Ο Σάχης, μια πόρνη και ο βιεννέζικος λήθαργος

Η μεγάλη λογοτεχνία της Κεντρικής Ευρώπης άρχισε να γίνεται γνωστή στη χώρα μας σχετικά αργά. Αρκεί να θυμηθούμε πως ένα από τα μεγάλα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, το Βιργιλίου θάνατος του Χέρμαν Μπροχ, εκδόθηκε στα ελληνικά μόλις το 2000, με καθυστέρηση περίπου μισού αιώνα. Και ο Γιόζεφ Ροτ, από τους κορυφαίους κεντροευρωπαίους πεζογράφους, που πέθανε το 1939, πρωτομεταφράστηκε στα ελληνικά στα μέσα της δεκαετίας του ’80, ενώ το αριστούργημά του, το Εμβατήριο Ραντέτσκι, πρωτοεκδόθηκε στη γλώσσα μας 70 χρόνια μετά τον θάνατό του.

Η μεγάλη λογοτεχνία της Κεντρικής Ευρώπης άρχισε να γίνεται γνωστή στη χώρα μας σχετικά αργά. Αρκεί να θυμηθούμε πως ένα από τα μεγάλα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, το Βιργιλίου θάνατος του Χέρμαν Μπροχ, εκδόθηκε στα ελληνικά μόλις το 2000, με καθυστέρηση περίπου μισού αιώνα. Και ο Γιόζεφ Ροτ, από τους κορυφαίους κεντροευρωπαίους πεζογράφους, που πέθανε το 1939, πρωτομεταφράστηκε στα ελληνικά στα μέσα της δεκαετίας του ’80, ενώ το αριστούργημά του, το Εμβατήριο Ραντέτσκι, πρωτοεκδόθηκε στη γλώσσα μας 70 χρόνια μετά τον θάνατό του.

Δεν είναι του παρόντος οι λόγοι για την καθυστέρηση εξαιτίας της οποίας η σπουδαία αυτή λογοτεχνία παρέμεινε επί δεκαετίες σχεδόν άγνωστη στον μέσο έλληνα αναγνώστη. Το γεγονός όμως ότι οι έλληνες εκδότες και αναγνώστες ανακαλύπτουν τα τελευταία χρόνια τον Γιόζεφ Ροτ είναι αν μη τι άλλο ένδειξη ωρίμανσης της ελληνικής εκδοτικής αγοράς – και ας μοιάζει κι εδώ, όπως και σε πολλές άλλες χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας, να μη φυτρώνει χορτάρι κάτω από τη σκιά του αγγλοαμερικανικού δεινόσαυρου.
Ωστόσο, πολλά θα πρέπει ακόμη να ερευνηθούν, πολλά – και σημαντικά – μένει να εκδοθούν από τη σπουδαία λογοτεχνία που γράφτηκε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου στη Βιέννη για να υπάρξει μια σχετικά ολοκληρωμένη εικόνα και να γίνει πλήρως κατανοητό το τι σημαίνει η λογοτεχνία αυτή για την κουλτούρα ολόκληρης της Ευρώπης. Από εδώ αναδύθηκε ο Κάφκα, αλλά και ο Τσβάιχ, ο Μούζιλ και ο Μπροχ – και αργότερα ο Κανέτι, για να φθάσουμε στον Τόμας Μπέρνχαρντ.
Το μυθιστόρημα στην Αυστρία του 20ού αιώνα αναπτύχθηκε υπό την επίδραση της μικρής φόρμας, του βιεννέζικου feuilleton, δηλαδή του σύντομου δημοσιογραφικού άρθρου, που συχνά παίρνει τον χαρακτήρα πολεμικής, όπως το ανέπτυξαν και το τελειοποίησαν ο Καρλ Κράους και ο Αλφρεντ Πόλγκαρ. Είναι βέβαια υπερβολή να ισχυριστούμε ότι χωρίς Καρλ Κράους δεν θα υπήρχε Ελίας Κανέτι, αυτό όμως δεν αναιρεί ούτε τη σημασία ούτε την αξία της οφειλής του δεύτερου στον πρώτο. Το ίδιο θα λέγαμε και για την επίδραση του Πόλγκαρ στον Ροτ (όπως και στον Βάλτερ Μπένγιαμιν). Δεν είναι τυχαίο ότι το 1935, όταν ο Πόλγκαρ συμπλήρωνε τα 60 του χρόνια, ο Ροτ αποκάλεσε εαυτόν μαθητή του. Δυστυχώς, πολύ λίγα από τα κείμενα του Κράους έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, ενώ ο Πόλγκαρ παραμένει άγνωστος στη χώρα μας.
Ο Ροτ πέθανε μακριά από την Αυστρία, αφού αναγκάστηκε, εξαιτίας της κατάληψης της χώρας από τους χιτλερικούς, να αυτοεξοριστεί στο Παρίσι. Την ίδια χρονιά εκδόθηκε και το τελευταίο του μυθιστόρημα, το Χίλιες και δύο νύχτες, που τώρα κυκλοφορεί και στα ελληνικά σε ωραία μετάφραση του Γιώργου Δεπάστα. Δεν θα το θεωρούσε κανείς εφάμιλλο του αριστουργήματός του, Εμβατήριο Ραντέσκι, αλλά είναι έργο σπουδαίου μυθιστοριογράφου.

Το δράμα της μελαγχολίας
Βρισκόμαστε στον 19ο αιώνα (ο Ροτ δεν μας λέει πότε ακριβώς) και ο Σάχης της Περσίας αποφασίζει να πραγματοποιήσει επίσημη επίσκεψη στη Βιέννη, την πρωτεύουσα της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Εκεί εντυπωσιάζεται από το ύφος, το ντύσιμο και την αύρα που αποπνέουν οι γυναίκες στην Ευρώπη. Σε μια δεξίωση προς τιμήν του εκστασιάζεται στη θέα κάποιας κυρίας της υψηλής κοινωνίας και ξεχνά το χαρέμι του με τις 365 γυναίκες. Θέλει να την αποκτήσει. Η αστυνομία όμως φροντίζει να του στείλει τη σωσία της, που είναι μια πόρνη, την οποία είχε αποπλανήσει κάποιος ίλαρχος του αυστροουγγρικού ιππικού ονόματι Τάιτινγκερ και είχε αποκτήσει μαζί της έναν γιο. Ο Σάχης χαρίζει στην πόρνη διαμάντια αμύθητης αξίας προτού αναχωρήσει.
Από εδώ και πέρα γύρω από τα διαμάντια, τη δύστυχη πόρνη και πλήθος δευτερεύοντες χαρακτήρες θα παιχτεί ένα δράμα με κακό τέλος για τους πρωταγωνιστές. Υστερα από χρόνια ο Σάχης επιστρέφει στη Βιέννη και ο αρχιευνούχος του αγοράζει τα διαμάντια που ο κύριός του χάρισε πριν από χρόνια στην πόρνη. Η Βιέννη έχει βυθιστεί στον λήθαργο και στη μελαγχολία και ο κόσμος βουλιάζει στην κατατονία, την αφασία και την παραίτηση, που προοιωνίζονται το τέλος της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας.
Ο Ροτ είναι ρεαλιστής, αλλά η αφηγηματική του μαεστρία είναι εφάμιλλη της γοητευτικής ατμόσφαιρας που δημιουργεί και μιας απαράμιλλης ποιητικότητας, όπως προκύπτει από την καθαρότητα του ύφους, τις εξαίρετες μεταφορές και τις εικόνες της καθημερινότητας οι οποίες λειτουργούν σαν μαγικά ανοίγματα σε έναν κόσμο ρεμβασμού και ενδοσκόπησης, χωρίς να χάνεται πουθενά ο αφηγηματικός οίστρος. Ο αναγνώστης διαβάζει το βιβλίο όχι τόσο για να μάθει τι πρόκειται να συμβεί όσο γιατί παρασύρεται από τη γοητεία των αποχρώσεων που μας δείχνουν ότι η πραγματική ζωή είναι ένα τεράστιο μυστήριο το οποίο αναδεικνύει αυτός ο σπουδαίος συγγραφέας χρησιμοποιώντας υλικά του πραγματικού.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Βιβλία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk