Από τον Ομηρο στον Ταραντίνο

Οι ομηρικές μάχες μεγεθύνουν τη φονική χειρονομία, ζουμάρουν στο ξίφος που θρυμματίζει αντίπαλα κρανία, καταγράφουν με αδυσώπητη επιμέλεια την τροχιά του κονταριού που περνάει το φράγμα της ασπίδας και θηρεύει τα σωθικά του πολεμιστή κάτω από τον χαλκό της αρματωσιάς, υγραίνουν το αγωνιστικό τερέν με γενναίες ποσότητες εγκεφαλικής ουσίας και παρακολουθούν τους ανακλαστικούς σπασμούς του αποκομμένου χεριού με κλινική ευλάβεια. Η αρχαιότητα λάτρευε τη ρητορική ενάργεια, αλλά η ρητορική …

Οι ομηρικές μάχες μεγεθύνουν τη φονική χειρονομία, ζουμάρουν στο ξίφος που θρυμματίζει αντίπαλα κρανία, καταγράφουν με αδυσώπητη επιμέλεια την τροχιά του κονταριού που περνάει το φράγμα της ασπίδας και θηρεύει τα σωθικά του πολεμιστή κάτω από τον χαλκό της αρματωσιάς, υγραίνουν το αγωνιστικό τερέν με γενναίες ποσότητες εγκεφαλικής ουσίας και παρακολουθούν τους ανακλαστικούς σπασμούς του αποκομμένου χεριού με κλινική ευλάβεια. Η αρχαιότητα λάτρευε τη ρητορική ενάργεια, αλλά η ρητορική ενάργεια δεν κάνει την Ιλιάδα πολεμικό ευαγγέλιο και, όσο ξέρω, κανένας δεν ξεφύλλισε το διασημότερο έπος της δυτικής λογοτεχνίας για να ηδονιστεί αποκλειστικά και μόνο με τα αρειμάνια και αιματηρά καθέκαστα του σεναρίου· άλλωστε, όλοι, ή σχεδόν όλοι, οι αθλοφόροι ήρωες της υπόθεσης ρέπουν σε διακεκριμένες μελαγχολίες και πλαισιώνουν την πολεμική δράση τους με φιλοσοφημένες ατάκες για τη μοίρα των θνητών. Δεν είναι μόνο ότι, όπως αποφάνθηκε και ο Κλάουζεβιτς, ο Ομηρος ήξερε από πόλεμο, είναι και το ότι κατανοούσε τον πόλεμο ως τραγική συνιστώσα της βιοτικής, ατομικής και συλλογικής, τύρβης. Η δόξα των ηρώων του είναι συνάρτηση αυτής της τραγικότητας.

Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να εντοπίσουμε αυτόν που πρώτος αυτονόμησε το πολεμικό μακελειό και τους πρωταγωνιστές του ως παράσταση και θέαμα. Οταν, πάντως, κάμποσους αιώνες μετά τον Ομηρο οι επικοί ποιητές της Ρώμης ανεβάζουν τα γράδα της πολεμικής βίας και εξαντλούν με γκροτέσκα υπερβολή όλες τις πιθανές εκδοχές του ακρωτηριασμένου σώματος, έχουμε κάθε λόγο να υποθέσουμε ότι εμπνέονται, μεταξύ άλλων, και από τα νεκροτομικά «ριάλιτι» της αρένας και του αμφιθεάτρου. Ευρηματικά σκηνοθετημένο και, όπως δείχνουν οι αρχαιολογικές μαρτυρίες, ευεργετημένο από την υψηλή τεχνολογία της εποχής, το ρωμαϊκό «χασάπικο» ήταν φεστιβαλική εκδήλωση με επίσημους χορηγούς την πολιτεία, κοτζαμπάσηδες της πολιτικής, στρατηγούς πολλών αστέρων και, συχνά, τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Οι απροσχημάτιστες κτηνωδίες της εορταστικής αρένας ήταν, ως φαίνεται, το δημοφιλέστερο είδος μαζικής ψυχαγωγίας, οι επαγγελματίες σφαγείς ήταν τα ενεργούμενα μιας παρακμιακής τελετουργίας που κρατούσε τη φόρμα της επικής μονομαχίας μείον το ανθρώπινο δράμα της. Αλλά η τέχνη, θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς, αγιάζει τις πρώτες ύλες της ακόμη κι αν αυτές είναι ατόφια βία και αίμα. Μόνο που αυτός ακριβώς ήταν ο επίμονος εφιάλτης του Τheodor Αdorno όταν ζητούσε το μποϊκοτάρισμα του Ολοκαυτώματος από αυτούς που θα μπορούσαν να «διαθλάσουν» την ωμή φρίκη του με την τέχνη τους- του Αdorno που δεν θα μπορούσε ασφαλώς να προβλέψει ότι πολύ πιο «αθωωτική» από τη μεγάλη τέχνη θα μπορούσε τελικά να αποδειχθεί η «σόου μπίζνες» τύπου Κουέντιν Ταραντίνο που, προσχηματικά και εξ επιπολής ιστορική αλλά αποφασισμένα και σαρκαστικά «ανιστόρητη», κάνει τη βία ψυχαγωγικό φετίχ, τους πρωταγωνιστές της «άδοξους μπάσταρδους» και την Ιστορία «pulp fiction»κυρίως το τελευταίο.

Στον προσχηματικό και ψευδοϊστορικό πολτό του Ταραντίνο, το Τρίτο Ράιχ και η «τελική λύση» του εβραϊκού ζητήματος αποτελούν τοποχρονολογικές συντεταγμένες που θα μπορούσαν εύκολα να αντικατασταθούν από το Βιετνάμ ή από το σύγχρονο Ιράκ και Αφγανιστάν- αν οι ωμότητες των Ναζί δεν ήταν πιο εμπορικά κατοχυρωμένες και αναγνωρίσιμες. Το «ξεκοιλιάστε, κατακρεουργήστε, διαμελίστε» ως προγραμματική δήλωση και κυρίαρχο κίνητρο της παράστασης δεν χρειάζεται συγκεκριμένες ιστορικές και ιδεολογικές προκείμενες· δεν χρειάζεται καν την παραδοσιακή και παραμυθητική συνταγή με τους Καλούς και τους Κακούς, την οποία το Χόλιγουντ φρόντιζε να ακολουθεί σε εποχές όπου η σχετική διάκριση, έστω και βάναυσα σχηματοποιημένη, έμοιαζε να ικανοποιεί ένα είδος έμμονης ηθικής προσδοκίας.

Η φονική, παραληρηματική βία ως ψυχαγωγία και καθαρό θέαμα έχει, και είχε πάντα, το φορμαλιστικό της ενδιαφέρον. Η ανάλγητη, ρομποτική δολοφονικότητα των SS, οι στυγεροί νεο-Απάτσι εκδορείς κρανίων που μεριμνούν για την πρέπουσα εκδίκηση, η λανθάνουσα συμμετοχή του αμερικανοειδούς «Εξολοθρευτή» και το ύφος των «computer war games» στην ασύδοτη ανάμειξή τους δεν ακυρώνουν μόνο την Ιστορία αλλά πειραματίζονται και με νέους τρόπους αισθητικής υποδοχής και επεξεργασίας του «Κακού». Και δεν είμαι καθόλου βέβαιος αν με τον τρόπο αυτό διαφημίζουν κάτι από τη γοητεία και τη δύναμη του σαδιστικού πυρήνα του ή αν το παραδίδουν απονευρωμένο στην ανεξίθρησκη χωρητικότητα του μεταμοντέρνου γούστου. Προτιμώ, πάντως, να υπολογίζω περισσότερο στο δεύτερο. Η μυθοπλαστική ή αυτοβιογραφική επεξεργασία της βίας του Τρίτου Ράιχ και του Ολοκαυτώματος προκάλεσε ενστάσεις από αναγνώστες που πιστεύουν ότι οι ιστορικοί ένοχοι δεν πρέπει να πιστώνονται με ανταύγειες ανθρωπιάς ούτε στα παραμύθια- κατανοητό άμα και συζητήσιμο. Αλλά το χρονικό της μετάλλαξης των παλαιών «ένδοξων ηρώων» σε επιδεικτικά ανορθόγραφους «άδοξους μπάσταρδους» είναι εξαιρετικά ερεθιστικό ως σημείο των καιρών μας, που μοιάζει να είναι δύσπιστοι, ίσως και αλλεργικοί, απέναντι στις περιώνυμες «μεγάλες αφηγήσεις». Γιατί το «ξεκοιλιάστε, κατακρεουργήστε, διαμελίστε» μέσα στη μεγάλη αφήγηση μπορεί, καλώς ή κακώς, να είναι διαπιστευτήριο δόξας και ηρωισμού· έξω από αυτήν, περνάει αυτόματα στη δικαιοδοσία της αρένας, του θεάματος και των σκόρπιων αισθησιασμών, και γίνεται μεταμοντέρνο pulp fiction. Και όπως θα έλεγαν οι φανατικοί των χασάπηδων του ρωμαϊκού Κολοσσαίου, «de gustibus non disputandum»- κάθε εποχή με τα γούστα της.

Ο κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk