Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Ανδρου: «Προσεγγίζοντας τον σουρεαλισμό»

«Μετά την ευρωπαϊκή καταστροφή, τα προκλητικά σκάνδαλα των οπαδών του σουρεαλισμού έχουν πάψει πλέον να εντυπωσιάζουν» είχε επισημάνει ο γερμανός κοινωνικός φιλόσοφος Théodor Adorno (1903-1969), σχολιάζοντας τις επιπτώσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην τέχνη και στον πολιτισμό.

«Μετά την ευρωπαϊκή καταστροφή, τα προκλητικά σκάνδαλα των οπαδών του σουρεαλισμού έχουν πάψει πλέον να εντυπωσιάζουν» είχε επισημάνει ο γερμανός κοινωνικός φιλόσοφος Théodor Adorno (1903-1969), σχολιάζοντας τις επιπτώσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην τέχνη και στον πολιτισμό. Προσωπικά, θα χαρακτήριζα την κρίση του γερμανού φιλοσόφου σωστή, ακόμη και ιστορικά δικαιωμένη, μόνο αν πίστευα ότι ο σουρεαλισμός υπήρξε απλώς ένα καλλιτεχνικό κίνημα με σαφώς προσδιορισμένο τέλος και αρχή, το οποίο, μεταξύ άλλων, στήριξε την επαναστατική στρατηγική του στη διαρκή πρόκληση θορυβωδών σκανδάλων.
Αν πράγματι ωστόσο συνέβαινε κάτι τέτοιο, τότε ήδη από το 1945 – χρονιά κατά την οποία εκδόθηκε Η Ιστορία του Σουρεαλισμού από τον γάλλο συγγραφέα Maurice Nadeau – το κίνημα θα είχε ενσωματωθεί στο ιστορικό corpus των καλλιτεχνικών εκφράσεων του περασμένου αιώνα και η σχέση μας μαζί του θα περιοριζόταν στην οργάνωση αναδρομικών εκθέσεων και ανιαρών επιστημονικών συνεδρίων. Γιατί αυτό που ουσιαστικά διαφοροποιεί τις εκδηλώσεις που αφιερώνονται στον σουρεαλισμό από εκείνες που οργανώνονται για τις υπόλοιπες καλλιτεχνικές πρωτοπορίες είναι ότι κοινό και κριτικοί, έστω και αν δεν το ομολογούν, αισθάνονται ότι το συγκεκριμένο κίνημα έχει μεν διανύσει την πορεία του μέσα στον πολυτάραχο 20ό αιώνα, αλλά οι λογαριασμοί του με την ιστορία παραμένουν ακόμα ανοικτοί.
Την άποψη αυτή φαίνεται εξάλλου ότι υπονοούσε και ο γάλλος λογοτέχνης Georges Bataille όταν το 1945 δήλωνε ότι «ο σουρεαλισμός μπορεί να εκφράζεται σήμερα με περισσότερο ήπιο και διακριτικό τρόπο, αλλά αυτό σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι έχει πεθάνει (…). Η επίδραση που ασκεί σήμερα είναι πολύ πιο σημαντική, για να μην πω πολύ περισσότερο σημαντική, από αυτή που άσκησε στα χρόνια που μεσολάβησαν ανάμεσα στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους».

Η ηθική του «φιλισταίου» αστού

Τι όμως εκπροσωπούσε και πού συγκεκριμένα στόχευε η δράση των οπαδών του κινήματος; Από ποιες αιτίες απέρρεε η οργισμένη αντίθεση κατά της ηθικής του «φιλισταίου» αστού; Τελικά, η επίθεση κατά των κοινωνικών και πνευματικών αξιών της αστικής τάξης υπήρξε μέσο ή αυτοσκοπός; Ενα ενδιαφέρον στοιχείο που αξίζει να προταχθεί είναι ότι αντίθετα με τα όσα ισχυρίζεται ο Breton στο δεύτερο μανιφέστο του, ότι «για θέματα που αφορούν το πνεύμα της εξέγερσης κανείς μας δεν έχει ανάγκη από προγόνους», οι σουρεαλιστές είχαν προγόνους, οι οποίοι μάλιστα δεν περιόριζαν τις αντικαθεστωτικές απειλές τους σε φραστικά πυροτεχνήματα. Στα τέλη του 19ου αιώνα, συμβολιστές καλλιτέχνες και ποιητές που συνεργάζονταν με πυρήνες διωκόμενων αναρχικών προχώρησαν σε πράξεις βίας και μάλιστα με αρκετά θύματα.
Πολύ πριν οι σουρεαλιστές αποφασίσουν να «αγιοποιήσουν» γυναίκες που είχαν διαπράξει πολιτικά εγκλήματα, όπως η αναρχική Germaine Berton, ή εγκλήματα του κοινού ποινικού δικαίου, όπως η νεαρή πατροκτόνος Violette Nozières ή οι αδελφές Papin οι οποίες κατακρεούργησαν τα αφεντικά τους, πυρήνες ζωγράφων και λογοτεχνών (Félix Fénéon, Seurat, Signac, Maximilien Luce) υποστήριξαν τρομοκρατικές ενέργειες προσώπων, αμφίβολων μάλιστα προθέσεων, όπως ο πράγματι επικίνδυνος ταραξίας Jean-Claudius Ravachol. Οσο για τους ίδιους τους οπαδούς του κινήματος, η αλήθεια είναι ότι από το θορυβώδες σκάνδαλο που προκάλεσαν τη βραδιά του τιμητικού αφιερώματος στον ποιητή Saint-Pol-Roux (Ιούλιος 1925), ως τις Προκαταρκτικές θέσεις για ένα τρίτο σουρεαλιστικό Μανιφέστο που συνέταξε ο Breton το 1942 στην Αμερική – οραματιζόμενος μια ειρηνική παγκόσμια κοινωνία – είχε κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι.
Μέχρι πρόσφατα, για τους περισσότερους ιστορικούς και θεωρητικούς του κινήματος αρχής γενομένης από τον Maurice Nadeau, το τέλος του σουρεαλισμού και η αναμφίβολη πλέον διάσπαση και αποδυνάμωσή του συμπίπτουν με την οριστική ρήξη με το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας, με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και με την αναγκαστική αυτοεξορία των οπαδών του κινήματος στην Αμερική. Για πολλούς λόγους που δεν είναι δυνατόν να αναπτυχθούν εδώ, η θητεία του Breton και των συνεργατών του στις ΗΠΑ ερμηνευόταν ως μια αναπόφευκτη και αρκετά άκαρπη εξορία σε μια terra incognita.
H αλήθεια είναι ότι με την προσωρινή ή μόνιμη μετανάστευση της διωκόμενης από τον ναζισμό ευρωπαϊκής πνευματικής ελίτ, η Αμερική δέχτηκε μια άνευ προηγουμένου πολιτισμική τόνωση αλλά και οι ευρωπαϊκές ελίτ – στη συγκεκριμένη περίπτωση ο σουρεαλισμός – είχαν την ευκαιρία να αποκτήσουν άλλου είδους εμπειρίες, πέρα από την τραγωδία της κατεστραμμένης Ευρώπης. Μπορεί ο ίδιος ο ηγέτης της σουρεαλιστικής επανάστασης να μη θέλησε να μάθει ούτε μία λέξη στη γλώσσα της χώρας που τον φιλοξενούσε, όμως το νέο του όραμα για τη δημιουργία ενός παγκόσμιου μύθου εμπνευσμένου από κοινωνίες που ως τότε η Δύση χαρακτήριζε ως βάρβαρες ή απλά εξωτικές γεννήθηκε στην Αμερική.
Επίσης, η ανακάλυψη του έργου του κοινωνικού ουτοπιστή Charles Fourier (1772-1837) και οι προκαταρκτικές σημειώσεις για τη σύνταξη ενός τρίτου σουρεαλιστικού μανιφέστου, έγιναν κατά τη διάρκεια της σύντομης αλλά αποκαλυπτικής περιπλάνησής του στις μητροπόλεις και στις αχανείς εκτάσεις του Νέου Κόσμου. Ο André Breton μελέτησε το σύνολο του έργου του Charles Fourier, οραματιστή των φαλανστηρίων (μορφή αγροτικών κοινοβίων), κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης περιήγησής του σε καταυλισμούς Ινδιάνων των φυλών senecas και zuni.
Πιστεύω ότι το στοιχείο που προσδίδει στον σουρεαλισμό τη δύναμη της διάρκειας είναι ο τρόπος με τον οποίο βίωσε και διέδωσε το αγαθό της ελευθερίας. Σύμφωνα με τον Benjamin, «οι σουρεαλιστές μας απάλλαξαν από τα ξεθωριασμένα ιδεώδη των ουμανιστών διότι μόνο εκείνοι γνώριζαν καλά ότι η ελευθερία έχει τίμημα ανείπωτα σκληρό, κατακτάται με μύριες θυσίες και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο πρέπει κανείς να τη χαίρεται χωρίς όρια, σε όλη της την πληρότητα, χωρίς κανέναν υπολογισμό και για όσον χρόνο διαρκέσει. (…) Ο αγώνας για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας, σε όλα τα επίπεδα και με την πιο απλή επαναστατική μορφή, είναι ο μόνος στόχος σ’ αυτή τη ζωή που αξίζει τον κόπο να υπηρετηθεί». Δεν ξέρω τι θα σκεφτόταν ο Βreton αν αντίκριζε αυτό που πραγματικά είμαστε: μια παγκόσμια κοινότητα χωρίς προσανατολισμό, δέσμια της υστερίας και της ανεξέλεγκτης απληστίας των διεθνών αγορών.

πότε & πού:
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή Χώρα Ανδρου, τηλ. 22820 22444, ως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Η κυρία Νίκη Λοϊζίδη είναι ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
  • Αναβολές και… private clubs Το τεράστιο ροζ, γεμάτο καθρέφτες, δωμάτιο στη βίλα «Ορτανσία», σκαρφαλωμένη στις ψηλότερες και πλέον θεαματικές οροσειρές της Εκάλης, ήταν... ΣΙΒΥΛΛΑ |
Helios Kiosk