Ο παθιασμένος Γιάνκης που επηρέασε όλο το φάσμα της ποπ κουλτούρας

«Ομοιος με τον εαυτό του, όπως επιτέλους τον μεταμορφώνει η αιωνιότητα». Ο πρώτος στίχος από το ποίημα «Στον τάφο του Εντγκαρ Αλαν Πόου» του Στεφάν Μαλαρμέ συνοψίζει μέσα σε ελάχιστες λέξεις τη μοίρα ενός συγγραφέα που τα 40 χρόνια της ζωής του ήταν γεμάτα δυστυχία, όμως το έργο του όχι απλώς θα έμενε αλώβητο ενάμιση και πλέον αιώνα μετά τον θάνατό του (1849), αλλά θα ασκούσε τεράστια επίδραση στη λογοτεχνία, στη μουσική, στη ζωγραφική και στον κινηματογράφο.

«Ομοιος με τον εαυτό του, όπως επιτέλους τον μεταμορφώνει η αιωνιότητα». Ο πρώτος στίχος από το ποίημα «Στον τάφο του Εντγκαρ Αλαν Πόου» του Στεφάν Μαλαρμέ συνοψίζει μέσα σε ελάχιστες λέξεις τη μοίρα ενός συγγραφέα που τα 40 χρόνια της ζωής του ήταν γεμάτα δυστυχία, όμως το έργο του όχι απλώς θα έμενε αλώβητο ενάμιση και πλέον αιώνα μετά τον θάνατό του (1849), αλλά θα ασκούσε τεράστια επίδραση στη λογοτεχνία, στη μουσική, στη ζωγραφική και στον κινηματογράφο.
Δεν υπάρχει κίνημα ή τάση στην παγκόσμια κουλτούρα όπου να μη διακρίνει κανείς την παρουσία αυτού του παθιασμένου Γιάνκη που πέθανε αλκοολικός στα 40 του χρόνια. Ακόμη και στον μοντερνισμό θα διακρίνουμε την επίδρασή του. Μπορεί μεν ο Πάουντ να ζητούσε από τους σπουδαστές της ποίησης «να βρουν ένα ποίημα του Πόου που να μην έχει τουλάχιστον ένα λάθος» και ο Χάξλεϊ να αποκαλούσε «πόλκα» τη μουσική των ποιημάτων του, αλλά στα κείμενα της Νέας Κριτικής (θεωρητικού βραχίονα του μοντερνισμού) η κριτική μέθοδος του Πόου, όπως αποτυπώνεται στο δοκίμιό του «Η φιλοσοφία της σύνθεσης», είναι παρούσα.
Επί περίπου έναν αιώνα μετά τον θάνατό του ο συγγραφέας δεν απασχολούσε τους θεωρητικούς και τους μελετητές της λογοτεχνίας στις ΗΠΑ, μολονότι η επίδρασή του σε μείζονες πεζογράφους, όπως ο Μέλβιλ και ο Χόθορν, είναι εμφανέστατη – ακόμη και στον Φόκνερ, σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Γκάλογουεϊ, επιμελητή της έκδοσης «Edgrar Allan Poe, Selected Writings» των Penguin Books.
Θυμίζω πως ο Ντεμπυσί προσπάθησε να μεταφέρει, όταν ήταν νέος, ένα από τα πιο διάσημα διηγήματα του Πόου, την «Πτώση του οίκου των Ασερ», σε μια «συμφωνία πάνω σε θέματα ανεπτυγμένα ψυχολογικά». Ο γάλλος συνθέτης δεν κατάφερε να πραγματοποιήσει το σχέδιό του, αλλά το έργο του Πόου επέδρασε εμφανώς στην όπερά του «Πηλέας». Αξιοσημείωτη έως εντυπωσιακή είναι βέβαια η μεταφορά του παραπάνω διηγήματος στον κινηματογράφο, ειδικότερα αυτή του Ζαν Επστάιν το 1928, όπου ο σκηνοθέτης, προσπαθώντας να βρει την αντίστοιχη με το κείμενο κινηματογραφική γλώσσα, ανέπτυξε τη δική του τεχνική.
Ο Πόου επηρέασε ως και τον Μπόρχες – ο θαυμασμός του οποίου για τον συγγραφέα τού «Οι περιπέτειες του Αρθουρ Γκόρντον Πιμ» είναι ανυπόκριτος. Το «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» του Οσκαρ Γουάιλντ θα λέγαμε πως είναι ανάπτυγμα του σύντομου διηγήματος «Το στρογγυλό πορτρέτο του Αμερικανού» σε συνδυασμό βέβαια με τις ιδέες του αισθητισμού όπως αναπτύχθηκαν τόσο από τον Πόου όσο και από τον Πέιτερ.

Τον επέβαλε ο Μποντλέρ

Εκείνος που με τις μεταφράσεις του θα καθιέρωνε τον Πόου ως συγγραφέα πρώτης γραμμής, θα τον επέβαλλε στην Ευρώπη και στη συνέχεια θα βοηθούσε στο να επανεισαχθεί στις ΗΠΑ ήταν ο Μποντλέρ με τις αξεπέραστες μεταφράσεις του. Ο Ελιοτ μάλιστα ισχυρίστηκε πως η τεράστια επίδραση του Πόου στη γαλλική λογοτεχνία οφείλεται στο ότι οι μεταφράσεις του Μποντλέρ είναι ανώτερες από το πρωτότυπο. Πέραν όμως της ελιοτικής υπερβολής, η επίδραση του Πόου οφείλεται στη γοητεία των θεωριών του περί έμπνευσης, αυθεντικότητας και φαντασίας. Αργότερα, οι μεταφράσεις των ποιημάτων του από τον Μαλαρμέ, που τις συνόδευαν οι θαυμάσιες γκραβούρες του Μανέ για το «Κοράκι», συνέβαλαν αποφασιστικά στην καθιέρωση του λεγόμενου ελεύθερου στίχου στη Γαλλία – και κατά προέκταση στην υπόλοιπη Ευρώπη. Η επίδραση εκείνου του παραληρηματικού πλάσματος στη λογοτεχνία της χώρας του δεν ήταν αντίστοιχη με την εκτίμηση για την αξία του έργου του. Ο Πόου έδινε πρωταρχική σημασία στην αισθητική και όχι στα ηθικά ζητήματα που οι μείζονες θεωρητικοί της Νέας Αγγλίας, ο Εμερσον και ο Θορό, τα θεωρούσαν καθοριστικά. Ο Εμερσον τον είχε απορρίψει ολοκληρωτικά. Υποστήριζε μάλιστα πως το να ενδιαφέρεται κανείς σοβαρά για τον Πόου είναι «ένδειξη πνεύματος δευτέρας κατηγορίας».
Η ποίηση συνιστά μικρό μέρος του συγγραφικού έργου του – άλλωστε τα περισσότερα από τα λιγοστά ποιήματά του τα έγραψε σε πολύ νεανική ηλικία (ως τα 22). Το πιο διάσημο, ωστόσο, το «Κοράκι», το έγραψε στα 26 του. Αναρίθμητες είναι οι διασκευές του – και δύσκολα θα βρει κανείς δημοφιλέστερο ποίημα στην παγκόσμια λογοτεχνία των δύο τελευταίων αιώνων. Ο Πόου έχει μεταφραστεί άπειρες φορές σε όλον τον κόσμο (και στη γλώσσα μας φυσικά, από τον Λαπαθιώτη και τον Μελαχρινό ως τον Ουράνη, τον Μήτσο Παπανικολάου και τον Καίσαρα Εμμανουήλ, με πιο πρόσφατη τη μετάφραση της Κατερίνας Σχινά). Το ίδιο ισχύει και για το πεζογραφικό, δοκιμιακό και κριτικό του έργο.
Σε τι οφείλονται όμως η διάρκεια και το αμείωτο ενδιαφέρον που προκαλεί ο Πόου – κυρίως η τεράστια γοητεία που ασκεί όχι μόνο στην υψηλή τέχνη αλλά και στην, ας πούμε, λαïκή; Πώς γίνεται να έχει εμπνεύσει και τον Ραχμάνινοφ (μελοποίησε το ποίημά του «Καμπάνες») και τους Μπιτλς, όπως και αναρίθμητα ποπ και ροκ συγκροτήματα;
Πέραν αυτών, δεν είναι εντυπωσιακό το ότι θαυμάζεται και διαβάζεται συνεχώς ένας συγγραφέας που αντιπαθούσε τη δημοκρατία, στην οποία κυριαρχεί «ο βασιλιάς όχλος» και όπως γράφει στη «Malonta Tauta», την οποία τοποθετεί στο έτος 2048, «η δημοκρατία είναι ένα αξιοθαύμαστο είδος πολιτεύματος – για σκύλους»; Μένοντας όμως όχι στην ουσία αλλά στη σατιρική πλευρά, αξίζει να τονίσουμε ότι ο Πόου ως πεζογράφος άρχισε να γράφει σατιρίζοντας τις διάφορες μόδες γραφής της εποχής του, κάτι που σημαίνει ότι γνώριζε άριστα τη λαϊκή φιλολογία της, γι’ αυτό και σύμφωνα με τον Γκάλογουεϊ «παρωδώντας τους συγχρόνους του ανακάλυψε τα δικά του συγγραφικά προσόντα».
Με το έργο του ο Πόου ξεπέρασε την προσωπική του περιπέτεια (τη φτώχεια, την ορφάνια, τον αλκοολισμό). Η αστυνομική λογοτεχνία τού οφείλει πολλά και αναμφισβήτητα υπήρξε πρόδρομος αυτού που αποκαλούμε σήμερα επιστημονική φαντασία. Ερχόταν από το μέλλον. Γι’ αυτό και ενάμιση και πλέον αιώνα μετά τον θάνατό του κυκλοφορούν ως και βιντεοπαιχνίδια βασισμένα στα διηγήματά του.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk