Από την «Πανούκλα» στη νέα γρίπη

Η πανδημία της νέας γρίπης δεν έχει προηγούμενο και τόσο οι δημόσιες αρχές όσο και οι παρατηρητές αισθάνονται τον πειρασμό να δραματοποιήσουν ή, το αντίθετο, να ελαχιστοποιήσουν τη σπουδαιότητά της. Παρ΄ όλα αυτά, περιγραφή της επιδημίας μιας βαριάς ασθένειας έχει γίνει από τον Αλμπέρ Καμύ το 1947, για την πανούκλα που είχε πλήξει το Οράν κατά τη δεκαετία του 1940. Βεβαίως πρόκειται για γνήσια επινόηση του συγγραφέα και πολλοί βλέπουν σε αυτή μια αλληγορία των πρόσφατων γεγονότων της γερμανικής κατοχής, αλλά αυτό δεν αλλάζει κάτι: ο συγγραφέας έχει κάνει λεπτομερή περιγραφή του τι συνέβη.

Η πανδημία της νέας γρίπης δεν έχει προηγούμενο και τόσο οι δημόσιες αρχές όσο και οι παρατηρητές αισθάνονται τον πειρασμό να δραματοποιήσουν ή, το αντίθετο, να ελαχιστοποιήσουν τη σπουδαιότητά της.

Παρ΄ όλα αυτά, περιγραφή της επιδημίας μιας βαριάς ασθένειας έχει γίνει από τον Αλμπέρ Καμύ το 1947, για την πανούκλα που είχε πλήξει το Οράν κατά τη δεκαετία του 1940. Βεβαίως πρόκειται για γνήσια επινόηση του συγγραφέα και πολλοί βλέπουν σε αυτή μια αλληγορία των πρόσφατων γεγονότων της γερμανικής κατοχής, αλλά αυτό δεν αλλάζει κάτι: ο συγγραφέας έχει κάνει λεπτομερή περιγραφή του τι συνέβη. Η ενδελεχής παρατηρητικότητά του μας προσκαλεί να ξαναδιαβάσουμε την «Πανούκλα» με το καθαρό μάτι εκείνου που θέλει να δει πώς εξελίσσεται μια επιδημία σε όλη της την ένταση.

Στην αρχή της επιδημίας ο αφηγητής σημειώνει ότι κανείς δεν θεωρεί ότι τον αφορά, κανείς δεν αποδέχεται την κατάσταση, αλλά όλοι είναι ιδιαιτέρως ευαίσθητοι σε ό,τι διαταράσσει τις συνήθειές τους και σε ό,τι αφορά τα συμφέροντά τους. Αυτή είναι και η παρούσα κατάσταση: αν κλείσει το σχολείο όπου πηγαίνουν τα παιδιά μου, θα πρέπει κάποιος να τα κρατάει. Αν, λέει μια υπεύθυνη οίκου ευγηρίας, πρέπει όλες οι υπάλληλοι να κρατήσουν τα παιδιά τους, ποιος θα φροντίσει τους ασθενείς; Ποιος θα οδηγήσει τα οχήματα μεταφοράς;

Στην «Πανούκλα» καθένας προβλέπει τα επερχόμενα προβλήματα και μόνο ο γιατρός, «ο οποίος έχει λίγη φαντασία παραπάνω», νιώθει να γεννιέται μέσα του «αυτή η ελαφριά αποκαρδίωση μπροστά στο μέλλον, την οποία ονομάζουμε ανησυχία». Αυτός όμως δεν είναι ακόμη ο γενικός κανόνας και, όπως σημειώνει ο Καμύ, η πρώτη αντίδραση είναι να ασκηθεί κριτική στις δημόσιες αρχές. Το ίδιο ισχύει και σήμερα: τις επικρίνουμε ότι κάνουν ενέργειες για να δώσουν την εντύπωση ότι έχουν προνοήσει για το πρόβλημα και έτσι να μας κάνουν να ξεχάσουμε την αμέλειά τους για το πρόσφατο κύμα καύσωνα. Οσο για την αποτελεσματικότητα των προβλεπόμενων μέτρων, θα πρέπει να προστεθεί αυτό που διαβλέπει ο αφηγητής: «Αν δεν σταματήσει από μόνη της η επιδημία, τα μέτρα που έχουν επινοήσει οι κυβερνητικές αρχές δεν θα τη νικήσουν» .

Η νέα γρίπη και η πανούκλα μοιάζουν αρκετά όσον αφορά την ταχύτητα μετάδοσης, αλλά η σύγκριση δεν ισχύει για τη βλάβη που προκαλούν: η πανούκλα σκοτώνει πολύ περισσότερο από τη νέα γρίπη. Συνεπώς, μια και η γρίπη σκοτώνει επίσης μέσα σε λίγες μέρες τους ασθενείς που παθαίνουν πνευμονία, αν και αριθμητικά λιγότερους, αξίζει τον κόπο να στοχαστούμε, ακολουθώντας τον Καμύ, τις συμπεριφορές εκείνων που αποκαλεί «συμπολίτες του».

Πράγματι, ο φόβος μπορεί αναπόδραστα να προκύψει και να προκαλέσει, στην περίπτωση της καραντίνας στο Οράν, μια επιθυμία φυγής ή αντιθέτως αυστηρού περιορισμού. Ο ήρωας του βιβλίου, ο γιατρός, δεν καταδικάζει αυτή τη συμπεριφορά, αλλά επιδεικνύει μια τελείως διαφορετική, την οποία χαρακτηρίζει απλώς έντιμη. «Είναι μια ιδέα που μπορεί να προκαλεί το γέλιο, αλλά ο μόνος τρόπος καταπολέμησης της πανούκλας είναι η εντιμότητα». Στον συνομιλητή του, ο οποίος τον ρωτάει τι είναι αυτό, απαντά: «Δεν ξέρω τι είναι γενικά. Στην περίπτωσή μου όμωςξέρω ότι συνίσταται στο να κάνω τη δουλειά μου». Ελαφρώς απλοϊκή απάντηση για έναν γιατρό, αλλά τι σημαίνει να επιδεικνύει κανείς γενικά τη συμπεριφορά της εντιμότητας;

Η απάντηση δίνεται από τη σύσταση υγειονομικών μονάδων από εθελοντές, για να αντιμετωπίσουν την αναποτελεσματικότητα των επίσημων μέτρων στο Οράν. Ο αφηγητής λέει ότι εκείνοι που αφοσιώνονται σε αυτές τις μονάδες δεν διακρίνονται και από τόσο μεγάλη αρετή «διότι γνώριζαν ότι ήταν το μόνο πράγμα που μπορούσαν να κάνουν». Να το κλειδί για σήμερα: η πανδημία υπάρχει κίνδυνος να αποδιοργανώσει την καθημερινή ζωή μας και το μόνο πράγμα που μπορεί να γίνει δεν είναι να αναρωτιόμαστε πώς θα τα βγάλουμε πέρα εμείς, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε για να φροντίσουμε τα παιδιά, να εξασφαλίσουμε παρά τις δυσκολίες ότι οι υπηρεσίες θα εξακολουθήσουν να λειτουργούν ή πώς να βοηθήσουμε στους οίκους ευγηρίας.

Αυτή η προοπτική απελευθερώνει, διότι όπως καταλήγει ο Καμύ εξαλείφει την αποκαρδίωση λόγω της ανησυχίας μπροστά στην πεποίθηση ότι «στους ανθρώπους υπάρχουν περισσότερα πράγματα να θαυμάζει κανείς από ό,τι να περιφρονεί» . Το να λέμε κάτι τέτοιο και σήμερα δεν αποτελεί ούτε διαπίστωση ούτε ευσεβή πόθο, αλλά μια αποτελεσματική στάση. Πρέπει να ξαναδιαβάσουμε την «Πανούκλα».

Ο κ. Φιλίπ Σιμπουά είναι κοινωνιολόγος, καθηγητής στο γαλλικό Πανεπιστήμιο Versailles-Saint-Quentin.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk