Μηχανική ανάγνωση

Επιλεγόμενα στη γενναία καταγγελία της Ηντιθ Γουώρτον για τη διαστροφή της ανάγνωσης, που διεκδικούν κάποια ρέστα. Πρόκειται πάντως για δύο ερωτήματα, που δεν είναι ίσως ασήμαντα για το συζητούμενο θέμα: το ένα έχει να κάνει με τη λειτουργική σχέση μηχανικού αναγνώστη και μηχανικής ανάγνωσης· το άλλο απορεί αν, πίσω από το διαστροφικό αυτό δίδυμο, υπάρχει ή όχι κάποιος παραγωγός και προαγωγός του· ένας ή περισσότεροι, και τότε ποιοι. Το πρώτο ερώτημα μοιάζει να επαναλαμβάνει το ευτράπελο δίλημμα για την προτεραιότητα του αβγού ή της κότας.

Επιλεγόμενα στη γενναία καταγγελία της Ηντιθ Γουώρτον για τη διαστροφή της ανάγνωσης, που διεκδικούν κάποια ρέστα. Πρόκειται πάντως για δύο ερωτήματα, που δεν είναι ίσως ασήμαντα για το συζητούμενο θέμα: το ένα έχει να κάνει με τη λειτουργική σχέση μηχανικού αναγνώστη και μηχανικής ανάγνωσης· το άλλο απορεί αν, πίσω από το διαστροφικό αυτό δίδυμο, υπάρχει ή όχι κάποιος παραγωγός και προαγωγός του· ένας ή περισσότεροι, και τότε ποιοι.

Το πρώτο ερώτημα μοιάζει να επαναλαμβάνει το ευτράπελο δίλημμα για την προτεραιότητα του αβγού ή της κότας. Παρά ταύτα η ερώτηση δεν είναι, όσο φαίνεται, άστοχη, οπότε η απορία μπορεί να βρει, εν μέρει τουλάχιστον, λογική εξήγηση. Συγκεκριμένα: αλήθεια, ποιος ενέχεται στη συγκεκριμένη διαστροφή περισσότερο· ο αναγνώστης ή η ανάγνωση; Η Ηντιθ Γουώρτον φαίνεται να τα φορτώνει όλα στον μηχανικό αναγνώστη, θεωρώντας ότι αυτός, ως υποκείμενο, είναι υπεύθυνος για τη μηχανική ανάγνωση και τα παρεπόμενά της, που είναι, όπως σημείωνα τις προάλλες, η μηχανική κριτική και η εξίσου μηχανική παραγωγή λογοτεχνίας.

Η δική μου αίσθηση, καλύτερα: το δικό μου «αναγνωστικό ένστικτο» (για να οικειοποιηθώ τη θετική ορολογία της Γουώρτον) λέει πως ο ανάγωγος αναγνώστης ενδέχεται να είναι διάμεσος ή ακόμη και θύμα της ανάγωγης ανάγνωσης, που άλλοι την προωθούν σκοπίμως και επικερδώς την εκμεταλλεύονται. Η διάστροφη πάντως ανάγνωση εύκολα αναγνωρίζεται, ελέγχεται και καταγγέλλεται, ενώ με τον μηχανικό αναγνώστη το πράγμα δυσκολεύει: πού να τον πετύχεις προσωπικά, για να τον καθίσεις στο σκαμνί; Αυτός, όπως όλα εξάλλου τα υποκείμενα, συχνά διαφεύγει, όταν δεν γίνεται στο μεταξύ φάντασμα. Τόσα φτάνουν, υποθέτω, για το πρώτο ερώτημα, όπου στο εσωτερικό του λανθάνει η δεύτερη ερώτηση.

Σύμφωνα με το προηγούμενο σκεπτικό, η μηχανική ανάγνωση μάλλον δεν είναι αυτοφυής. Κάποιοι τη σπέρνουν, την καλλιεργούν, τη συλλέγουν, τη συσκευάζουν καταλλήλως, τη διαφημίζουν και τη μοσχοπουλούν. Ποιοι είναι αυτοί; Συνήθως, και όχι αδίκως, ενοχοποιούνται και στο συγκεκριμένο κεφάλαιο τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (περισσότερο τα ηλεκτρονικά, λιγότερο τα έντυπα), προπάντων όσα ασκούν αγοραίο λαϊκισμό. Πρόκειται ωστόσο για παραπλανητική μεροληψία. Στο κάτω κάτω της γραφής οι επικοινωνιακοί αυτοί αγωγοί ευπώλητης ανάγνωσης, που σίγουρα εκτρέφει και πολλαπλασιάζει τους μηχανικούς αναγνώστες, είναι προφανείς· όποιος θέλει, και μπορεί, τους πολεμά ή τους αποφεύγει· εν μέρει έστω, και αναλόγως με το ατομικό του συμφέρον.

Πλάι ωστόσο σ΄ αυτούς υπάρχουν άλλοι (υποχρεωτικοί αυτοί και αναπόφευκτοι) θύλακοι, όπου προγραμματικά ασκείται και επιβάλλεται η μηχανική ανάγνωση, σε διάφορες μάλιστα παραλλαγές. Τέτοιος εντόπιος αγωγός παραγωγής και κυκλοφορίας μηχανικού τύπου ανάγνωσης, που εκπαιδεύει μηχανικού τύπου αναγνώστες, είναι, πιστεύω, το θεσμικό μας σχολείο. Στον μελαγχολικό αυτόν λογαριασμό μεγαλύτερο μερίδιο ενοχής έχει η Μέση Εκπαίδευση, χωρίς καθόλου να απαλλάσσονται η Πρωτοβάθμια, αλλά και η Ανώτερη και Ανώτατη Παιδεία. Περιορίζοντας το πεδίο βολής, θα επιμείνω εφεξής στον τρόπο που διδάσκεται, εξετάζεται, προσφέρεται και προσλαμβάνεται (στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο) η λογοτεχνία (δική μας και ξένη, πρωτότυπη και μεταφρασμένη). Αφού μάλιστα η Ηντιθ Γουώρτον στον ευαίσθητο χώρο της λογοτεχνίας εντοπίζει τη διαστροφή της ανάγνωσης με κύριο φορέα τον μηχανικό αναγνώστη.

Προτού όμως ανοίξω τον σχετικό φάκελο την άλλη Κυριακή, προηγούνται δύο εξηγήσεις, για να μη θεωρηθεί η αναγνωστική μου παρέμβαση αβασάνιστη επίθεση στον εκπαιδευτικό χώρο και κόσμο· σε δασκάλους και μαθητές. Η μία, και σοβαρότερη, εξήγηση αφορά τον εμπρόθετο ή απρόθετο χαρακτήρα της μηχανικής ανάγνωσης στον συγκεκριμένο χώρο. Δεν νομίζω ότι ο δάσκαλος, που διδάσκει ένα λογοτεχνικό κείμενο στο Γυμνάσιο ή στο Λύκειο, προκρίνει από πεποίθηση και εφαρμόζει συνειδητά τη μηχανική ανάγνωση, μολονότι σε ορισμένες περιπτώσεις φαίνεται να τον βολεύει. Το προβληματικό όμως αποτέλεσμα παραμένει, ασχέτως προθέσεων, λίγο πολύ ισχυρό.

Η δεύτερη επεξήγηση: δεν ανήκω στην κατηγορία όσων διατείνονται ότι κακώς διδάσκεται και εξετάζεται η λογοτεχνία στη Μέση Εκπαίδευση, όταν μάλιστα πρόκειται για θεμελιακά λογοτεχνικά κείμενα, οπότε η αναγνωστική τους κακοποίηση είναι δεδομένη. Αποψη μάλλον αριστοκρατική και συζητήσιμη, στην οποία υπονοείται ότι η λογοτεχνία εξ ορισμού δεν προσφέρεται σε, κανονιστικού και εξεταστικού τύπου, σχολική διδασκαλία, στον βαθμό τουλάχιστον που τραυματίζει, αν δεν ακυρώνει, την αυτόματη τέρψη και την αυθόρμητη συγκίνηση.

Περί αυτού όμως την άλλη βδομάδα.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk