TO BHMA – The New York Times
Ο Ζαν Μονέ, ο μεταπολεμικός αρχιτέκτονας της ευρωπαϊκής ενότητας, έγραψε κάποτε: «Τίποτα δεν είναι δυνατόν χωρίς ανθρώπους, αλλά τίποτα δεν διαρκεί χωρίς θεσμούς». Οταν η ανθρωπότητα αποτυγχάνει, οι καλύτεροι θεσμοί την σώζουν από τον γκρεμό. Η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ενωσης βρίσκεται εκεί ψηλά, μαζί με το Σύνταγμα των ΗΠΑ, ως μία πράξη δημιουργικής ιδιοφυίας.
Είναι δύσκολο να αγαπήσεις μία οντότητα, με δεδομένο το άυλον του πράγματος, αλλά αγαπώ τους πράους θεσμούς των Βρυξελλών, οι οποίοι έδωσαν στη γενιά μου μία ειρήνη που την στέρησαν από τις προηγούμενες γενιές – από όλους αυτούς τους νέους άνδρες που είναι χαραγμένοι ανεξίτηλα στην πέτρα και στον γρανίτη, σε μελαγχολικές πλατείες πόλεων, σε όλη την Ευρώπη.
Είναι ένα μέτρο της επιτυχίας της ΕΕ ότι η ειρήνη θεωρείται τώρα δεδομένη από τους 500 εκατ. κατοίκους της. Κανείς δεν σταματάει στα ηρώα. Αυτές τις ημέρες βρίσκω τον εαυτό μου να θέλει να φωνάξει: «Θυμηθείτε!»
Αυτό είναι μεγάλο κατόρθωμα όταν άνθρωποι περνάνε με άνεση από την Γαλλία στη Γερμανία και μετά στην Πολωνία, μέσα από τα πεδία του θανάτου του παλιού καιρού, χωρίς στάση ούτε για ένα σύνορο, και οι Βάσκοι αυτονομιστές της ΕΤΑ μόλις κατέθεσαν τα όπλα τους στην τελευταία ένοπλη σύγκρουση στην Ευρώπη.
Και όμως, εντοπίζω μια νέα συναίσθηση της σοβαρότητας της κρίσης της Ευρώπης – τον πολιτικό μάλλον παρά τον χρηματοπιστωτικό της κίνδυνο – στους παραλλήλους που χαράζονται ανάμεσα στο πεθαίνοντας για τον διάδρομο του Ντάντσιχτο 1939 και στο πληρώνοντας για την Αθήνα το 2011.
Ζούμε σε επικίνδυνες εποχές. Ο Χέλμουτ Σμίντ, που ως Γερμανός έχει συνηθίσει στη φύση του κατακλυσμού και στα 92 χρόνια του γνωρίζει ποιές θυσίες δημιούργησαν μια Ευρώπη χωρίς σύνορα, διακήρυξε περίπου αυτό πριν από λίγες ημέρες, κατακεραυνώνοντας «όποιον θεωρεί το δικό του έθνος πιο σημαντικό από την κοινή Ευρώπη».
Υπάρχουν πολλοί τέτοιοι άνθρωποι αυτόν τον καιρό, που παρασύρονται από την ματαίωση των προσδοκιών ή την ανία ή την μικροπρέπεια, στο καταφύγιο της «φυλής». Η δημιουργία του ευρώ ήταν μια αμετάκλητη πολιτική απόφαση. Αλλά το νόμισμα είχε την ατυχία να γεννηθεί ακριβώς τη στιγμή που μειωνόταν ο ιδεαλισμός, ο οποίος ενέπνευσε την ενοποίηση της Ευρώπης.
Οι κακές στιγμές της ιστορίας, που ήταν σημαντικές στον νου του Φρανσουά Μιτεράν και του Χέλμουτ Κολ, είχαν ξεφτίσει. Αν ποτέ μια κρίση είχε προαναγγελθεί, είναι η κρίση του ευρώ.
Αλλά ο κίνδυνος είναι ευρύτερος. Η ευρωπαϊκή απογοήτευση από απόμακρους, και κατά τα φαινόμενα μη υπόλογους θεσμούς, έχει εξαπλωθεί σε μεγαλύτερη οργή για την ασυλία των ισχυρών και τον πλούτο όσων γίνονται συνεχώς πιο πλούσιοι. Ολο και περισσότεροι άνθρωποι νιώθουν ότι οι μοχλοί των πλεονεκτημάτων της παγκοσμιοποίησης χειραγωγούνται από τους λίγους προνομιούχους. Από το Μανχάταν μέχρι το Μιλάνο, το κίνημα «Καταλάβετε την Γουόλ Στριτ!» λέει «Αρκετά ως εδώ!».
Οχι, απαντούν οι ευρωπαίοι ηγέτες, χρειαζόμαστε περισσότερα – περισσότερες περικοπές στον προϋπολογισμό, περισσότερες θυσίες για να βάλουμε σε τάξη τα του οίκου μας μετά από την φούσκα των δανείων της πρώτης δεκαετίας αυτού του αιώνα. Ακριβώς όπως το ευρώ έπρεπε να τραβήξει κουπί ενάντια στο ρεύμα, έτσι και η λιτότητα που έχει επιβληθεί για να σωθεί το νόμισμα τώρα, πρέπει να τραβήξει κουπί ενάντια σε ένα ρεύμα σκεπτικισμού.
Πολλοί ευρωπαίοι και αμερικανοί βιώνουν αυτήν την αλλαγή καθημερινά σαν απολύσεις, εξαφάνιση των δανείων, αυξανόμενες ανισότητες ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, συναίσθημα ανημποριάς, πάρα πολλούς λογαριασμούς που πρέπει να πληρώσουν, συναίσθημα αδικίας και αυξανόμενη οργή προς τους δύσμοιρους πολιτικούς, που τους κάνουν κουμάντο αγορές τις οποίες δεν μπορούν να ελέγξουν.
«Καπιταλισμός ίσον κρίση», γράφει ένα μεγάλο πανώ του κινήματος κατάληψης στο Σεντ Πολ στο Λονδίνο. Οπως σημείωσε ο Τζόζεφ Σούμπετερ, «η οικονομική πρόοδος, στην καπιταλιστική κοινωνία, σημαίνει αναβρασμό». Το κόλπο είναι να πείσεις τους ανθρώπους ότι η κρίση είναι μάλλον δημιουργική παρά καταστροφική – και αυτό δεν συμβαίνει αυτή τη στιγμή.
Η ΕΕ δημιουργήθηκε για μια τέτοια στιγμή. Είχε σκοπό να εξασφαλίσει ότι τα χειρότερα είναι πλέον αδύνατα – όχι να δώσει στους ευρωπαίους μια μεταμοντέρνα ευτυχία αλλά να τους σώσει από την κόλαση που άρχισε πριν από σχεδόν έναν αιώνα το 1914 και δεν σταμάτησε πραγματικά μέχρι που η ήπειρος γέμισε ερείπια το 1945.
Τώρα, ευτυχώς, τα μεγάλα μπαζούκας είναι χρηματοπιστωτικά. Αλλά αμετάκλητο σημαίνει ακριβώς αυτό: ότι το ευρώ δεν μπορεί να γυρίσει πίσω. Δεν υπάρχει ήπια έξοδος από το ευρώ, μόνο μακελειό και κίνδυνος.
Επανακεφαλαιοποιείστε τις τράπεζες. Ενισχύστε το ταμείο διάσωσης. Μετατρέψτε τα ελληνικά κουρέματα σε περικοπές. Κάντε ό,τι χρειάζεται. Η Γερμανία, που αναπτύχθηκε οικονομνικά και μπήκε στην ΕΕ από τα ερείπια, πρέπει να ηγηθεί στην διασφάλιση του ευρώ, αλλιώς θα ρισκάρει την απώλεια της σταθερότητας, την οποία επιζητεί πάνω από όλα.
Οι καλύτεροι θεσμοί είναι επίσης μηχανισμοί που αυτο-διορθώνονται. Λειτουργούν σαν τους ελέγχους και τις ισορροπίες του Συντάγματος των ΗΠΑ. Μετατρέπουν την κρίση σε ευκαιρία. Με το πέρασμα του χρόνου, η υπεράσπιση του ευρώ θα απαιτήσει ένα φεντεραλιστικό άλμα προς τα εμπρός. Αυτό θα είναι καλό για τους ευρωπαίους, κι ας μην μπορούν να το δουν τώρα.
