Τα πάθη και τα συμφέροντα

Αρκετοί θα ήθελαν η σημερινή εκλογική αναμέτρηση να λειτουργήσει λυτρωτικά. Η έκφραση των λαϊκών προτιμήσεων να κατασιγάσει τα κοινωνικά πάθη και να αποτελέσει αφετηρία για μια νέα αρχή. Γιατί όλο αυτό το τελευταίο διάστημα το καταρρέον «σύστημα» ζει υπό τον αστερισμό των συλλογικών παθών, του θυμού, του φόβου, της απελπισίας, της μνησικακίας.

Τα πάθη και τα συμφέροντα | tovima.gr
Αρκετοί θα ήθελαν η σημερινή εκλογική αναμέτρηση να λειτουργήσει λυτρωτικά. Η έκφραση των λαϊκών προτιμήσεων να κατασιγάσει τα κοινωνικά πάθη και να αποτελέσει αφετηρία για μια νέα αρχή. Γιατί όλο αυτό το τελευταίο διάστημα το καταρρέον «σύστημα» ζει υπό τον αστερισμό των συλλογικών παθών, του θυμού, του φόβου, της απελπισίας, της μνησικακίας.
Πρόκειται για κατ’ εξοχήν «αρνητικά» και «αντιπολιτικά» πάθη που δεν βοήθησαν τους φορείς τους να συνειδητοποιήσουν με κριτικά έλλογο τρόπο τι πραγματικά συνέβη στη χώρα. Πρόκειται για πάθη που ανατροφοδότησαν δύο μεγάλα πολιτικά και ιδεολογικά ρεύματα στα δύο άκρα του πολιτικού φάσματος, έναν ακροδεξιό και έναν ακροαριστερό εθνικο-λαϊκισμό.

Παρά τις μεγάλες διαφορές των φορέων τους, τα δύο αυτά ρεύματα αποπροσανατόλισαν ένα μεγάλο μέρος μιας διαμαρτυρόμενης κοινωνίας σκορπώντας ακόμη μεγαλύτερη σύγχυση και πολλές ψευδαισθήσεις. Στο ετερόκλητο φόντο μιας «αντιμνημονιακής» διαμαρτυρίας παραστήκαμε μάρτυρες κυνικών ιδεολογικών συγκλίσεων που διευκολύνθηκαν από μικροκομματικούς υπολογισμούς, από κομματικές αξιώσεις ανατοποθέτησης στην πολιτική σκηνή. Η συγκινησιακή υπέρβαση της διάκρισης Αριστερά/Δεξιά προωθήθηκε και από τις δύο πλευρές και δεν θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι ο σημερινός «μεσαίος χώρος» συνίσταται ουσιαστικά από έναν πολύχρωμο και διασπορικό εθνικο-λαϊκισμό.

Αραγε, η «απλή» αριθμητική της σημερινής ψηφοφορίας μπορεί να λειτουργήσει καθαρσιακά, αναπροσανατολιστικά; Η ενδεχόμενη εμφάνιση ενός αριθμητικού αδιεξόδου θα μπλοκάρει ή θα αποδεσμεύσει διαδικασίες συνειδητοποίησης του βάθους της κρίσης; Γιατί το πραγματικό ερώτημα είναι αυτό: αν το αποτέλεσμα των σημερινών εκλογών, όποιας έκτασης και αν είναι το τιμωρητικό «μάθημα» που αρκετοί ψηφοφόροι αναμένεται να δώσουν στους αντιπροσώπους τους, θα βοηθήσει την ίδια την κοινωνία να κατανοήσει τι συνέβη και κυρίως να αναστοχαστεί τις δικές της δυνατότητες για το βαθμιαίο ξεπέρασμα της κρίσης. Αλλά και αν τα πολιτικά κόμματα, μετά την αναγκαία λαϊκή δοκιμασία τους, θα προχωρήσουν, διατηρώντας τις μεταξύ τους διαφορές, σε ρεαλιστικές αναπροσαρμογές του λόγου τους και της συμπεριφοράς τους.
Το άμεσο παρελθόν δεν επιτρέπει την αισιοδοξία. Ενα διφορούμενης ερμηνείας εκλογικό αποτέλεσμα μπορεί να ενισχύσει το κλίμα των κοινωνικών ψευδαισθήσεων, να δώσει το προβάδισμα σε εκείνες τις «αυθόρμητες» κοινωνικές στρατηγικές που ακόμη ποντάρουν, μέσω της «αντίστασης», σε μια κάποια επιστροφή στον «χρυσό κανόνα» της Μεταπολίτευσης. Αλλωστε, ακριβώς πριν από μία εβδομάδα, ηγετικό στέλεχος της Αριστεράς δήλωνε ότι «η δημοκρατική παράταξη της Μεταπολίτευσης είναι ο σημερινός νέος συνασπισμός εξουσίας που θέλουμε να οικοδομήσουμε». Ας μην ξεχνάμε ότι στη Μεταπολίτευση είναι «κολλημένος» σε μεγάλο βαθμό και ο καταρρέων σήμερα δικομματισμός! Υπάρχει ωστόσο και ένα χειρότερο σενάριο: η τιμωρητική ψήφος να προσλάβει ευρύτερα αντικομματικά και αντισυστημικά χαρακτηριστικά υποδεικνύοντας ως υπευθύνους για την κρίση τους πάντες, «μεγάλους» και «μικρούς» πρωταγωνιστές. Ενα ικανό μέρος των ψηφοφόρων να απαντήσει στην ως τώρα «κοροϊδία» του «συστήματος» με μια καθολική απόρριψη. Οπου όλοι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, θα βγουν ηττημένοι.
Σε μια παλιότερη κλασική μελέτη του για τον λαϊκισμό του Ανδρέα Παπανδρέου, ο Αγγελος Ελεφάντης, επιχειρώντας να φωτίσει το πώς φτιάχθηκε το μεταπολιτευτικό κοινωνικο-πολιτικό ήθος, παρατηρούσε με οξυδέρκεια ότι ούτε «ο Α. Παπανδρέου ήταν ποιμενάρχης μήτε ο κόσμος του ΠαΣοΚ ήταν πρόβατα που τα σαλάγησαν ως το μαντρί για να τα αρμέξουν και να τα κουρέψουν. Κανείς δεν κορόιδεψε κανέναν σ’ αυτή την υπόθεση». Υπεδείκνυε εδώ ο συγγραφέας, ενάντια σε κάθε απόπειρα κοινωνικής αυτο-θυματοποίησης, την αμοιβαία συνέργεια, την αναλογική συνυπευθυνότητα της κοινωνίας και της πολιτικής στην κατασκευή αυτού του συλλογικού ήθους που έκτοτε διαπότισε κάθε πόρο της ελληνικής κοινωνίας. Αυτή η αξιοσημείωτη παρατήρηση θα μπορούσε να βοηθήσει σήμερα εκείνο το τμήμα της πολιτικής ελίτ, στη Δεξιά και στην Αριστερά, που θέλει τα πράγματα να αλλάξουν.
Να βοηθήσει ως προς τι; Ως προς τη συνειδητοποίηση της ουσίας του προβλήματος και τις τολμηρές πρωτοβουλίες που θα πρέπει να αναληφθούν ώστε να συμβάλουν στον αναπροσδιορισμό του συλλογικού συμφέροντος, που ως σήμερα παραγόταν εν πολλοίς με τον γνωστό συντεχνιακό, πελατειακό και αντιπαραγωγικό τρόπο. Το «κανείς δεν κορόιδεψε κανέναν» προϋποθέτει μια νέα και μακράς διάρκειας παιδαγωγική σχέση των «αποπάνω» με τους «αποκάτω», μια νέα πολιτική ηθική του ατομικού και συλλογικού συμφέροντος.
Επομένως, πέρα από τη φυσιολογική «εκλογική» ερμηνεία του αποτελέσματος της σημερινής αναμέτρησης, πέρα από τις αυριανές αναγκαίες και εφικτές «συναινέσεις» και «μέτρα», πέρα από τις αντιπαραθέσεις, είναι η στιγμή η πολιτική τάξη αλλά και η κοινωνία να δουν πίσω από τα επιφαινόμενα. Η «επόμενη ημέρα» των σημερινών εκλογών μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία ώστε να αρχίσουμε να βλέπουμε διαφορετικά τον ατομικό και συλλογικό μας εαυτό. Τα πάθη μας και τα συμφέροντά μας.

Ο κ. Ανδρέας Πανταζόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk