Ο κήπος με τα αγάλματα

Είναι η πρώτη φορά που ο Εθνικός Κήπος φιλοξενεί μια μεγάλη εικαστική έκθεση και δίνει την ευκαιρία στην τέχνη να συναντήσει τη φύση και τον άνθρωπο. Η δημιουργός της, Βάνα Ξένου, μας μιλάει για το τι προκύπτει από αυτή τη συνάντηση.

Είναι η πρώτη φορά που ο Εθνικός Κήπος φιλοξενεί μια μεγάλη εικαστική έκθεση και δίνει την ευκαιρία στην τέχνη να συναντήσει τη φύση και τον άνθρωπο. Η δημιουργός της, Βάνα Ξένου, μας μιλάει για το τι προκύπτει από αυτή τη συνάντηση.

Από πέρυσι την άνοιξη, όταν για πρώτη φορά ήρθα σε επαφή με την εικαστικό και καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Μετσοβίου Πολυτεχνείου Βάνα Ξένου, εκείνη προετοίμαζε την έκθεσή της στον Εθνικό Κήπο, μια έκθεση η οποία αναβλήθηκε εξαιτίας των πρόωρων εκλογών. Εμπνευση, λογική, εξαντλητική μελέτη της μύησης στα Ελευσίνια Μυστήρια, παράπλευρη μελέτη φιλοσοφικών δοκιμίων και αρχαίων κειμένων, καθώς και του δαιδαλώδους δικτύου των μονοπατιών του Κήπου, προσχέδια και σχέδια, καταγραφή των σκέψεών της, χωροθέτηση και, τέλος, 19 εγκαταστάσεις που εμπεριέχουν 85 μνημειώδη έργα. Συγχρόνως όμως γραφειοκρατικές διαδικασίες χωρίς τέλος… Δεν ξέρω πόσοι άνθρωποι θα είχαν αυτή την αντοχή να επιτύχουν τον στόχο τους, αλλά θαυμάζω το γεγονός ότι όλη αυτή η περιπέτεια της δημιουργίας, η οποία για την υλοποίησή της λογικά χρειαζόταν ένα ολόκληρο επιτελείο, βγήκε από δύο χέρια. Η αναβληθείσα έκθεση παρουσιάζεται, επιτέλους, τώρα. Το μεσοδιάστημα ήταν για τη Βάνα Ξένου – η οποία το 2008 ήταν υποψήφια από την Ελλάδα για τον τίτλο «Γυναίκα της Ευρώπης» – επιπλέον χρόνος περισυλλογής και εργασίας.

Αισίως λοιπόν «Η ψυχή του τόπου», που είναι ο τίτλος της έκθεσης, ανοίγει τις πόρτες της στον Εθνικό Κήπο – ποτέ στο παρελθόν δεν είχε γίνει εκεί παρόμοια έκθεση – με τη φιλοξενία του Δήμου Αθηναίων και του Συμβουλίου του Κήπου. Η ιδέα για τη χρήση του, που αγκαλιάστηκε από τους προαναφερθέντες φορείς, δεν ήταν τυχαία. Σε αυτό το μεγάλο κομμάτι πρασίνου της Αθήνας η Βάνα Ξένου ονειρεύεται τους ανθρώπους να περπατούν ανάμεσα στα αιωνόβια δέντρα και στα πολύχρωμα ευωδιαστά λουλούδια, να ξεφεύγουν από τη θλίψη και τις δυσκολίες των ημερών, να κάνουν ένα ταξίδι στο παρελθόν και στους μύθους, στην ιστορία του τόπου και βαθιά στον εαυτό τους, καθώς θα κινούνται ανάμεσα στα έργα που παραπέμπουν στα Ελευσίνια Μυστήρια.

Ο τίτλος της έκθεσης προέρχεται από το βιβλίο του Νίκου-Γαβριήλ Πεντζίκη «Το μυθιστόρημα της κυρίας Ερσης», αλλά, όπως με πληροφορεί, και ολόκληρη η ενασχόλησή της με τα Ελευσίνια Μυστήρια ξεκίνησε από τον Πεντζίκη και ειδικότερα από το βιβλίο του «Προς εκκλησιασμόν», το οποίο αναφέρεται σε αυτά. Ο Εθνικός Κήπος δεν είναι ο πρώτος κήπος στον οποίο εκθέτει. «Το 2007, έπειτα από πρόσκληση του υπουργείου Πολιτισμού της Γαλλίας, τοποθέτησα τις εγκαταστάσεις μου στους ιστορικούς κήπους του Παλέ Ρουαγιάλ, οι οποίοι αποτελούν πέρασμα για τους περιπατητές. Ηταν ένας στοχαστικός περίπατος για μια ποιητική πρόσληψη του τοπίου. Και η έκθεση είχε τον τίτλο “Ελευσις – Πέρασμα”» μου λέει.

Επειτα από τους κήπους του Παλέ Ρουαγιάλ πώς βιώνετε τον Εθνικό Κήπο;
«Ο Εθνικός Κήπος σχεδιάστηκε την εποχή της ίδρυσης της νέας πρωτεύουσας, κατά τα πρότυπα των ρομαντικών κήπων των ευρωπαϊκών πόλεων, οι οποίοι δίνουν στον περιπατητή τη δυνατότητα της περιπλάνησης και της ανακάλυψης των τόπων. Ο Κήπος, με τη μυθολογική και ιστορική πυκνότητά του, είναι ένα κέντρο για την πόλη».

Η έκθεση είναι το έναυσμα για έναν στοχαστικό περίπατο στον Κήπο;
«Ακριβώς! Ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε δυο βήματα από τον Ιλισό, το μικρό ποτάμι, από όπου περνώντας ο Σωκράτης αισθάνθηκε το δαιμόνιο. Αναλογίστηκα πώς θα ήταν τα αρχαία χρόνια ο τόπος με το ψηλό πλατάνι, όπως το περιγράφει ο Πλάτων σε έναν από τους σημαντικότερους διαλόγους του, στον “Φαίδρο”. Τρία στάδια κάτω από το ιερό της Αγρας, τόπο διεξαγωγής των μικρών μυστηρίων. Ο διάλογος λοιπόν που αναπτύσσω με την πόλη έχει μια σχέση με την καταγωγική σημασία του τόπου. Επίσης το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης θα προβάλλει καθημερινά σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα τις εγκαταστάσεις μου στον Κήπο αλλά και την προηγούμενη εικαστική διαδρομή μου».

Από όλα αυτά τι έχει για εσάς μεγαλύτερη σημασία;
«Το “καθήρασθαι ανάγκη” του Σωκράτη. Δηλαδή η “ανάγκη να εξαγνισθώ”, που μου δίνει τη δύναμη να διεισδύσω στην ψυχή του τόπου. Είναι ένα είδος μύησης στη φύση. Είναι σταθμός μιας πορείας, που θέλει να προσεγγίσει το τέλος. Το τέλος, με την έννοια της τελετής, που σημαίνει τελειοποίηση μέσα από μια διαδικασία. Με ενδιαφέρει εκείνο που συνέβαινε με τη μυητική εμπειρία. Η ημέρα της τελετής μύησης στα Ελευσίνια Μυστήρια εθεωρείτο γενέθλιος ημέρα. Μια αρχή. Ετσι και για μένα, η πραγματοποίηση μιας έκθεσης αποτελεί, κάθε φορά, και μια αρχή».

Σήμερα όμως αγνοούμε την εμπειρία της μύησης.
«Μπορούμε όμως να αναλογιστούμε τη συναρπαστική σημασία της. Στην εποχή μας θεωρείται πραγματικό μόνο ό,τι συμβαίνει με ταχείς ρυθμούς, μπορεί να το αρπάξει ο άνθρωπος και έχει μετρήσιμο όφελος. Νομίζω ωστόσο ότι το να θέλει κάποιος να γνωρίσει σημαίνει ότι έχει τη δύναμη να περιμένει ακόμη και διά βίου».

Εννοείτε να περιμένει σε όλη του τη ζωή για αυτή τη μύηση; Εχει σχέση και με το πέρασμα που αναφέρατε;
«Ακριβώς, αυτό το “διά βίου” συνιστά το “πέρασμα”. Σε ένα από τα έργα μου δηλώνεται εμμέσως, με τη δική μου μορφή, η αλληγορία και του δικού μου “περάσματος” από τη ζωή. Για να υπάρξει πέρασμα όμως χρειάζονται η άφιξη, η γέννηση, η έλευση στο φως. Ετσι βρισκόμαστε μπροστά στα Ελευσίνια Μυστήρια, που εμπεριέχουν την έλευση, την άφιξη της Δήμητρας και τη μετάβαση της Περσεφόνης από τον Αδη στη ζωή. Αλλωστε και η ονομασία της πόλης, Ελευσίνα, προέρχεται από τη λέξη “έλευση”».

Γιατί βρίσκουμε εδώ τόσες γυναίκες;
«Επειδή η Δήμητρα και η Περσεφόνη, η μητέρα και η κόρη, επεκτείνουν τη γυναικεία συνείδηση προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις: προς τα πάνω και προς τα κάτω, προς το ουράνιο και προς το χθόνιο, προς το παρελθόν και προς το μέλλον. Κάθε γυναίκα εκτείνεται προς τα πίσω, μέχρι τη μητέρα της, και προς τα εμπρός, μέχρι τη θυγατέρα της. Η μία είναι το alterego της άλλης. Η κόρη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη μητέρα. Η Περσεφόνη είναι εν δυνάμει μητέρα και η Δήμητρα υπήρξε κόρη. Στο έργο μου με τον τίτλο “Ελευσις” οι μητέρες θεές, οι θεές της Γης, έτσι όπως τις έχω τοποθετήσει, συναντώνται, συνομιλούν, ξεδιπλώνουν τις ιδιότητές τους, διαχωρίζονται και ταυτόχρονα συγχωνεύονται».

Ωστόσο τα γλυπτά σας μοιάζουν να μην έχουν φύλο.
«Μπορεί να ιδωθεί ως έκφραση τελειότητας, που φτάνει σε εμάς μέσα από τον μύθο της αρχέγονης ανθρώπινης Αμφιγένειας, τη συγχώνευση, δηλαδή, των ιδιοτήτων που έχουν τα δύο φύλα. Ο άνθρωπος έχει την ανάγκη να ξαναβρίσκει την απόλυτη ψυχική και σωματική συμμετοχή του στο σύνολο. Και στον έρωτα, επίσης, κάθε γένος αποκτά τις ιδιότητες του άλλου. Αυτή η ανταλλαγή ιδιοτήτων λειτουργεί με έναν τρόπο σαν να τους διπλασιάζει και να ρίχνει ρίζες στο αιώνιο».

Γιατί μας αφορούν όλα αυτά σήμερα;
«Επειδή οι μυημένοι εκεί βίωναν κάτι πάνω και πέρα από την ατομική μοίρα. Απαλλαγμένοι από τον φόβο της ζωής και του θανάτου, ανοίγονταν σε έναν ελεύθερο στοχασμό και διδάσκονταν ότι ο θάνατος δεν είναι ο μεγάλος εχθρός κάθε ύπαρξης, αλλά μετέχει στο είναι. Δεν είναι τυχαίο που ο ελληνικός κόσμος αναπαριστούσε τον θάνατο ως έναν όμορφο νέο που μοιάζει με τον Ερωτα. Αυτές οι σκέψεις ενδυναμώνουν την πεποίθησή μου ότι οι “επισκέψεις” στα ελληνικά μυστήρια δεν αποτελούν κανενός είδους νεκροψία σε άψυχο σώμα. Και ό,τι συνιστούσε τη λατρεία νομίζω ότι είναι και ο σκοπός της τέχνης σήμερα: όχι απλώς να μας δείξει το ορατό, αλλά να μας κάνει να δούμε και το μη ορατό».

Πάνω στις στήλες, στον Εθνικό Κήπο, έχετε γράψει λέξεις που δύσκολα διαβάζονται. Γιατί;
«Θεωρώ ότι οι αρχέγονες λέξεις δεν είναι κενές σημασίας. Οι κρυμμένες ρίζες των λέξεων ρίχνουν φως και απελευθερώνουν σημασίες και εικόνες. Κάθε λέξη έχει διπλή έννοια και εδώ ακριβώς βρίσκεται η πηγή των μύθων. Με αυτόν τον τρόπο γραμμένες λέξεις, λοιπόν, δεν κρύβουν αλλά τονίζουν τη δυσκολία της αποκάλυψης της φύσεως των πραγμάτων».

Μας κρύβει η φύση μυστικά;
«Η φύση είναι η διαδικασία μέσα από την οποία τα πράγματα εμφανίζονται. Είναι το “αναφύεσθαι” που ονόμασαν οι Ελληνες “φύση”. Και η ρήση του Ηράκλειτου “Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί” σημαίνει ότι η απόκρυψή της δεν πρέπει να ιδωθεί ως αντίσταση που πρέπει να νικηθεί, αλλά ως ένα μυστήριο στο οποίο ο άνθρωπος μπορεί να μυηθεί».

Ποια είναι η σχέση των έργων σας με το περιβάλλον του Κήπου;
«Το τοπίο δεν θεωρείται περιβάλλον, αλλά κάτι το ποιητικό, και πρέπει να σκεφτεί κανείς φιλοσοφικά την καταγωγή και τη σημασία του. Γι’ αυτό και η τοποθέτηση των έργων στον Κήπο δεν έχει την έννοια της διακόσμησης? ο Κήπος δεν θεωρείται δοχείο που δέχεται απλώς το έργο, αλλά αποτελεί την πλαστική ύλη χάρη στην οποία επιτυγχάνεται η σχέση του τοπίου με τα στοιχεία που συνιστούν το έργο. Η παρουσία των κλαδιών, του νερού, του χώματος και των μετάλλων από τα οποία είναι φτιαγμένα ορισμένα έργα σχετίζονται με όσα συμβαίνουν στον Κήπο, μέρα με την ημέρα».

Σας γοητεύει αυτή η συμπαρουσία;
«Μου αρέσει η ιδέα να έχω σχέση με τη γη, χωρίς να την κατέχω. Μου αρέσει το περπάτημα που διατρέχει όλη την πολιτισμική ιστορία? από το προσκύνημα και τους ενατενιστικούς περιπάτους των ρομαντικών μέχρι και τους δρομείς των μακρινών αποστάσεων. Μου αρέσει η εναπόθεση των έργων στους κήπους? μου βάζει τη δυσκολία τού να αναμετρηθώ με την απεραντοσύνη του ουρανού: το υψωμένο βλέμμα διατρέχει την απόσταση που μας χωρίζει από τον ουρανό. Μπορεί και να περιέχει τον φόβο που αισθάνθηκα τη στιγμή της ανάρτησης του γλυπτού “Περσεφόνη” στους κήπους του Παλέ Ρουαγιάλ και την αγαλλίαση που ένιωσα όταν ο ουρανός δεχόταν το γλυπτό».

Πώς βλέπετε την καθημερινότητά σας κάνοντας τέτοιες σκέψεις;
«Τα έργα είναι διέξοδος όλων των εποχών και όλων των τόπων και εμπεριέχουν και την καθημερινή έγνοια, αφού ο καλλιτέχνης δεν δημιουργεί μόνο, αλλά συγχρόνως αγωνιά, μεριμνά, διαφυλάσσει, προσέχει. Ισως να έχω καταφέρει μέσα από τα έργα μου να φαίνεται αυτή η έγνοια για την πόλη μου, η έγνοια για την οικογένειά μου, για τα παιδιά μου, για την άλλη μεγάλη οικογένεια που είναι οι φοιτητές μου και οι άνθρωποι που αγαπώ».

Αυτή την απόλυτη αίσθηση της δημιουργίας την είχατε νιώσει και με τη γέννηση των παιδιών σας;
«Οταν για πρώτη φορά αισθάνθηκα ότι έφερα ένα παιδί μέσα μου, ένιωσα φόβο. Ο φόβος όμως του να φέρεις στον κόσμο μια καινούργια ύπαρξη εξαλείφεται όταν σκεφτείς τη μητέρα σου, εκείνη που σου έδωσε τη ζωή. Η φύση μας αισθάνεται την επιθυμία να γεννήσει».

Αν είχατε αγόρια αντί για κορίτσια, θα ήταν αλλιώτικη η σχέση μαζί τους;
«Δεν ξέρω πώς θα διαμορφωνόταν η σχέση μας, αλλά τα σύμβολα είναι τα ίδια. Η κόρη προέρχεται από τη λέξη “κόρος”, που σημαίνει βλαστάρι, και ο Διόνυσος θεωρείται και αυτός ένα βλαστάρι».

Ο σημερινός Ελληνας φέρει στοιχεία του πολίτη της αρχαίας πόλης; Τρέφει σεβασμό, αξίες, αρχές;
«Είναι δύσκολη η καθημερινότητα που διανύουμε. Ωστόσο γνωρίζω και συνεχώς συναντώ ανθρώπους που σκάβουν βαθιά, αναζητώντας τις αξίες και τις αρχές για τις οποίες μιλάμε. Γι’ αυτό και είμαι αισιόδοξη».

Πόσο η τριβή σαςμε τον χώρο της αρχιτεκτονικής σάς έχει βοηθήσει;
«Ηταν καθοριστική. Η ένταξη των έργων μου σε κτίρια και κήπους τα τελευταία δέκα χρόνια δεν θα μπορούσε να έχει γίνει χωρίς το γόνιμο και σημαντικό διάλογο που αναπτύχθηκε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ».

Η άντληση ιδεών και η έμπνευσή σας έχουν σχέση μόνο με τον ελληνικό χώρο;
«Από πολύ νωρίς ανοίχτηκα στον ευρωπαϊκό χώρο, μέσα από μια επίμονη αναζήτηση να κατανοήσω το τι συμβαίνει αλλού. Η παραμονή μου στο Παρίσι, μετά το πέρας των σπουδών μου στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, ήταν καθοριστική. Πέρασα άπειρες ώρες άσκησης στα μουσεία. Είχα όμως προετοιμαστεί για αυτόν τον διάλογο. Ως νεαρή σπουδάστρια, είχα ασκηθεί σχεδιάζοντας με επιμονή, επισκεπτόμενη συχνά τους αρχαιολογικούς χώρους, τους οποίους θεωρούσα τοπία μνήμης και περισυλλογής. Το τρίγωνο μεταξύ Οσίου Λουκά, Δελφών και Ολυμπίας ήταν για μένα ένα τακτικός προορισμός».

Ετσι όπως είναι η σημερινή κοινωνικοπολιτική κατάσταση, το να κάνετε μια έκθεση είναι βάλσαμο για τον πολίτη;
«Είναι μια σχεδόν πολιτική πράξη το να σκάψει κανείς όσο βαθύτερα μπορεί για να αποκτήσει αυτογνωσία».

H έκθεση της Βάνας Ξένου με τίτλο «Η ψυχή του τόπου» θα φιλοξενείται στον Εθνικό Κήπο από την 1η Ιουνίου έως τις 10 Αυγούστου.

Δημοσιεύθηκε στο BHMagazino, τεύχος 502, σελ. 70-74, 30/05/2010.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Αφιερώματα
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk