Μηχανικός αναγνώστης

Συνεχίζεται ο λόγος για τη διαστροφή της ανάγνωσης, όπως τη φανέρωσε το 1903 στο ομότιτλο δοκίμιό της η θαρραλέα Αμερικανίδα Ηντιθ Γουώρτον, συγγραφέας με σημαντικό και πολύτροπο έργο, επιρρίπτοντας την ευθύνη κυρίως σε έναν τύπο αναγνώστη που τον ονόμασε μεταφορικά «μηχανικό». Θυμίζω ότι μεταφρασμένο το προκλητικό και προδρομικό αυτό κείμενο από την Ευαγγελία Ανδριτσάνου κυκλοφόρησε πρόσφατα στις εκδόσεις Αγρα εκτός εμπορίου. Την περασμένη Κυριακή περιορίστηκα σε τρεις καίριες βολές, με τις οποίες ευθαρσώς η Ηντιθ Γουώρτον προσβάλλει κάποιον διαστροφικό τρόπο ανάγνωσης, διακριτό ήδη στις αρχές του εικοστού αιώνα.

Συνεχίζεται ο λόγος για τη διαστροφή της ανάγνωσης, όπως τη φανέρωσε το 1903 στο ομότιτλο δοκίμιό της η θαρραλέα Αμερικανίδα Ηντιθ Γουώρτον, συγγραφέας με σημαντικό και πολύτροπο έργο, επιρρίπτοντας την ευθύνη κυρίως σε έναν τύπο αναγνώστη που τον ονόμασε μεταφορικά «μηχανικό». Θυμίζω ότι μεταφρασμένο το προκλητικό και προδρομικό αυτό κείμενο από την Ευαγγελία Ανδριτσάνου κυκλοφόρησε πρόσφατα στις εκδόσεις Αγρα εκτός εμπορίου. Την περασμένη Κυριακή περιορίστηκα σε τρεις καίριες βολές, με τις οποίες ευθαρσώς η Ηντιθ Γουώρτον προσβάλλει κάποιον διαστροφικό τρόπο ανάγνωσης, διακριτό ήδη στις αρχές του εικοστού αιώνα.

Ο οποίος εξάλλου άνθησε εφεξής και λουλούδισε, με τον κυριαρχικό πολλαπλασιασμό των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας (έντυπων και ηλεκτρονικών), ώστε να θεωρείται πλέον στις μέρες μας αυτονόητος και αναπόφευκτος. Μιλάμε επομένως για επίκαιρο θέμα, με γενικότερες μάλιστα (πολιτιστικές και πολιτικές) προεκτάσεις, που δικαιολογεί μια δεύτερη ανάγνωση. Ενδιαφέρει πάντως εδώ περισσότερο ο αναγνώστης και λιγότερο η ανάγνωση. Σ΄ αυτό το πλαίσιο παρατίθενται και κάποια κρίσιμα χωρία του δοκιμίου.

Προηγείται η απορία για τον επιθετικό προσδιορισμό «μηχανικός». Γιατί αλήθεια η διαστροφή του αναγνώστη συνδυάζεται, αν δεν ταυτίζεται στην προκειμένη περίπτωση, με τη φύση και τη λειτουργία της μηχανής; Αν δεν πρόκειται για γενικότερη καταγγελία της βιομηχανικής εποχής (εφεξής και της πληροφορικής), ο μηχανικός τρόπος ανάγνωσης, ως επιλογή ή επιβολή (κάποτε συνάμα και τα δύο), θα πρέπει φαντάζομαι να αποκρούεται εδώ (και αλλού) καταρχήν για τον πολλαπλό και αντιγραφικό χαρακτήρα των μηχανικών προϊόντων. Με υπονοούμενη υπόθεση ότι η λογοτεχνία είναι εξ ορισμού χειροτεχνία, παράγοντας ολιγάριθμα και εξατομικευμένα έργα, σφραγισμένα κατά κάποιον τρόπο με το δαχτυλικό αποτύπωμα του επώνυμου κάθε φορά χειροτέχνη-λογοτέχνη. Κάτι τέτοιο φαίνεται να εννοείται στην επόμενη πρόταση, όπου ο μηχανικός τρόπος μεταφέρεται τώρα από τον αναγνώστη στο ανάγνωσμα, δηλαδή στο βιβλίο. Αντιγράφω: «Κάποια βιβλία δεν απαιτούν άλλη προσπάθεια από το γύρισμα των σελίδων και τη χρήση των ματιών μας, σαν να πατάμε ένα κουμπί ή να ρίχνουμε ένα κέρμα σε αυτόματο μηχάνημα- είναι ειδικά σχεδιασμένα για να καταναλωθούν από τον μηχανικό αναγνώστη».

Μια άλλη μέθοδος για να κατανοήσουμε την προτεινόμενη απόρριψη του μηχανικού αναγνώστη είναι, θεωρώντας το μοντέλο αυτό αρνητικό, να το αντιβάλουμε με ένα μοντέλο θετικό. Προχειρότερο προς σύγκριση παραμένει το ομόλογο ζεύγος «ανεπαρκήςεπαρκής αναγνώστης», αν δεν είναι μεταγενέστερο από την εποχή που γράφει το δοκίμιό της η Ηντιθ Γουώρτον, οπότε αυτοδικαίως το αγνοεί. Αντ΄ αυτού πάντως ως θετικό αντίπαλο του μηχανικού αναγνώστη η Γουώρτον προτείνει τον «γεννημένο αναγνώστη» ή τον «δημιουργικό αναγνώστη» ή τον «αναγνώστη με ταλέντο». Χαρακτηρισμοί πολύ πιο δραστικοί από εκείνον του «επαρκούς αναγνώστη», όπου εξυπακούεται προπάντων η λογοτεχνική προπαίδεια και παιδεία μέσω της μελέτης πρότυπων και πρωτότυπων λογοτεχνημάτων. Ενώ οι θετικοί όροι της Ηντιθ Γουώρτον προκρίνουν έναν τύπο αναγνώστη που είναι δυνάμει λογοτέχνης, συμβάλλοντας έτσι, αν όχι ταυτίζοντας, την ανάγνωση της λογοτεχνίας με τη λογοτεχνική γραφή.

Αντιγράφω: «Το να διαβάζεις δεν είναι αρετή· το να διαβάζεις όμως καλά είναι τέχνη, μια τέχνη που μόνο ο γεννημένος αναγνώστης μπορεί να κατακτήσει». Και αλλού: «Το πιθανότερο είναι ότι, αν κανείς άλλος δεν διάβαζε βιβλία, παρά μόνο όσοι ξέρουν να διαβάζουν, κανείς άλλος δεν θα έβγαζε βιβλία, παρά μόνον όσοι ξέρουν να γράφουν». Και αλλού: «Ευτυχέστερη είναι η περίπτωση του ανθρώπου που διαβάζει από ένστικτο».

Στους αντίποδες της θετικής αυτής αξιολόγησης εντοπίζονται οι αρνητικοί χαρακτήρες του μηχανικού αναγνώστη, για τον οποίο, όπως έγραφα προχτές, η Ηντιθ Γουώρτον είναι ανελέητη. Πιστεύει ότι ο μηχανικός αναγνώστης και η μηχανική ανάγνωση, με τη δική τους αναγνωστική διαστροφή, προάγουν τόσο τη μηχανική κριτική όσο και τη μηχανική πλέον λογοτεχνία, ευτελίζοντας την ποιότητα για χάρη της εμπορικής και πελατειακής ποσότητας. Γράφει: «Η πορεία του μηχανικού αναγνώστη […] κατευθύνεται ίσια στο βιβλίο που συζητιέται και η αίσθησή του για τη σημασία του είναι ανάλογη με τον αριθμό των εκδόσεων που εξαντλήθηκαν πριν τυπωθεί, καθώς δεν έχει τρόπο να διακρίνει τις διάφορες τάξεις βιβλίων που συζητιούνται ούτε τις φωνές που τα συζητούν». Και αλλού, συμπερασματικά: «Ο μέσος μηχανικός αναγνώστης είναι εκείνος που θέτει πραγματικά σε κίνδυνο την ακεραιότητα των γραμμάτων».

Υπερβολή; Το πράγμα χρειάζεται ψάξιμο. Προς το παρόν καλό είναι να μην ξεχνάμε ότι κανένας αναγνώστης (μηχανικός ή αμήχανος) δεν είναι εντελώς αθώος.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk