ΠΟΛΕΜΙΚΗ

Οι καταστροφές σώζουν τις πολυεθνικές

Το 1993, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Σαράγεβο, η «πασιονάρια» της δεκαετίας του ΄60 Σούζαν Σόντακ απάντησε σε ερώτηση σχετικά με τον χαρακτήρα της σύγχρονης Αριστεράς: «Ποια Αριστερά; Δεν υπάρχει. Είναι αστείο». Η σαραντάχρονη σήμερα Ναόμι Κλάιν με το βιβλίο της Νo Logo:Νo Space, no Choice, no Jobs. Η βίβλος του αντι-εταιρικού ακτιβισμού το οποίο εκδόθηκε το 2000 (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη) υποστήριζε πως η Αριστερά, νεανική και «θυμωμένη», εξακολουθεί να υπάρχει και να παράγει ιδέες.

Το 1993, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Σαράγεβο, η «πασιονάρια» της δεκαετίας του ΄60 Σούζαν Σόντακ απάντησε σε ερώτηση σχετικά με τον χαρακτήρα της σύγχρονης Αριστεράς: «Ποια Αριστερά; Δεν υπάρχει. Είναι αστείο». Η σαραντάχρονη σήμερα Ναόμι Κλάιν με το βιβλίο της Νo Logo:Νo Space, no Choice, no Jobs. Η βίβλος του αντι-εταιρικού ακτιβισμού το οποίο εκδόθηκε το 2000 (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη) υποστήριζε πως η Αριστερά, νεανική και «θυμωμένη», εξακολουθεί να υπάρχει και να παράγει ιδέες. Το βιβλίο προκάλεσε τεράστια αίσθηση και οι πωλήσεις του ξεπέρασαν το 1 εκατομμύριο αντίτυπα.

Ο μέντορας των νεοφιλελεύθερων

Πρόσωπα που πήραν μέρος στη διαδήλωση του Κοινωνικού Φόρουμ Κατά της Παγκοσμιοποίησης στη Φλωρεντία στις 9 Νοεμβρίου 2002

Επτά χρόνια αργότερα, με το νέο της βιβλίο Το δόγμα του σοκ η συγγραφέας προχώρησε ένα βήμα πιο μπροστά. Στο Νο Logo η Κλάιν παρουσιάζει πώς οι αποφάσεις των τελευταίων τριάντα ετών για την οικονομία λαμβάνονται πάντοτε προς όφελος των πολυεθνικών επιχειρήσεων. Πώς όλα εξυπηρετούν αυτόν τον σκοπό- και όχι μόνο όσον αφορά την οικονομία αλλά και τις ανθρώπινες σχέσεις, τη δομή των κρατών και το Διεθνές Δίκαιο και πώς όλα τούτα εκφράζονται στο συμβολικό επίπεδο με τα παντοδύναμα σήματα κατατεθέντα των μεγάλων επιχειρήσεων, τα λογότυπα που συνιστούν τα σύμβολα του παγκόσμιου καπιταλισμού. Στο Δόγμα του σοκ ωστόσο η Κλάιν προχωρεί στην ανάλυση του καπιταλιστικού συστήματος μέσω της αναλυτικής περιγραφής των μηχανισμών του, επιλέγοντας πλήθος παραδείγματα. Οπως δηλώνει και ο υπότιτλος του βιβλίου, ο σημερινός καπιταλισμός είναι καπιταλισμός της καταστροφής . Για να εξακολουθήσουν να έχουν μεγάλα κέρδη οι πολυεθνικές επιχειρήσεις, δεν αρκεί ούτε η διεύρυνση ούτε ο εξορθολογισμός και η βελτίωση των αγορών. Πρέ πει να καταστρέφονται ολόκληρα κράτη και να περιέρχονται στη δικαιοδοσία των πολυεθνικών. Για να συμβεί όμως αυτό απαιτείται μια ιδεολογία ή πιο σωστά μια σχολή σκέψης. Η σχολή αυτή υπάρχει. Είναι η σχολή του Σικάγου, αδιαμφισβήτητος «γκουρού» της οποίας υπήρξε ο Μίλτον Φρίντμαν ο οποίος τιμήθηκε το 1976 με το βραβείο Νομπέλ Οικονομίας και πέθανε το 2006. Στους οπαδούς του, στους Chicago boys (παιδιά του Σικάγου) η Κλάιν περιλαμβάνει και εκείνους που θεοποίησαν τη «θαυματουργό» δύναμη των αγορών, κατήγγειλαν ως αντιπαραγωγική κάθε κρατική παρέμβαση, με άλλα λόγια επιτέθηκαν στο κοινωνικό κράτος διακηρύσσοντας σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης πως η διατήρησή του είναι καταστρεπτική.

Οπου πήγαν ο Φρίντμαν και τα «παιδιά του Σικάγου», υπήρχαν ή δημιουργήθηκαν ζώνες καταστροφής. Στη Χιλή του Πινοτσέτ, στη Ρωσία του Γέλτσιν, στην Αργεντινή, στην Πολωνία, στη Νέα Ορλεάνη μετά την καταστρεπτική επέλαση του κυκλώνα Κατρίνα, στο Ιράκ, όπου ένας λαός βυθίστηκε στη δυστυχία προκειμένου να ιδιωτικοποιηθεί η οικονομία του και να περάσει στα χέρια των μεγάλων εταιρειών. Εκεί, από τον τζίρο των πολεμικών επιχειρήσεων οι πολυεθνικές εταιρείες αποκόμισαν τεράστια κέρδη σε ελάχιστο χρόνο και με συνοπτικές διαδικασίες.

Ρίγκαν και Θάτσερ

Ο Μίλτον Φρίντμαν. Το βιβλίο της Ναόμι Κλάιν είναι ένα «κατηγορώ» των θεωριών του οικονομολόγου της σχολής του Σικάγου

Σύμφωνα με τον Φρίντμαν, ο οποίος ως τα τέλη της δεκαετίας του ΄70 βρισκόταν στο περιθώριο, ο ρόλος του κράτους πρέπει να περιορίζεται στην ανάπτυξη του Στρατού και της Αστυνομίας και στην προστασία των συμφερόντων των επιχειρήσεων. Το δόγμα δεν είχε πέραση μεταπολεμικά, ώσπου στη δεκαετία του ΄80 η Δεξιά ανέδειξε παγκοσμίως δύο ηγέτες: τη Μάργκαρετ Θάτσερ στη Βρετανία και τον Ρόναλντ Ρίγκαν στις ΗΠΑ. Η Θάτσερ αποκάλεσε τον Φρίντμαν «πνευματικό μαχητή της ελευθερίας» και ο Ρίγκαν στη διάρκεια της πρώτης προεκλογικής του εκστρατείας έφερε πάντοτε μαζί του το μανιφέστο του Φρίντμαν Capitalism and Freedom. Η αντεπανάσταση του Φρίντμαν, όπως την αποκαλεί η Κλάιν, στόχευε όχι μόνο στη διάλυση των κομμουνιστικών κρατών αλλά- και κυρίως- στην καταστροφή του κράτους πρόνοιας που γεννήθηκε από την κεϊνσιανή θεωρία των ισορροπιών, των συμβιβασμών, των ελέγχων και της αναδιανομής του πλούτου προς όφελος των πολλών. Η σταυροφορία αυτή υπέρ των αγορών και των πολυεθνικών από χώρα σε χώρα άφησε πίσω της μόνο θύματα. Οι αποτυχίες όμως δεν καταλογίστηκαν στις θεωρίες του Φρίντμαν και της σχολής του, αλλά ή στις ανικανότητες ή στον υπερβολικό ζήλο των πολιτικών ηγετών και των δικτατόρων που ανέλαβαν να τις εφαρμόσουν.

Η Κλάιν βεβαίως προχωρεί και σε εξαίρετα πολιτικά συμπεράσματα. Οντας η ίδια πολέμια της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης (δηλαδή της διαδικασίας όπου λαοί και χώρες καταβροχθίζονται από το διεθνές κεφάλαιο), υποστηρίζει ότι οι δεκαετίες κατά τις οποίες διαπράχθηκαν τόσα εγκλήματα στο όνομα του σοσιαλισμού δημιούργησαν τέτοια οργή στον γενικό πληθυσμό παγκοσμίως που οδήγησε στην απουσία πολιτικής έκφρασης εναντίον του διεθνούς καπιταλισμού. Πολλές αντιδράσεις λοιπόν σήμερα έχουν ή εθνικιστικό ή προφασιστικό χαρακτήρα. Γι΄ αυτό και η άνοδος της εθνικιστικής βίας έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις. Λέει όμως και κάτι εξίσου σημαντικό: Οι πολιτικές υποσχέσεις προοδευτικών κυβερνήσεων δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν όταν οι οικονομικοί μηχανισμοί παραμένουν ανάλλαχτοι. Τότε το ίδιο το ιδεώδες της δημοκρατίας φθείρεται, ο μέσος πολίτης οδηγείται στην αδιαφορία και αντιμετωπίζει με κυνισμό τον πολιτικό κόσμο, με αποτέλεσμα να παρατηρείται άνοδος του θρησκευτικού φονταμενταλισμού.

Αλλάζοντας τους όρους της συζήτησης για την παγκόσμια κοινωνία, η Ναόμι Κλάιν θέτει εκ νέου την πολιτική και την ανθρώπινη συνθήκη πάνω από την οικονομία και τις στατιστικές, αποδεικνύοντας ότι εκείνο που αποκαλούμε προοδευτική σκέψη εξακολουθεί να υπάρχει. Και η πρόσφατη οικονομική κρίση καθιστά το βιβλίο της εξαιρετικά επίκαιρο.

Ο φονταμενταλισμός της ελεύθερης αγοράς

Η Ναόμι Κλάιν υπογράφει το βιβλίο της «Το δόγμα του σοκ»

Η νεαρή,η οποία στα τέλη της δεκαετίας της ΄70 νοιαζόταν μόνο για τα ψώνια,δεν φανταζόταν ότι σε λιγότερο από είκοσι χρόνια θα μεταβαλλόταν σε μια από τις πιο μαχητικές δημοσιογράφους και συγγραφείς της εποχής μας,πως τα βιβλία της θα πουλούσαν εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο και θα τη θεωρούσαν διάδοχο του Χάουαρντ Ζιν και του Νόαμ Τσόμσκι.Η Ναόμι Κλάιν γεννήθηκε το 1970 στο Μόντρεαλ του Καναδά και κατάγεται από αριστερή οικογένεια.Οι γονείς της μετανάστευσαν στον Καναδά το 1967, αντιτιθέμενοι στον πόλεμο του Βιετνάμ.Ο παππούς της από την πλευρά του πατέρα της ήταν κομμουνιστής και εγκατέλειψε το κόμμα το 1956. Η νεαρή Κλάιν αντιδρώντας στο έντονο πολιτικό κλίμα που επικρατούσε στον οικογενειακό της περίγυρο,περνούσε ατελείωτες ώρες στα καταστήματα.Εκτός από το καταναλωτικό της πάθος όμως είχε πάθος και με τα σήματα των εμπορικών εταιρειών.Οι εμπειρίες αυτές αργότερα θα απέβαιναν καθοριστικές όταν,πολιτικοποιημένη πλέον,θα προχωρούσε στη μελέτη του μηχανισμού με τον οποίο λειτουργούν οι αγορές,οι τράπεζες και το καπιταλιστικό σύστημα στο σύνολό του.

Από φοιτήτρια μπήκε στη δημοσιογραφία και μάλιστα για ένα διάστημα είχε εγκαταλείψει τις σπουδές της στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο. Στα τριάντα της ήταν έτοιμη να εκδώσει το Νο Logo που την έκανε παγκοσμίως γνωστή μέσα σε μία νύχτα.Σήμερα είναι περισσότερο δραστήρια από ποτέ.Με τον σύζυγό της Αβι Λιούις συνεργάζονται στην παραγωγή πολιτικών ντοκυμαντέρ και η ίδια συμμετέχει σε διαδηλώσεις κατά της παγκοσμιοποίησης,ενώ ταυτοχρόνως αρθρογραφεί τακτικά στο Νation, στον Guardian και σε άλλα έντυπα.Σχολιάζοντας στους Νew York Τimes στις 30 Σεπτεμβρίου του 2007 το Δόγμα του σοκ,ο Τζόζεφ Στίγκλιτζ,καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και κάτοχος του βραβείου Νομπέλ για την οικονομία,το χαρακτήρισε μια«φιλόδοξη ματιά στην οικονομική ιστορία των τελευταίων πενήντα ετών και στην άνοδο του φονταμενταλισμού της ελεύθερης αγοράς σε όλον τον κόσμο».

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
Οικονομική θεραπεία-σοκ

Η Ναόμι Κλάιν

Προδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα από το Δόγμα του σοκ το οποίο θα κυκλοφορήσει τον επόμενο μήνα από τις εκδόσεις Λιβάνη.

Σε ένα από τα πιο σημαντικά δοκίμιά του, ο Φρίντμαν διατύπωσε τη συνταγή που συνιστά τον πυρήνα της τακτικής του σημερινού καπιταλισμού και την οποία αποκαλώ “το δόγμα του σοκ”. Επισήμανε ότι “μόνο μια κρίση- είτε είναι είτε απλώς εκλαμβάνεται ως πραγματική- οδηγεί σε πραγματικές αλλαγές. Οταν ξεσπάει μια κρίση, οι δράσεις που αναπτύσσονται εξαρτώνται από τις περιρρέουσες ιδέες. Πιστεύω ότι αυτή πρέπει να είναι η βασική λειτουργία μας:να αναπτύσσουμε εναλλακτικές πολιτικές που θα αντικαταστήσουν τις υπάρχουσες, να τις διατηρούμε ζωντανές και διαθέσιμες, ωσότου το πολιτικά αδύνατον καταστεί πολιτικά αναπόφευκτο”.

Μερικοί άνθρωποι συσσωρεύουν κονσέρβες και νερό ώστε να είναι προετοιμασμένοι για μια πιθανή μείζονα καταστροφή.Οι οπαδοί του Φρίντμαν συσσωρεύουν ιδέες οι οποίες προωθούν τις ελεύθερες αγορές. Διότι ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου ήταν πεπεισμένος ότι,όταν ξεσπάει μια κρίση,αποτελεί ζήτημα καθοριστικής σημασίας η ακαριαία δράση, η γρήγορη και αμετάκλητη επιβολή αλλαγών, προτού η συγκλονισμένη από την κρίση κοινωνία διολισθήσει πάλι στην“τυραννία του status quo”. Εκτιμούσε ότι“μια καινούργια κυβέρνηση έχει στη διάθεσή της έξι με εννέα μήνες για να επιβάλει μείζονες αλλαγές. Αν δεν αδράξει την ευκαιρία για να δράσει αποφασιστικά κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δεν θα της προσφερθεί ξανά παρόμοια ευκαιρία”.Μια παραλλαγή της υπόδειξης του Μακιαβέλι ότι τα πλήγματα πρέπει να επιφέρονται “όλα μαζί”, η στρατηγική αυτή υπήρξε το μακροβιότερο κληροδότημα του Φρίντμαν.

Ο Φρίντμαν πρωτόμαθε πώς να εκμεταλλεύεται ένα μεγάλης κλίμακας σοκ ή μια κρίση στα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν έδρασε ως σύμβουλος του χιλιανού δικτάτορα στρατηγού Αουγκούστο Πινοτσέτ. Οι Χιλιανοί βρέθηκαν σε κατάσταση σοκ μετά το βίαιο πραξικόπημα του Πινοτσέτ,ενώ και η χώρα είχε δεχτεί βαθύτατο πλήγμα από τον υπερπληθωρισμό.Ο Φρίντμαν συμβούλεψε τον Πινοτσέτ να προχωρήσει σε έναν καταιγιστικό μετασχηματισμό της οικονομίας: μείωση φόρων, ελεύθερο εμπόριο, ιδιωτικοποίηση των κοινωφελών υπηρεσιών, περιστολή των κοινωνικών δαπανών και απορρύθμιση.Τελικά οι Χιλιανοί είδαν ακόμη και τα δημόσια σχολεία τους να αντικαθίστανται από χρηματοδοτούμενα με κουπόνια ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Ηταν η πιο ακραία καπιταλιστική μεταμόρφωση που επιχειρήθηκε ποτέ και έγινε γνωστή ως “η επανάσταση της σχολής του Σικάγου”, καθώς πολλοί από τους οικονομολόγους του Πινοτσέτ είχαν υπάρξει φοιτητές του Φρίντμαν στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Ο Φρίντμαν πρόβλεψε ότι η ταχύτητα,το εύρος και η αιφνιδιαστική επιβολή των οικονομικών αλλαγών θα προκαλούσαν στον πληθυσμό ψυχολογικές αντιδράσεις οι οποίες “θα διευκόλυναν την προσαρμογή”. Επινόησε δε την ακόλουθη φράση για αυτή την οδυνηρή τακτική: οικονομική “θεραπεία-σοκ”. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν,όποτε οι κυβερνήσεις επέβαλλαν σαρωτικά προγράμματα προώθησης της ελεύθερης αγοράς, η θεραπεία-σοκ – ή αγωγή-σοκ- ήταν η μέθοδος που επέλεγαν.

Επιπλέον ο Πινοτσέτ διευκόλυνε τη μετάβαση αυτή με τις δικές του θεραπείες-σοκ, οι οποίες πραγματοποιούνταν στα κελιά βασανισμού του καθεστώτος, όπου εφαρμόζονταν πάνω στα σφαδάζοντα σώματα όσων θεωρούνταν πιθανά εμπόδια στον καπιταλιστικό μετασχηματισμό.Πολλοί στη Λατινική Αμερική διέκριναν μια άμεση σχέση ανάμεσα στα οικονομικά σοκ που οδήγησαν στην ανέχεια εκατομμύρια ανθρώπους και στην επιδημία των βασανιστηρίων με τα οποία τιμωρούνταν εκατοντάδες χιλιάδες άτομα τα οποία πίστευαν σε μια διαφορετική κοινωνία. Οπως έχει γράψει ο ουρουγουανός συγγραφέας Εδουάρδο Γκαλεάνο:“Υπάρχει άλλος τρόπος να διατηρηθεί μια τέτοια ανισότητα εκτός από τις συσπάσεις των ηλεκτροσόκ;”.

Ακριβώς τριάντα χρόνια μετά την πρόκληση αυτών των τριών διακριτών μορφών σοκ στη Χιλή, η συνταγή εφαρμόστηκε πάλι,με πολύ μεγαλύτερη βιαιότητα,στο Ιράκ.Στην αρχή ήλθε ο πόλεμος,ο οποίος,σύμφωνα με τους δημιουργούς του στρατιωτικού δόγματος “Σοκ και Δέος”, αποσκοπούσε στο“να ελέγξει τη βούληση, την αντίληψη και την κατανόηση του αντιπάλου και, κυριολεκτικά, να τον καταστήσει ανίκανο να δράσει ή να αντιδράσει” . Επακολούθησε μια ριζοσπαστική οικονομική θεραπεία-σοκ,η οποία επιβλήθηκε από τον εκπρόσωπο των ΗΠΑ Λιούις Πολ Μπρέμερ εν όσω η χώρα ήταν ακόμη παραδομένη στις φλόγες: μαζικές ιδιωτικοποιήσεις,καθολική επιβολή του ελεύθερου εμπορίου,ενιαίος φορολογικός συντελεστής 15%,δραματική μείωση του ρόλου του κράτους.Ο μεταβατικός υπουργός Εμπορίου του Ιράκ Αλί Αμπντούλ-Αμίρ Αλάουι είχε πει ότι οι συμπατριώτες του“έχουν αηδιάσει και κουραστεί να είναι πειραματόζωα.Το σύστημα έχει ήδη δεχτεί πολλά σοκ, άρα δεν χρειαζόμαστε αυτή τη θεραπεία-σοκ στην οικονομία”. Οταν όμως οι Ιρακινοί αντιστέκονταν, συλλαμβάνονταν και οδηγούνταν σε φυλακές όπου το σώμα και το μυαλό τους υποβάλλονταν σε επιπλέον σοκ- αυτή τη φορά όχι με τη μεταφορική έννοια της λέξης.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Βιβλία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk