Ενας ορθοπολιτικός μύθος

Στην προηγούμενη επιφυλλίδα μου (17 Ιανουαρίου), τη γραμμένη με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννηση του Ανδρέα Καραντώνη (1910-1982), έλεγα ότι ο κορυφαίος αυτός λογοτεχνικός κριτικός βρίσκεται σήμερα υπό αμφισβήτηση, κυρίως από μια ορθοπολιτική κριτική που προσπαθεί, σε μεγάλο βαθμό, να στηρίξει την υπόστασή της στην επίκριση μιας υποτιθέμενης συντηρητικότητας της ποιητικής γενιάς του ΄30, και κυρίως του Σεφέρη, το έργο του οποίου ανέδειξε κριτικά πρώτος ο Καραντώνης.

Στην προηγούμενη επιφυλλίδα μου (17 Ιανουαρίου), τη γραμμένη με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννηση του Ανδρέα Καραντώνη (1910-1982), έλεγα ότι ο κορυφαίος αυτός λογοτεχνικός κριτικός βρίσκεται σήμερα υπό αμφισβήτηση, κυρίως από μια ορθοπολιτική κριτική που προσπαθεί, σε μεγάλο βαθμό, να στηρίξει την υπόστασή της στην επίκριση μιας υποτιθέμενης συντηρητικότητας της ποιητικής γενιάς του ΄30, και κυρίως του Σεφέρη, το έργο του οποίου ανέδειξε κριτικά πρώτος ο Καραντώνης. Μία από τις κύριες κατηγορίες της κριτικής αυτής εναντίον της γενιάς του ΄30 είναι η υποτιθεμένως αρνητική στάση της προς την ποίηση του Καρυωτάκη, στην οποία η ορθοπολιτική κριτική έχει ανακαλύψει ένα (υποτιθέμενο) πολιτικό, αριστερής κατευθύνσεως, περιεχόμενο, φτάνοντας ακόμη και στο σημείο να χαρακτηρίζει τον Καρυωτάκη «κριτική συνείδηση της Αριστεράς».

Σε παλαιότερες επιφυλλίδες μου (συγκεντρωμένες τώρα στο βιβλίο μου Η παραμόρφωση του Καρυωτάκη ) προσπάθησα να δείξω ότι αυτός ο- γενικότερα επαναλαμβανόμενος σήμεραχαρακτηρισμός της ποίησης του Καρυωτάκη είναι αποτέλεσμα ιδεολογικής παρανάγνωσης βαρείας μορφής, δηλαδή μύθος, και ότι η παρανάγνωση αυτή οφείλεται εν πολλοίς σε ιδεολογηματική παρανάγνωση των κειμένων της γενιάς του ΄30. Σήμερα θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι ένα από τα κύρια θύματα αυτής της παρανάγνωσης είναι τα κείμενα του Καραντώνη για τον Καρυωτάκη, τα οποία οι εν λόγω κριτικοί διαβάζουν μέσα από την παρωπιδική ανάγνωσή τους του άρθρου του Καραντώνη «Η επίδραση του Καρυωτάκη στους νέους» (1935), με το οποίο επικρίνεται σφοδρά ο καρυωτακισμός, η δουλική και άστοχη μίμηση του Καρυωτάκη από πολλούς νέους ποιητές της εποχής.

Θεωρώντας εσφαλμένα ως στόχο αυτής της επίκρισης την ίδια την ποίηση του Καρυωτάκη, και αγνοώντας (παραβλέποντας ή μη γνωρίζοντας) ή παρανοώντας τα υπόλοιπα κείμενα του Καραντώνη για τον Καρυωτάκη, δεν είναι περίεργο που οι κριτικοί αυτοί διατυπώνουν διαπιστώσεις όπως ότι ο Καραντώνης έγραφε «αντικαρυωτακικά κείμενα» (Χρ. Ντουνιά), ότι «αρθρώνει πολεμική εναντίον του Καρυωτάκη» (Τ. Καγιαλής), ότι «η στάση του απέναντι συνολικά στην καρυωτακική ποίηση είναι αρνητική» (Δ. Αγγελάτος) κ.τ.τ. Και όλα αυτά παρά το γεγονός ότι ο Καραντώνης ήταν από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν την αξία της ποίησης του Καρυωτάκη, την οποία δεν έπαψε να εγκωμιάζει επί τέσσερις δεκαετίες, ήδη από την εποχή που η ποίηση αυτή ήταν αντικείμενο αμφισβήτησης.

Για τον Καραντώνη ο Καρυωτάκης είναι ένας σταθμός στη νεοελληνική ποίηση, ο τελευταίος, το 1930, σε «ένα μωσαϊκό από στιχουργικά πρότυπα: Ερωτόκριτος, Δημοτικό τραγούδι, Σολωμός, Παλαμάς, Σικελιανός, Καρυωτάκης»· είναι ένας «ποιητής σπάνιος για τα χρόνια μας», με «στίχους που φέρνουν έναν καινούργιο εντελώς τόνο στην ποίησή μας» (1931)· ένας «γνήσιος και ουσιαστικός ποιητής», με ποιήματα που λένε «όσα δεν κατόρθωσε να πει κανένας από τους μεταπολεμικούς και μοντέρνους ποιητές της απαισιοδοξίας και του κλαυσίγελου» (1935)· ένας ποιητής που «η αισθητική του», μαζί με εκείνη «του Καβάφη και του Σεφέρη δημιουργεί μια στάθμη γούστου που πρέπει να είναι γνώμονας της κριτικής εκτίμησης των ποιητικών έργων» (1936). «Ο Καρυωτάκης», γράφει ο Καραντώνης, «έγινε αντιπροσωπευτικός τύπος, όχι μόνο για λόγους ηθικούς μα και για λόγους αισθητικούς» (1938)· «η πιστολιά από την Πρέβεζα ειδοποιούσε πως ο αναμενόμενος ποιητής υπήρχε, πως είχε πια πλάσει και δημοσιεύσει το έργο του, πως είχε αρθρώσει το αντιπροσωπευτικό ποίημα που οι άλλοι τόσα χρόνια μισοσυλλάβιζαν» (1958)· «ο Καρυωτάκης κρατά μια θέση μοναδικότητας μέσα στην κατηγορία αυτών των συνταρακτικών τύπων που τους έχουν χαρακτηρίσει στη Γαλλία “καταραμένους ποιητές”» (1969).

Ο Καραντώνης χαρακτηρίζει τον Καρυωτάκη αδιαμφισβήτητα κορυφαίο ποιητή της γενιάς του ήδη από το 1930, σε μιαν εποχή που ο Αγρας δεν είναι βέβαιος γι΄ αυτό και που πιστεύει ακόμη ότι «μεταξύ των ποιητών της γενιάς του ο Καρυωτάκης κατέλαβε μίαν των πρωτευουσών θέσεων» («Καρυωτάκης», Μ.Ε.Ε., 1930). Και βέβαια είναι ο Καραντώνης αυτός που το 1935 θα δημοσιεύσει ολόκληρη στο περιοδικό που διευθύνει, στα Νέα Γράμματα, τη γραμμένη το 1933 μελέτη τού Αγρα για τον Καρυωτάκη (την πρώτη εκτεταμένη και θεωρούμενη ιστορική), στην οποία ο Αγρας αναγνωρίζει τελικά τα πρωτεία του Καρυωτάκη («μας εξεπέρασεν όλους»), συμφωνεί δηλαδή με την εκτίμηση του κατά έντεκα χρόνια νεότερού του Καραντώνη.

Το κείμενο του 1930 του Καραντώνη για τον Καρυωτάκη, παρότι αναφέρεται στη Βιβλιογραφία Ανδρέα Καραντώνη (1988), αγνοείται από την κριτική. Επειδή για την πραγματική έννοια της καταδίκης του καρυωτακισμού από τον Καραντώνη θα μιλήσω στην επόμενη επιφυλλίδα μου, σχολιάζοντας και έναν ηθικολογικό τόνο με τον οποίο πλουτίστηκε πρόσφατα ο μύθος του αντικαρυωτακικού Καραντώνη, παραθέτω ως προοίμιό της την αρχή του κειμένου του εικοσαετούς κριτικού:

«Για το έργο του Καρυωτάκη δεν είπε ακόμη η κριτική την τελευταία της λέξη. Ο Καρυωτάκης υψώνεται, χωρίς αμφιβολία, πάνω απ΄ όλους τους νέους μας ποιητές που φανήκανε τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, γιατί το έργο του στεριώνεται πρώτα απ΄ όλα σε μια συνειδητή φιλοσοφική βάση και διαπνέεται από μιαν ειλικρίνεια και μια πίστη, γιατί στο έργο του ξεχωρίζεις μια ξεκάθαρη, λαγαρισμένη προσωπικότητα» ( Ελληνική Επιθεώρησις, Μάρτιος 1930).

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
  • Βηματοδότης Περί εκπροσώπων…έρημων και απρόσωπων Με αφορμή τα επαναλαμβανόμενα φαινόμενα πολιτικής κακοφωνίας και, αν μη τι άλλο, ατυχούς ενημέρωσης και... ΒΗΜΑτοδότης |
Σίβυλλα
Helios Kiosk