοκτήτες τους.
Το στοίχημα που δεν έχει ακόμη κερδηθεί είναι η προσέλκυση τουριστών. Ασφαλώς μια επαρχία της πορτογαλικής ενδοχώρας δεν μπορεί να συναγωνιστεί τις παραλίες του Νότου, αλλά ούτε και τους σημαντικότερους πόλους έλξης ξένων επισκεπτών, στη Λισαβόνα και στο Πόρτο. Ωστόσο το Αλεντέζο, εκτός από ατέλειωτους αγρούς με ηλιοτρόπια, αμπέλια και ελαιόδεντρα, καλύπτεται και από περιοχές πυκνής δασικής βλάστησης, καθώς και από επισκέψιμες φάρμες βιολογικών καλλιεργειών. Οι κάτοικοι δεν κρύβουν ότι θα ήθελαν να δουν την περιοχή τους να συναγωνίζεται την κοιλάδα του Ντόουρο στον Βορρά, όπου χιλιάδες τουρίστες κάθε χρόνο επισκέπτονται τους αμπελώνες και τα κελλάρια για να δουν από κοντά την παραγωγή και να γευτούν το πιο φημισμένο κρασί της Ιβηρικής, το Πόρτο. Προς το παρόν στις 20 κοινότητες που υδροδοτεί το φράγμα ευημερούν μόνο οι αγροτικές επιχειρήσεις προσφέροντας περισσότερες από 10.000 θέσεις εργασίας.

Ενα μικρό οικοσύστημα
Παραγωγή ολοκληρωμένης μεσογειακής διατροφής

Σε μια έκταση 650 στρεμμάτων ο Αλφρέντο Κουνιάλ Σεντίμ και η οικογένειά του έχουν δημιουργήσει εδώ και δέκα χρόνια ένα μικρό οικοσύστημα. Στη μικρή επιχείρηση που απασχολεί σε σταθερή βάση 20 άτομα παράγεται μια ολοκληρωμένη μεσογειακή διατροφή χάρη στην αδιάκοπη υδροδότηση από τη λίμνη Αλκέβα. «Από τα χωράφια μας βγαίνουν σχεδόν 3.000 προϊόντα. Εκτός από τα ψάρια, καλύπτουμε όλα τα υπόλοιπα είδη της διατροφικής πυραμίδας από κατσικίσιο κρέας ως γαϊδουρινό γάλα, κρασί και καφέ» εξηγεί ο ίδιος σε όσους επισκέπτονται τη φάρμα Herdade Freixo do Meio. Ο αγροτουρισμός αποτελεί για τον Σεντίμ μέρος της παραγωγικής διαδικασίας. Ο επισκέπτης συμμετέχει στο άρμεγμα των κατσικιών, στην κοπή του φλοιού των δέντρων για την παραγωγή φελλού, ακόμα και στο μαγείρεμα που γίνεται αποκλειστικά με προϊόντα που παράγονται επί τόπου. Ο «προφεσόρε Αλφρέντο», όπως τον αποκαλούν οι συνεργάτες του (αφού μεταξύ άλλων παραδίδει μαθήματα βιολογικής καλλιέργειας), φροντίζει ευλαβικά την οικολογική ισορροπία. Γι’ αυτό και εκτρέφει σπάνια είδη ζώων, όπως άγριες γάτες και ράτσες αλόγων υπό εξαφάνιση, που μπορεί να μην αποφέρουν κανένα οικονομικό όφελος αλλά συμβάλλουν στη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
Αμπέλια που φίλησε ο ήλιος
Χωρίς άρδευση η παραγωγή θα περιοριζόταν στο μισό

Ο Αντόνιο Σιλβέστρε Φερέιρα διαφημίζει τα σταφύλια του ως «τα αμπέλια που φίλησε ο ήλιος του Αλεντέζο». Πράγματι, εκτός από το γόνιμο έδαφος και τη συστηματική άρδευση, το τρίτο στοιχείο που δίνει στα σταφύλια Vale da Rosa ξεχωριστή γεύση είναι οι υψηλές θερμοκρασίες. Το μικροκλίμα στα νότια της επαρχίας Αλεντέζο προσφέρει ηλιοφάνεια 3.000 ώρες τον χρόνο και ατμοσφαιρικές συνθήκες «θερμοκηπίου» τουλάχιστον το καλοκαίρι. Στους αμπελώνες της εταιρείας απασχολούνται περισσότερα από 500 άτομα τις περιόδους συγκομιδής ενώ καλλιεργούνται 13 είδη σταφυλιών (με και χωρίς θειώδη ως συντηρητικά). Ο Φερέιρα δηλώνει ότι χωρίς συστηματική άρδευση η παραγωγή του θα περιοριζόταν στο μισό και ασφαλώς δεν θα του επέτρεπε να κάνει εξαγωγές. «Είμαστε περήφανοι για το γεγονός ότι τα προϊόντα μας είναι περιζήτητα στη Βρετανία και στην Κεντρική Ευρώπη» σημειώνει ο ίδιος, προσθέτοντας ότι «εκτός από τα πορτογαλικά, και τα ελληνικά σταφύλια αξίζουν να βρίσκονται στο τραπέζι κάθε Ευρωπαίου».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Οικονομία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk