ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ

Τέχνη για φάγωμα

ΒΕΡΟΛΙΝΟ. Το ψωμί δεν είναι κρεβάτι. Το προφανές αυτό συμπέρασμα δεν φαίνεται όμως να πτοεί καλλιτέχνες όπως η ΤσέχαΓιάνα Στέρμπακ, η οποία έφτιαξε ένα στρώμα από αφράτο άρτο. Ο θεατής διερωτάται αν αυτό αποτελεί πρόσκληση για «ξάπλα» ή για «μάσα». Η περίεργη αυτή κλίνη είναι ένα από τα συνολικά 90 έργα (γλυπτά, αντικείμενα, εγκαταστάσεις) που παρουσιάζονται στην έκθεση «Εating the Universe. Food in art» στην γκαλερί Κunsthalle του Ντύσελντορφ. Το θέμα δεν είναι η ίδια η μαγειρική, αλλά ο τρόπος που χρησιμοποιούνται η τροφή και τα συμπράγκαλά της για τη δημιουργία καλλιτεχνημάτων.

ΒΕΡΟΛΙΝΟ. Το ψωμί δεν είναι κρεβάτι. Το προφανές αυτό συμπέρασμα δεν φαίνεται όμως να πτοεί καλλιτέχνες όπως η ΤσέχαΓιάνα Στέρμπακ, η οποία έφτιαξε ένα στρώμα από αφράτο άρτο. Ο θεατής διερωτάται αν αυτό αποτελεί πρόσκληση για «ξάπλα» ή για «μάσα».

Η περίεργη αυτή κλίνη είναι ένα από τα συνολικά 90 έργα (γλυπτά, αντικείμενα, εγκαταστάσεις) που παρουσιάζονται στην έκθεση «Εating the Universe. Food in art» στην γκαλερί Κunsthalle του Ντύσελντορφ. Το θέμα δεν είναι η ίδια η μαγειρική, αλλά ο τρόπος που χρησιμοποιούνται η τροφή και τα συμπράγκαλά της για τη δημιουργία καλλιτεχνημάτων. Η Στέρμπακ μάς δίνει και άλλα παραδείγματα: μια καρέκλα με ένα κέικ ως κάθισμα· έναν καναπέ με κάλυμμα από μπριζόλες· ένα φόρεμα ραμμένο επίσης από μπριζόλες, που φοράει η ίδια. Πολύ σικ!

Το αν η ίδια η μαγειρική είναι τέχνη είναι αμφιλεγόμενο θέμα. Σίγουρα είναι κουλτούρα και δη πολύ υψηλή. Η διεύθυνση της Documenta 12 δεν δίστασε πάντως να καλέσει τον διάσημο σεφΦεράν Αντριάνα επιδείξει τα βραστά και τα ψητά του στην έκθεση του 2007 στο Κάσελ. Παράλληλα η Μπερλινάλε αφιερώνει- επίσης από το 2007- κάθε χρόνο ειδικό πρόγραμμα στον «γαστρονομικό» κινηματογράφο. Μετά την προβολή ενός έργου ακολουθεί ανάλογο καλλιτεχνικό τσιμπούσι.

Η τέχνη του φαγητού είναι βέβαια εφήμερη. Ο,τι έρχεται στο τραπέζι πρέπει να φαγωθεί αμέσως- ειδάλλως καταλήγει, αργά ή γρήγορα, στα σκουπίδια. Το φαγητό στην τέχνη, αντίθετα, διεκδικεί διάρκεια, αν όχι αιωνιότητα. Μόνο που αυτό έχει και ανεπιθύμητες παρενέργειες. Παράδειγμα, η «Τοιχογραφία των πατατοκεφτέδων» τηςΓιούντιτ Σάμεν, ένα ταμπλό από 754 τηγανίτες καρφωμένες στον τοίχο της αίθουσας. Με τον καιρό η μυρωδιά τους μετατρέπεται σε μπόχα. Οχι έντονη, αλλά αρκετή για να προκαλεί αδημονία. Το ίδιο συμβαίνει και με μερικά άλλα εκθέματα, κάτι που αναγκάζει τους επισκέπτες να κρατούν ενίοτε τη μύτη τους.

Δυσφορία προκαλούν και ορισμένα έργα που δεν έχουν δυσοσμία. Παράδειγμα, ένα βίντεο από το 1996 που δείχνει τη ΣέρβαΜαρίνα Αμπράμοβιτςνα τρώει ένα νωπό κρεμμύδι. Τα μάτια της δακρύζουν, τα δάκρυα αυλακώνουν με το λιωμένο μεϊκάπ τα μάγουλά της.«Ηθελα να δείξω τα συναισθήματα, τις εντάσεις και τις συγκρούσεις που προκαλεί το φάγωμα» εξηγεί η ίδια. Και το ιδανικό μέσο σχετικά είναι το όξινο αυτό ζαρζαβατικό.

Πίνακες-παγίδες
Το φαγητό στην τέχνη δεν χρειάζεται να είναι γευστικό ή εύοσμο. Η μυρωδιά της πρωτοτυπίας αρκεί. Σε αυτήν ποντάρισε και ο εφευρέτης αυτής της τέχνης, ο ελβετός καλλιτέχνης Ντάνιελ Σπέρι. Τα πρώτα έργα του τα έκανε, το 1968, στο εστιατόριο που είχε ανοίξει στο Ντύσελντορφ, και αργότερα, το 1970, στην γκαλερί που έστησε επάνω ακριβώς από αυτό. Η φαεινή ιδέα τού ήρθε μια νύχτα ύστερα από τρικούβερτο γλέντι. Ο Σπέρι κάρφωσε πάνω στην πλάκα ενός μικρού τραπεζιού τα σκεύη του τσιμπουσιού- πιάτα, ποτήρια, μπουκάλια- μαζί με τα υπολείμματα του φαγητού, τη γύρισε κατά 90 μοίρες και την κρέμασε στον τοίχο. Αυτό ήταν το πρώτο από τα περίφημα tableaux-piéges (πίνακες -παγίδες) που κατασκεύαζε κατόπιν για χρόνια σε καθημερινή βάση. Ιδέα που βρίσκει και σήμερα μιμητές. Παράδειγμα, ο ΑμερικανόςΝτάστιν Ρότζερς, που παρουσιάζει στο Ντύσελντορφ ένα τεράστιο τραπέζι γεμάτο μπουκάλια και ποτήριαάλλα άδεια, άλλα μισογεμάτα- τo οποίo όμως, ευτυχώς, απέφυγε να κρεμάσει στον τοίχο.

Η αξιοπρέπεια του κεφτέ
Η αρχική έμπνευση ήρθε στον Σπέρι στη Σύμη, όπου έκανε διακοπές ανάμεσα στον Αύγουστο του 1967 και στον Οκτώβριο του 1968. Η πρωτόγονη κατάσταση που κυριαρχούσε εκεί τον έκανε να δει εικόνες οι οποίες δεν διέφεραν πολύ από εκείνες στην «Αποκάλυψη» του ευαγγελιστή Ιωάννη- μόνο πιο γαστρονομικές: φτερωτά γουρουνάκια, λουκουμάδες φυτρωμένοι σε θάμνους, ποταμοί οίνου και ουίσκι. Εκεί, λέει, κατάλαβε για πρώτη φορά τη δύναμη της κουζίνας των απλών ανθρώπων, με τους ντολμάδες, τις ελιές, τα παξιμάδια και τη μυζήθρα. Και εκεί ανακάλυψε τη μεγαλοπρέπεια του κεφτέ.«Ο κεφτές είναι η κήρυξη του πολέμου των φτωχών στη φτώχεια, η άρνησή τουςνα τρώνε ακατέργαστα τα υπολείμματα του φαγητούμόνο επειδή έχουν πείνα.O κεφτές απαιτεί προετοιμασία,χρόνο αναμονής, σύμμειξη συστατικών, των πρώτων υλών,εμπλουτισμό τους με μπαχαρικά και ξαναμαγείρεμα.O κεφτές είναι η τέχνη των φτωχώννα γίνουν πλούσιοι, να κάνουν το λίγο πολύ και να “γλεντούν” τον μακρύ χρόνο της παρασκευής του» έγραψε στο περιοδικό «Ο μικρός κολοσσός της Σύμης» (παραπομπή στο κολοσσιαίο άγαλμα του Ηλίου στη γειτονική Ρόδο) που εξέδιδε κατά άτακτα χρονικά διαστήματα.

Στη Σύμη, λέει ο ίδιος, κατανόησε επίσης ότι το φαγητό μπορεί να γίνει μέσο της τέχνης, όπως και κάθε άλλο υλικό. Παράδειγμα,«Το κανιβαλικό τσιμπούσι»με μαγείρους τον ΓάλλοΦρανσουά-Ξαβιέ Λαλάνκαι τη γυναίκα τουΚλοντ, δείπνο που διοργάνωσε το 1968 στο Ντύσελντορφ. Ο κανιβαλισμός ήταν βέβαια εικονικός: οι δύο καλλιτέχνες έφτιαξαν εκμαγεία από τα σωματικά μέλη τους, τα οποία χρησιμοποίησαν στη συνέχεια ως καλούπια για γαστρονομικές «κρεασιόν»: κόκκινα νύχια από κιμά μοσχαριού, μάτια από αβγά, αφτιά από αβγοτάραχο, κοκτέιλ από αίμα ταύρου, βότκα, τοματόζουμο και καμπάρι. Οι παρευρισκόμενοι έγλειφαν τα χέρια τους. Η τέχνη τρώει την τέχνη: σε άλλο δείπνο που διοργάνωσε ο Σπέρι, τα φαγητά συνίσταντο από απομιμήσεις έργων διάσημων καλλιτεχνών, όπως οΠιέ Μοντριάν, οΦρανκ Στέλαή ο Λούτσιο Φοντάνα.«Η γεύση τους ήταν αντάξια της θέας τους»αποφάνθηκε ένας από τους συνδαιτυμόνες. Ο Σπέρι δείχνει ότι το φαγητό εξυπηρετεί όχι μόνο φυσικές αλλά και μεταφυσικές ανάγκες: συναισθηματικές («η αγάπη περνάει από το στομάχι»), ταξικές (τύπος της διαίτησης), αισθητικές (ντιζάιν). Ταυτόχρονα είναι το μοναδικό καλλιτέχνημα που μπορεί να φαγωθεί- αν και μόνο ως «άφαγο», «μεταφαγητό» μπορεί να διεκδικήσει την αιωνιότητα.

Η μεθυσμένη κουζίνα
Πρωτότυπα είναι και τα έργα των διαδόχων τού Σπέρι. Παράδειγμα, «Η περιστρεφόμενη κουζίνα» του ΟλλανδούΤσέγκερ Ράγερς. Το αν η λέξη «μαγειρική» προέρχεται από τη μαγεία, ή αντιστρόφως, είναι ανοιχτό θέμα, γεγονός είναι όμως ότι η κουζίνα ήταν ανέκαθεν τόπος μαγικός, όπου οι πρωτογενείς ύλες μετατρέπονται σε γαστρονομικές δημιουργίες. Η οργάνωση της κουζίνας ωστόσο ήταν πάντα ορθολογική- η καλή μαγείρισσα είναι και τέλεια οργανώτρια. Ο Ράγερς ανατρέπει τον ορθολογισμό. Η κουζίνα του, που περιστρέφεται γύρω από έναν άξονα κατά 90 μοίρες πότε αριστερά και πότε δεξιά, εξεγείρεται. Τα έπιπλα τρίζουν, τα καλώδια σπάνε, τα τσουκάλια αναποδογυρίζουν, τα υγρά χύνονται στο πάτωμα. Η αναρχία υποκαθιστά τη δημιουργία.

Εντυπωσιακές και οι εγκαταστάσεις του ΓερμανούΤόμας Ρέντμαϊστερ . Πρώτα ένα βουνό από ζάχαρη, μέσα στο οποίο είναι μισοθαμμένο ένα καροτσάκι του σουπερμάρκετ, και ύστερα ένα χαλί από πατάτες, που καλύπτει το πάτωμα μιας ολόκληρης αίθουσας. Τσιπς, όχι του φούρνου.

Ληθαργικό σπαγκέτι
Ο Σπέρι είχε βέβαια και προπομπούς. Οι πιο σημαντικοί ήταν οι ιταλοί φουτουριστές. Ο πρωταγωνιστής ήταν ο πάπας του κινήματος, ο ζωγράφοςΦίλιπο Τομάσο Μαρινέτι . Στο «Μanifesto della cucina futurista» (Μανιφέστο της φουτουριστικής κουζίνας), που εξέδωσε το 1930, ο Μαρινέτι ζητούσε την«επανάσταση στην ιταλική κουζίνα»και την«πλήρη ανανέωση του διατροφικού συστήματος της χώρας».

Το αίτημα αυτό μπήκε στην πράξη στο εστιατόριο SantoΡalato, όπου σερβίρονταν φαγητά με αποκλειστικά καλλιτεχνική μορφή. Το μενού περιείχε, μεταξύ άλλων, ένα «εξεζητημένο γουρούνι»από σαλάμι βουτηγμένο σε καφέ εσπρέσο και eau de cologne. Οι δημιουργίες είχαν κατά κανόνα ποιητικά ονόματα, όπως«Φυλακισμένες μυρωδιές» «Διαδίκτυα του ουρανού»ή«Μεθυσμένο μοσχάρι».

Οι φουτουριστές ήταν, πολιτικά, φασίστες, και αυτό αποτυπωνόταν και στην κουζίνα. Για αυτούς, η μακαρονάδα ήταν αντιφασιστικό έδεσμα επειδή, όπως έλεγε ο Μαρινέτι, υποθάλπει την απαισιοδοξία και τη λήθη στον λαό.«Ο πατριώτης τρώει στη θέση τους ρύζι»διακήρυσσε. Οι συνταγές του απέβλεπαν στην ανύψωση του ρατσιστικού και μιλιταριστικού φρονήματος των συμπατριωτών του. Για τους στρατιώτες στο μέτωπο συνιστούσε«ένα ηρωικό χειμωνιάτικο μενού»με ωμό κρέας σερβιρισμένο«υπό τους ήχους της σάλπιγγας». Επόμενο έτσι, πολλοί Ιταλοί, που είχαν παρασυρθεί κατ΄ αρχάς από τις παχιές φασιστικές παρόλες, να γυρίσουν με τον καιρό την πλάτη τους στον φασισμό. Η αγάπη για το σπαγκέτι τούς ξανάκανε δημοκράτες.

Το φαγητό, ένα όνειρο

Για μάσα ή για ξάπλα; Ενα στρώμα από ψωμί της Γιάνα Στέρμπακ,από το 1996

Παράλληλα με τον Σπέρι ανακάλυψαν το φαγητό στην τέχνη και μερικοί αμερικανοί καλλιτέχνες. Παράδειγμα, οΑλεν Ρούπενσμπεργκ, που άνοιξε το 1969 το Αl΄s Cafe στο Λος Αντζελες και πρόσφερε, δίπλα σε καλοφτιαγμένα σάντουιτς, και μη φαγώσιμα μενού, όπως το «Εθνικό πάρκο του Λος Αντζελες» από φλούδα πεύκου, πέτρες, κλαδιά και κουκουνάρια. Το πρωτότυπο στοιχείο στο μαγαζί του ήταν όμως η ισότιμη συνεύρεση των πελατών, καλλιτεχνών και μη. Και ο παράδοξος στόχος του, όπως έλεγε ο ίδιος, ήταν «ο μετασχηματισμός της τέχνης σε ζωή»- φυσικά μέσω της τέχνης.

Πρωτοποριακό ρόλο έπαιζε την ίδια εποχή και το εστιατόριο Food στη Νέα Υόρκη, ένα προπύργιο της εννοιολογικής τέχνης. Εδώ οι καινοτομίες αφορούσαν όχι τόσο τα φαγητά όσο τα μαχαιροπίρουνα. Στη θέση τους χρησιμοποιούνταν κατσαβίδια, σμίλες και σφυριά.«Δεν έσπασε ούτε ένα δόντι»ήταν, χρόνια μετά, ο ευχάριστος απολογισμός. Μία άλλη ιδιαιτερότητα ήταν το μεγάλο βάρος που είχε η αρχιτεκτονική. Ο ιδιοκτήτης του κέντρου, ο γλύπτηςΓκόρτον Μάτα-Κλαρκ, δεν μπορούσε προφανώς να δει λείους τοίχους. Γι΄ αυτό και τους ξέσχιζε με κάθε μέσο. Ετσι δημιούργησε τα περίφημα Cuttings (σχισίματα), που αναγνωρίστηκαν με τον καιρό ως αυτοτελές καλλιτεχνικό είδος. Οι επισκέπτες θαύμαζαν την ιδέα – για καλό και για κακό, πρόσεχαν όμως όταν κάθονταν δίπλα στον τοίχο, μη βρεθούν ξαφνικά στην αιχμή ενός μαχαιριού, ή πριονιού.

Η ηθική του φαγητού
Το «τρώγειν» είναι κατ΄ αρχάς μια λειτουργία του σώματος. Ταυτόχρονα έχει όμως και κάτι το ασώματο, το μυστηριακό. Και μόνο η ενσωμάτωση του φαγητού αποτελεί άλυτο γρίφο. Αυτό, πρώτον, λόγω του χημικού μεταβολισμού:«Τρώω γουρούνι και το κάνω άνθρωπο»έλεγε οΓκαίτε. Και δεύτερον, από ψυχολογική σκοπιά. Ο φαγάς δεν τρώει μόνο ό,τι βρίσκει στο πιάτο. Ο προσφάτως αποβιώσας γάλλος ανθρωπολόγοςΚλοντ Λεβί-Στροςπρέσβευε ότι τρώγοντας ενσωματώνει και την ιστορία του τρωγόμενου· και μάλιστα, αν πρόκειται για αναπτυγμένους βιολογικούς οργανισμούς, όπως τα ζώα και τα φυτά, και την «ψυχή» τους. Ο τίτλος της έκθεσης (Εating the Universe – Τρώγοντας τον Κόσμο) έχει έτσι πολυειδή σημασία. Τρώμε κυριολεκτικά τον «αγλέουρα». Τρώγοντας όμως δίνουμε στο φαΐ υπερβατική αξία. Η Food in art (τέχνη του φαγητού) έρχεται ως επιδόρπιο. Αυτό μπορεί να του στερεί τη φυσική του γεύση. Του προσθέτει όμως μιαν άλλη, ισχυρότερη- την αισθητική.

Η έκθεση «Εating the Universe.Food in art» στην γκαλερί Κunsthalle του Ντύσελντορφ διαρκεί ως τις 28 Φεβρουαρίου.Περισσότερες πληροφορίες στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.kunsthalle-duesseldorf.de Μπίρα από την Κινσάσα
Ο αριθμός των μαγαζιών που συνδυάζουν φαγητό και τέχνη είναι σήμερα μετρημένος.Παράδειγμα,το Double Club στο Λονδίνο,που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 2008 και συνδύαζε δύο κουλτούρες: την αγγλική και την κονγκολέζικη. Ο στόχος της λειτουργίας του ήταν,κατά τους διοργανωτές,ο διάλογος των πολιτισμών.Αυτό αποτυπώθηκε τόσο στα διαφορετικά φαγητά όσο και στην επίπλωση των δύο τμημάτων του Κλαμπ: στο αγγλικό μέρος δέσποζε ένα υπερπολυτελές μπαρ το οποίο σέρβιρε τα ακριβότερα οινοπνευματώδη ποτά,ενώ το κονγκολέζικο ήταν γεμάτο με τσίγκο και πλαστικό,η μπίρα,εισαγόμενη από την Κινσάσα, δεν πινόταν με τίποτα.Αντίστοιχη ήταν και η ροή του «διαλόγου» – στη συντριπτική τους πλειονότητα οι επισκέπτες έριχναν μια σύντομη ματιά στο κονγκολέζικο μπαρ,κατέληγαν όμως για ποτό στο αγγλικό.Το Κλαμπ μεταφέρθηκε ύστερα από εξάμηνη λειτουργία στο Μιλάνο,και σύντομα θα ακολουθήσει το Παρίσι.

Πληροφορίες στην ηλεκτρονική διεύθυνση:

www.thedoubleclub.co.uk

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk