Θα πάρει το Οσκαρ ο Σπίλμπεργκ;

Oταν ο Στίβεν Σπίλμπεργκ ήταν παιδί, ο πατέρας του του αφηγούνταν πολεμικές ιστορίες. Βετεράνος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Αρνολντ Σπίλμπεργκ, που εφέτος κλείνει τα 95, είχε συγκεντρώσει αρκετό υλικό στο μυαλό του. «Η βάση του ήταν το Καράτσι – δηλαδή το σημερινό Πακιστάν – και οι πολεμικές εμπειρίες του που δεν χόρταινα να ακούω ήταν από μάχες των Αμερικανών εναντίον των Ιαπώνων στη Βιρμανία» μας είπε ο Στίβεν Σπίλμπεργκ πριν από λίγες ημέρες στο Λονδίνο. Αργότερα, στο σχολείο, το μάθημα της Ιστορίας ήταν το μόνο στο οποίο ο μικρός Στίβεν είχε πολύ καλές επιδόσεις. «Δεν ντρέπομαι να παραδεχθώ ότι στο σχολείο δεν υπήρξα ποτέ ιδιαίτερα καλός μαθητής», είπε, «αλλά στην Ιστορία ήμουν άσος».

Στην προεφηβική ηλικία, ανάμεσα στα 13 με 15, ήδη «μολυσμένος» από τον ιό του κινηματογράφου, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ πειραματιζόταν γυρίζοντας πολεμικές ιστορίες σε φιλμ 8 mm με τη μικρή κάμερα που του είχαν κάνει δώρο οι γονείς του. «Ηταν κάτι που δεν μπορούσα να αποβάλω» αναφέρει σήμερα χαμογελώντας. «Από παιδί ακόμη το ενδιαφέρον που έβρισκα στις πολεμικές ταινίες ήταν – και εξακολουθεί να είναι – ότι σου προσφέρουν την ευκαιρία να αναζητήσεις ανθρώπινους χαρακτήρες, να εξιχνιάσεις ανθρώπινες σχέσεις. Καλύτερος τρόπος για να τσεκάρεις τι σόι άνθρωπος είναι ο οποιοσδήποτε είναι να τον βάλεις στη μέση ενός πολέμου. Γιατί μόνο μέσα από μια κατάσταση χάους μπορούμε να δούμε ποιοι στ’ αλήθεια είμαστε».

Πολλά χρόνια αργότερα από την εποχή που σκηνοθετούσε για χόμπι, ο Σπίλμπεργκ, ως καταξιωμένος πλέον σκηνοθέτης του Χόλιγουντ και με τη φήμη του διασημότερου κινηματογραφικού παραμυθά στον κόσμο, άρχισε να εξετάζει σοβαρότερα το θέμα του πολέμου στις ταινίες του. Η «Αυτοκρατορία του ήλιου» (1987) αναφέρεται στις περιπέτειες ενός λευκού αγοριού (Κρίστιαν Μπέιλ) στη Σανγκάη μετά την εισβολή των Ιαπώνων την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η «Λίστα του Σίντλερ» (για την οποία ο Σπίλμπεργκ κέρδισε το πρώτο του Οσκαρ σκηνοθεσίας 1993) ήταν ο απόλυτος φόρος τιμής ενός εβραίου καλλιτέχνη προς το Ολοκαύτωμα των εβραίων. Και η «Διάσωση του στρατιώτη Ράιαν» (δεύτερο Οσκαρ σκηνοθεσίας το 1988) υπήρξε πέρα από καθετί μια εφιαλτική ανασκόπηση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με αφετηρία την απόβαση στη Νορμανδία – στο ίδιο μοτίβο και η τηλεοπτική σειρά «Band of Βrothers» στην οποία ο Σπίλμπεργκ έκανε μαζί με τον Τομ Χανκς την παραγωγή.

Και να πού το 2011 ήταν η χρονιά που ο Στίβεν Σπίλμπεργκ ξαναχτύπησε σε δύο εντελώς διαφορετικά ταμπλό, όπως είχε κάνει το 1993 με το «Τζουράσικ Παρκ» και τη «Λίστα του Σίντλερ»: στη μία πλευρά οι «Περιπέτειες του Τεν Τεν» και στην απέναντι όχθη το «Αλογο του πολέμου», η ιστορία ενός αλόγου από τη Βρετανία ονόματι Τζόι, του οποίου το βλέμμα είναι ο οδηγός του θεατή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή ήταν η αφορμή για τη συνάντησή μας μαζί του στο Λονδίνο, που έγινε παρούσης της Κάθλιν Κένεντι, μόνιμης παραγωγού του Σπίλμπεργκ από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και υπεύθυνης για την ανακάλυψη του «Αλόγου του πολέμου» στη θεατρική εκδοχή του που ανέβηκε με επιτυχία στο Λονδίνο.

Ο ίδιος ο Σπίλμπεργκ βέβαια – και πολύ ορθά – δεν δέχεται ότι το «Αλογο του πολέμου» είναι μια αμιγώς πολεμική ταινία. «Είναι ένα love story σε καιρό πολέμου» είπε χαρακτηριστικά για τον πυρήνα της ταινίας, δηλαδή για την αστείρευτη αγάπη ανάμεσα στον Τζόι και στον ιδιοκτήτη του (Τζέρεμι Ερβάιν) που δεν θα ησυχάσει αν δεν βρει ξανά το άλογό του το οποίο αφού κατασχέθηκε από το βρετανικό ιππικό για τις ανάγκες του πολέμου κατέληξε στη Γαλλία να σέρνει γερμανικό οπλισμό.

«Το “Aλογο του πολέμου” είναι το “μωρό” του Μάικλ Μορπούργκο» είπε με γενναιοδωρία ο Στίβεν Σπίλμπεργκ για το μυθιστόρημα του εγγλέζου εκπαιδευτικού και συγγραφέα από το Ντέβον, ο οποίος συνέθεσε την ιστορία του Τζόι μέσα από τις αυθεντικές μαρτυρίες βετεράνων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. «Το ενδιαφέρον είναι ότι ενώ η ουσία του περιεχομένου του βιβλίου – οι επιπτώσεις του πολέμου – παραμένει η ίδια σε όλες τις εκδοχές του, οι δυνατότητες προσέγγισής του διαφέρουν από το ένα μέσο στο άλλο. Εγώ ακολούθησα κατά γράμμα το σενάριο του Ρίτσαρντ Κέρτις, το οποίο δεν είχε καμία σχέση με το θεατρικό έργο που είχε ήδη δει στο Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου η Κάθλιν και μου πρότεινε την ιδέα της ταινίας. Για εμένα το άλογο, ο Τζόι, αντιπροσωπεύει τον κοινό νου που λείπει από τους ανθρώπους, γιατί πιστεύω πραγματικά ότι αν είχαμε όλοι τη σκέψη του αλόγου, την απλή λογική του, δεν θα είχαμε πολέμους».

Ο σκηνοθέτης έδωσε τεράστια προσοχή στο ιστορικό πλαίσιο της ταινίας. «Οπως πολύ καλά γνωρίζουμε όλοι, τα μέσα ενημέρωσης παίζουν μεγάλο ρόλο στην εκπαίδευση των παιδιών σήμερα, επομένως ως κινηματογραφιστής νιώθω υπεύθυνος όποτε αναλαμβάνω ένα σχέδιο με ιστορικό περιεχόμενο, όπως στην περίπτωση του “Αλόγου του πολέμου” ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος». Οι έρευνες που έγιναν από το επιτελείο της ταινίας για τη σωστή απόδοση της εποχής ήταν λεπτομερέστατες, ενώ τεράστια σημασία δόθηκε επίσης στον σκηνικό χώρο της ταινίας. Αν και ο αρχικός προϋπολογισμός της παραγωγής δεν επέτρεπε μετακίνηση στο Ντέβον, ο Σπίλμπεργκ έκανε παντού περικοπές ώστε να γίνουν εκεί γυρίσματα. Οι τοποθεσίες τον είχαν ενθουσιάσει. «Αυτό που ήθελα να κάνω ήταν μια γνήσια βρετανική ταινία, στην οποία ο χώρος θα έπαιζε σημαντικό ρόλο, όπως είχε συμβεί με τον “Ησυχο Αμερικανό” και την “Κοιλάδα της κατάρας” του Τζον Φορντ» μας εξήγησε.

Είναι αλήθεια ότι από την εποχή που ο Σπίλμπεργκ άρχισε να αποκτά κινηματογραφική συνείδηση, στο μυαλό του είχε πάντοτε εικόνες από ταινίες της χρυσής εποχής του κινηματογράφου. Αυτό φαίνεται ολοφάνερα στο «Αλογο του πολέμου» και το παραδέχεται και ο ίδιος κάνοντας αναφορές στο σινεμά περασμένων μεγαλείων και σε ονόματα όπως ο Χάουαρντ Χοκς, ο Ραούλ Γουόλς, ο Ντέιβιντ Λιν, ο Μάικλ Κέρτιζ και ο Βίκτορ Φλέμινγκ. «Είναι οι ήρωές μου» είπε «και δεν είναι οι μόνοι». «Μια από τις ερωτήσεις που δέχομαι συχνά σχετικά με το “Αλογο του πολέμου”», ανέφερε με πικρό χαμόγελο, «αφορούν τους “ψηφιακούς” ουρανούς της ταινίας. Και όμως, δεν υπάρχει ούτε μία σκηνή στην ταινία στην οποία ο ουρανός, τα ηλιοβασιλέματα ή οτιδήποτε άλλο στην περιοχή του Ντέβον να μην είναι γνήσιο, όπως θα το γύριζαν στην εποχή τους όλοι αυτοί οι σκηνοθέτες». Για την ακρίβεια, ο Σπίλμπεργκ χρειάστηκε τρεις ημέρες για να γυρίσει τη σκηνή με το ηλιοβασίλεμα του τέλους, διότι καθώς ο ήλιος πέφτει πολύ γρήγορα στο Ντέβον ο χρόνος δεν ήταν αρκετός για να γίνει το γύρισμα ακριβώς όπως το ήθελε.

Η παρεξήγηση σχετικά με το ψηφιακό και το γνήσιο της ταινίας ανοίγει περισσότερο την κουβέντα γενικότερα για την εξίσου παρεξηγημένη ιδέα περί του Χόλιγουντ. Ο Σπίλμπεργκ δεν συμφωνεί στην ιδέα ότι το «Αλογο του πολέμου» κάνει τη διαφορά ανάμεσα στην πλειονότητα των αμερικανικών υπερπαραγωγών που δείχνουν βγαλμένες από το ίδιο καλούπι, ή ότι όπως κάποιος ανέφερε «το Χόλιγουντ είναι η Γουόλ Στριτ του παγκόσμιου πολιτισμού» όπου τα πάντα ισοπεδώνονται. «Μπορεί να φαίνεται έτσι όταν διαβάζει κάποιος εφημερίδες, όμως όταν βρίσκεσαι εκεί και φτιάχνεις ταινίες βλέπεις ότι η αληθινή εικόνα του Χόλιγουντ είναι εντελώς διαφορετική» είπε ο σκηνοθέτης. «Ο Τύπος έχει ανάγκη να ασχολείται με τα κόστη, τα στούντιο και τα νούμερα. Οι κινηματογραφιστές όμως δεν νιώθουν έτσι γιατί το μόνο που θέλουν είναι να κάνουν ταινίες, ακριβώς όπως ένιωθαν στη χρυσή εποχή του κινηματογράφου. Οι άνθρωποι που δίνουν ό,τι έχουν και δεν έχουν για να εκφραστούν λέγοντας μια ιστορία, συμμετέχουν σε ένα πολύ όμορφο και δυναμικό μοίρασμα, μια γνήσια δημιουργική διαδικασία».

Το παρελθόν δεν έχει ξεφύγει από το μυαλό του Σπίλμπεργκ. Tα προσωπικά βιώματα της προεφηβικής περιόδου του ενδεχομένως να έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στο έργο του. Ακόμη και σήμερα παραμένουν σφραγισμένα στην καρπερή φαντασία του ως αστείρευτη πηγή έμπνευσης που μεταφέρεται θριαμβευτικά στις ταινίες του, είτε παιχνιδιάρικα όπως συμβαίνει με τις περιπέτειες του Ιντιάνα Τζόουνς (που είναι εμπνευσμένες από τα κινηματογραφικά σίριαλ της δεκαετίας του 1930) είτε με τις σοβαρές ταινίες του όπως η «Διάσωση του στρατιώτη Ράιαν» που κατά δήλωσή του έχει τεράστιες επιρροές από τη «Διμοιρία αυτοκτονίας» (1945) του Λούις Μάιλστοουν, το όνομα του οποίου αναφέρεται και σε αυτή τη συνάντηση. Επίσης, σε μία πιο προσωπική βάση ίσως να μην είναι καθόλου τυχαίο που σε πολλές δημιουργίες του Σπίλμπεργκ βρίσκουμε ένα παιδί-καταλύτη που δρα ως αυτόπτης μάρτυρας αξιοπερίεργων καταστάσεων. Στον ίδιο αρέσει η ιδέα ότι παραμένει ένα μεγάλο παιδί που εξακολουθεί να παρακολουθεί με όρεξη κινηματογράφο και να ανακαλύπτει πράγματα με την ίδια αθωότητα που είχε όταν ήταν όντως παιδί.

Eνα άλλο στοιχείο που έχει εξίσου ενδιαφέρον στις ταινίες του Σπίλμπεργκ, εμφανές και στο «Αλογο του πολέμου», είναι η διαρκής κίνηση, το ταξίδι. Η παιδική ζωή του Στίβεν Σπίλμπεργκ ήταν γεμάτη μετακινήσεις. Ο πατέρας του εργαζόταν σε εταιρεία ηλεκτρονικών, υπεύθυνη για την κατασκευή των πρώτων κομπιούτερ. Γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1940, με τις αρχές της αμέσως επόμενης, η βιομηχανία των κομπιούτερ που μόλις τότε είχε αρχίσει να αναπτύσσεται σήμανε τεχνολογική επανάσταση και η οικογένεια Σπίλμπεργκ την ακολούθησε. Μέσα σε 13 χρόνια ο μικρός Στίβεν βρέθηκε από το Σινσινάτι στο Χάκονφιλντ και από το Σκότσντεϊλ στη Σαρατόγκα καταγράφοντας στη φωτογραφική μνήμη του καθετί που του προκαλούσε εντύπωση.

Ο Σπίλμπεργκ εξακολουθεί να πιστεύει ότι καμπή της διαδρομής του παραμένουν τα «Σαγόνια του καρχαρία», η θρυλική ταινία του που γυρίστηκε το 1974 και του άνοιξε όλες τις πόρτες του κόσμου. «Ως τότε ήμουν ένας σκηνοθέτης “για νοίκιασμα”» σχολίασε χαρακτηριστικά. «Η επιτυχία του “Jaws” με βοήθησε να κάνω όποια ταινία ήθελα. Το Χόλιγουντ υπέγραψε ένα τσεκ και με άφησε να γράψω εγώ το νούμερο που ήθελα. Αυτοί όμως είναι οι κανόνες της αγοράς. Μέχρι την επιτυχία του “Jaws” όποτε ανέφερα την ιδέα για μια ταινία επιστημονικής φαντασίας στην οποία εξωγήινοι κατεβαίνουν στη Γη με κοιτούσαν με μισό μάτι και με θεωρούσαν τρελό. Μετά την επιτυχία των “Σαγονιών” οι ίδιοι που με είχαν απορρίψει μου θύμιζαν σχέδια που είχα προτείνει και με παρότρυναν να τα κάνω».

«Δεν υπάρχει καμία διανοητική ή αναλυτική διαδικασία στην επιλογή των ταινιών που γυρίζω γιατί απλούστατα δεν τις επιλέγω εγώ, με επιλέγουν εκείνες» λέει ο Σπίλμπεργκ αρνούμενος ωστόσο κατηγορηματικά να μιλήσει για την αμέσως επόμενη ταινία του, τον πολυαναμενόμενο «Λίνκολν», όπου ο Ντάνιελ Ντέι Λούις υποδύεται τον πρόεδρο των ΗΠΑ Αβραάμ Λίνκολν (1809-1865). Ο Σπίλμπεργκ δεν αναφέρεται ποτέ σε ταινίες που δεν έχει τελειώσει. «Απλώς είμαι σε θέση να ξέρω αν κάτι μου ταιριάζει ή δεν μου ταιριάζει παρ’ ότι από τη στιγμή που αποφασίζω να γυρίσω μια ταινία προσπαθώ να πείσω τον εαυτό μου να μην το κάνει. Πάλι καλά που υπάρχει δίπλα μου η Κάθλιν Κένεντι η οποία με πείθει να προχωρήσω».

Η διευθέτηση του προσωπικού του χρόνου είναι η αχίλλειος πτέρνα του Στίβεν Σπίλμπεργκ. Ο σκηνοθέτης που είναι πατέρας επτά παιδιών (κάποια από τα οποία είναι πια στο πανεπιστήμιο) θέλει χρόνο για την οικογένειά του. «Σήμερα με ενδιαφέρει περισσότερο να μη χάσω έναν αγώνα ποδοσφαίρου του γιου μου ή το θεατρικό σόου της κόρης μου παρά μία ακόμη σύσκεψη. Και όταν αυτό συμβαίνει, επειδή δεν μπορώ να κάνω και αλλιώς αν γυρίζω ταινία, αυτό με καταθλίβει». Για τον σκηνοθέτη το αν μια ταινία θα πάρει καλή κριτική ή όχι δεν είναι παρά μέρος της δουλειάς που όλοι κάνουμε. Αλλού βρίσκονται τα σημαντικά πράγματα.

Χωρίς αυτό να σημαίνει φυσικά ότι ο Σπίλμπεργκ σκέφτεται να μειώσει τις δραστηριότητές του. «Ο Κλιντ Ιστγουντ είναι ένας από καλύτερους φίλους μου και συχνά κάνουμε αστεία μεταξύ μας για τη συνταξιοδότηση. Ο Κλιντ είναι 81 και δεν έχει σκοπό να κρεμάσει τα… σπιρούνια του. Ε, λοιπόν, αν δεν τα κρεμάσει εκείνος, δεν πρόκειται να τα κρεμάσω ούτε και εγώ!».

Οσο για την παγκόσμια οικονομική ύφεση που έχει αντίκτυπο και στη δική του χώρα, ο Σπίλμπεργκ ακούστηκε συγκρατημένα αισιόδοξος αν και ολίγον τι κοινότοπος: «Σε κάθε κρίσιμη καμπή της Ιστορίας το σημαντικότερο είναι να μην εγκαταλείπεις την ελπίδα. Να μην υποτιμάς το πνεύμα σου, να μην αφήνεις τον εαυτό σου να παραιτηθεί από την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. Γιατί άπαξ και παρατήσεις την ελπίδα, έχεις παρατήσει τον εαυτό σου».

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο BHMagazino στις 22 Ιανουαρίου 2012

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Δείτε επίσης
BHMAgazino
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk