Μουσείο Μπενάκη: Τοτέμ από τα αποκαΐδια του Πολυτεχνείου

Τα φαντάσματα του γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη έχουν στήσει έναν παράξενο χορό στην αυλή του Μουσείου Μπενάκη στην Πειραιώς. Ο ίδιος τον αποκαλεί «χορό της σύγχρονης ελληνικής τραγωδίας». Εζησε μαζί με αυτά τα περίεργα τοτέμ τα τελευταία σχεδόν 20 χρόνια, μα δεν έχει καταλήξει στο τι ακριβώς είναι.

Τα φαντάσματα του γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη έχουν στήσει έναν παράξενο χορό στην αυλή του Μουσείου Μπενάκη στην Πειραιώς. Ο ίδιος τον αποκαλεί «χορό της σύγχρονης ελληνικής τραγωδίας». Εζησε μαζί με αυτά τα περίεργα τοτέμ τα τελευταία σχεδόν 20 χρόνια, μα δεν έχει καταλήξει στο τι ακριβώς είναι.
«Δεν ξέρω από πόσο μακριά μού έρχονται οι μορφές αυτές. Δεν ξέρω να πω τι ακριβώς εκφράζουν, αν είναι θεοί ή δαίμονες, αν είναι μυθικές μορφές ή ήρωες της Ιστορίας, λαϊκοί αγωνιστές ή πνευματικοί άνθρωποι, εθνικοί ευεργέτες ή διδάσκαλοι του γένους, φαντάσματα του νου ή εφιάλτες. Πιθανόν να είναι κάτι από όλα αυτά. Ή μήπως είναι οι προπάτορές μας, αυτοί που έστησαν το έθνος όρθιο, που προβάλλουν εν χορώ, απειλητικοί, εξοργισμένοι, ταπεινωμένοι, πυρπολημένοι και μας γυρεύουν εξηγήσεις για την κατάντια αυτού τόπου;» λέει. Εμείς θα λέγαμε ότι αυτός ο χορός των 35 γλυπτών του ομότιμου καθηγητή της ΑΣΚΤ είναι όλα αυτά και πολλά ακόμη.
Το σίγουρο είναι ότι τα γλυπτά – 50 συνολικά – είναι πυρπολημένα. Ζώντας σχεδόν πέντε δεκαετίες μέσα στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ο Παπαγιάννης παρακολουθούσε με καημό τον Νοέμβριο του 1993 να κατεδαφίζεται η πυρπολημένη πρυτανεία και τα αποκαΐδια να συσσωρεύονται στην αυλή. Φόρτωνε κάθε ημέρα το αυτοκίνητό του με ξύλα, μεγάλα σφυρήλατα καρφιά, σίδερα και τα μετέφερε στο εργαστήριό του.
Μετά ακολούθησε τα φορτηγά ως το ρέμα στου Ζωγράφου, όπου ξεφόρτωναν και έθαβαν για να εξαφανίσουν τα αποκαΐδια. Στο εργαστήριό του τα ταίριαξε με άλλα άχρηστα υλικά, στα οποία έδωσε μια δεύτερη ευκαιρία. Τα αποκαΐδια της γνώσης και η ανακύκλωση των ιδεών και της Ιστορίας…
Για πολλά χρόνια αυτά τα παράξενα ξωτικά που θυμίζουν από μορφές αρχαίας τραγωδίας ως αφρικανικά ξόανα βασάνιζαν τη μνήμη του Θεόδωρου Παπαγιάννη. Καθένα κτίστηκε από ποικίλα υλικά, λίγο-λίγο, «με αγώνα και φαντασία» όπως λέει ο ίδιος: «Ψάχνεις συνεχώς να βρεις το νήμα που πηγαίνει τη σκέψη σου παρακάτω, το αφήνεις μέχρι να βρεις το υλικό που ταιριάζει και το πιάνεις ξανά».

Υλικά υπάρχουν
Ο συνδετικός ιστός αυτού του φαινομενικά ετερόκλητου παζλ είναι ότι τα υλικά που το συνθέτουν είναι δεύτερης χρήσης. Το καθένα έχει ήδη διαγράψει μια ιστορία και τώρα γράφει μία ακόμη. Αυτό είναι και ένα μάθημα προς τους φοιτητές του – δεν ξεχνά ποτέ την ιδιότητα του δασκάλου – οι οποίοι παραπονιούνται ότι τα υλικά είναι ακριβά. Τους απαντά λοιπόν ότι υλικά υπάρχουν…
Οπωσδήποτε αυτά τα ξωτικά είναι μια γλυπτική πρόταση που οδηγεί στην κορύφωση την εικαστική έκφραση του δασκάλου, αλλά και απολύτως ενταγμένα στη φιλοσοφία του έργου του. Καθώς οι εικαστικές αναζητήσεις του ενηλικιώθηκαν ζώντας τη ζωή των φτωχών χωριών της Ηπείρου και μελετώντας τους μεγάλους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου, οι φιγούρες του έχουν αρχετυπικά χαρακτηριστικά.
Κοιτάζοντας επίμονα τα μυκηναϊκά, τα μινωικά, τα κυκλαδικά, τα κυπριακά, τα αιγυπτιακά έργα, η τέχνη του σημαδεύτηκε. Στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης που δημιούργησε στον τόπο του, το Ελληνικό Ιωαννίνων, φαίνεται πολύ έντονα αυτό. Η ιδέες είναι απίστευτα απλές: η μάθηση, η ξενιτιά, η μάνα, ο ευεργέτης, ο γεωργός, ο τσοπάνης, το ψωμί. Ο χορός των γλυπτών στο Μουσείο Μπενάκη ξεδιπλώνεται γύρω από μια ξαπλωμένη φιγούρα που έχει σχέση με το ψωμί και από μια τεράστια σκάφη με καρβέλια. Και βέβαια έχει σαφείς αναφορές στους εθνικούς ευεργέτες, οι οποίοι ξεκίνησαν για να φθάσουν πολύ ψηλά, με κινητήρια δύναμη την αναζήτηση του ψωμιού, γι’ αυτό ξενιτεύτηκαν.
Η αμέσως επόμενη εγκατάσταση του Θεόδωρου Παπαγιάννη στο Βυζαντινό Μουσείο θα έχει ακριβώς αυτό το θέμα: «άρτος». Για εκείνον το ψωμί είναι ο κινητήριος μοχλός της Ιστορίας. Εκατοντάδες κεραμικές φιγούρες θα βγαίνουν από μια οπή και θα τρέχουν προς τον άρτο – ουσιαστικά αυτό που κάνουν όλοι οι άνθρωποι και που τώρα εμφανίζεται ξανά με δραματικό τρόπο. «Για το ψωμί αγωνίζεται πρώτα ο άνθρωπος και η πορεία του προς τον άρτο πάει» λέει ο καλλιτέχνης.
Τώρα που θυμηθήκαμε ότι το ψωμί είναι ιερό, θυμήθηκα ότι στο νησί μου, όταν βρίσκαμε ένα κομμάτι ψωμί στον δρόμο, το φιλούσαμε και το βάζαμε στην άκρη για να μην το πατούν οι περαστικοί. Αντιστοίχως, στο χωριό του Παπαγιάννη ορκίζονταν «μα το ψωμί» για να γίνουν πιστευτοί. «Ολα μέσα στο ίδιο κουβάρι είναι» σχολιάζει και περιμένει τους θεατές των ανησυχιών του, γιατί «τέχνη που δεν βλέπεται, δεν υπάρχει». Και όταν η τέχνη υπάρχει, «σε ικανοποιεί και σε κάνει περισσότερο άνθρωπο».

πότε & πού:
«Τα φαντάσματά μου», Μουσείο Μπενάκη, κτίριο οδού Πειραιώς 138. Εως τις 6 Μαΐου
«Το ψωμί», Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Βασ. Σοφίας 22. Από 18 Ιουνίου έως 22 Σεπτεμβρίου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk