ΑΠΟΨΗ

Η οικονομική ιστορία και η κρίση

Η κρίση που έχει πλήξει την παγκόσμια οικονομία είναι η πέμπτη του είδους της στους περίπου δύο αιώνες οικονομικής ιστορίας. Καθεμιά από τις προηγούμενες μακροχρόνιες κρίσεις (1815-1845, 1873-1896, 1920-1940 και 1970-1980) διαθέτει το δικό της αποτύπωμα.Γνωρίζουμε ότι την κάθε κρίση διαδέχεται η οικονομική άνθηση στη διάρκεια της οποίας δημιουργείται μια ατμόσφαιρα (υπερ)αισιοδοξίας. Π.χ. στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα διάχυτη ήταν η αίσθηση ότι η οικονομική ανάπτυξη θα είναι διηνεκής και ο χρηματιστηριακός δείκτης θα αυξάνεται απεριόριστα, ώσπου η κρίση του 1930 διέψευσε αυτές τις προσδοκίες.

Η οικονομική ιστορία και η κρίση | tovima.gr

Η κρίση που έχει πλήξει την παγκόσμια οικονομία είναι η πέμπτη του είδους της στους περίπου δύο αιώνες οικονομικής ιστορίας. Καθεμιά από τις προηγούμενες μακροχρόνιες κρίσεις (1815-1845, 1873-1896, 1920-1940 και 1970-1980) διαθέτει το δικό της αποτύπωμα.

Γνωρίζουμε ότι την κάθε κρίση διαδέχεται η οικονομική άνθηση στη διάρκεια της οποίας δημιουργείται μια ατμόσφαιρα (υπερ)αισιοδοξίας. Π.χ. στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα διάχυτη ήταν η αίσθηση ότι η οικονομική ανάπτυξη θα είναι διηνεκής και ο χρηματιστηριακός δείκτης θα αυξάνεται απεριόριστα, ώσπου η κρίση του 1930 διέψευσε αυτές τις προσδοκίες. Η ίδια ατμόσφαιρα αισιοδοξίας επαναλήφθηκε τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Το οικονομικό σύστημα που προέκυψε χαρακτηρίστηκε «μεικτή οικονομία» σε αντιδιαστολή τόσο με τον (προηγούμενου τύπου) καπιταλισμό των ανεξέλεγκτων δυνάμεων της αγοράς όσο και με τον υπαρκτό σοσιαλισμό του κεντρικού σχεδιασμού. Υποστηρίχθηκε μάλιστα ότι η μεικτή οικονομία συνδυάζει τα πλεονεκτήματα και των δύο οικονομικών συστημάτων και επομένως μπορεί να ξεπερνά τις υφέσεις μέσω άσκησης δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής. Η αισιοδοξία αυτή διαψεύστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960, όταν η στασιμότητα και ο πληθωρισμός επέδειξαν ανθεκτικότητα σε οποιοδήποτε μείγμα δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής και αν δοκιμάστηκε. Η δημιουργία και η λειτουργία του κοινωνικού κράτους μεταπολεμικά απάλυναν τις επιπτώσεις της νέας κρίσης (1970-1980), ιδίως σε ό,τι αφορά την ανεργία, η οποία ήταν μακράν χαμηλότερη από αυτήν της κρίσης του 1930. Ειδικότερα το κράτος παρείχε φθηνή χρηματοδότηση σε υπό πτώχευση επιχειρήσεις, όπως π.χ. συνέβη στις ΗΠΑ το 1979 με την Chrysler, ενώ σε χώρες, όπως η Ελλάδα, η παρέμβαση του κράτους ήταν πολύ πιο εκτεταμένη.

Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι ενώ η μεταπολεμική οικονομική άνθηση και σταθερότητα αποδόθηκαν στο κράτος και στην παρεμβατική πολιτική του, στη διάρκεια της ύφεσης παρατηρήθηκε μεταστροφή και τα προβλήματα της «απρόσβλητης από υφέσεις μεικτής οικονομίας» αποδόθηκαν στον υπερτροφικό κρατικό τομέα! Από τις αρχές του 1980 είχε ήδη επικρατήσει η ιδέα του λιτού και μη παρεμβατικού κράτους ως προϋπόθεση για την έξοδο από την ύφεση. Στη διάρκεια αυτών των χρόνων εγκαινιάζεται ο νεοφιλελευθερισμός, που συνοδεύεται με αποκρατικοποιήσεις, γενικευμένη απορρύθμιση των αγορών, καθήλωση των πραγματικών μισθών και συγχωνεύσεις επιχειρήσεων.

Η νέα εποχή συσσώρευσης κεφαλαίου που ξεκινά στα μέσα της δεκαετίας του 1980 συνοδεύεται από σειρά θεμελιωδών αλλαγών στη δομή των επιχειρήσεων με την πληροφορική να παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο. Τα χαρακτηριστικά αυτά οδήγησαν στην ιδέα της «νέας οικονομίας», η οποία θεωρήθηκε ότι είναι απρόσβλητη από υφέσεις, σε αντίθεση με την «παλιά οικονομία» η οποία ήταν εκτεθειμένη στους κλυδωνισμούς της οικονομικής δραστηριότητας. Το κλίμα υπεραισιοδοξίας που δημιουργήθηκε οδήγησε, μια ακόμη φορά, στην ιδέα ότι ο οικονομικός κύκλος ξεπεράστηκε, αυτήν τη φορά, όχι εξωγενώς, δηλαδή μέσω της κρατικής παρέμβασης, αλλά ενδογενώς με την ανάπτυξη της πληροφορικής που επιτρέπει στις επιχειρήσεις την έγκαιρη διάγνωση των προβλημάτων και τη λήψη κατάλληλων μέτρων.

Ο θεμελιώδης μηχανισμός που δημιουργεί τον (μακρο-)οικονομικό κύκλο είναι ο ίδιος και βασίζεται στη μακροχρόνια εξέλιξη της κερδοφορίας. Ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται αυτός ο μηχανισμός σχετίζεται με το εκάστοτε ισχύον θεσμικό πλαίσιο, πράγμα που επιτρέπει σειρά συγκρίσεων και συναγωγή συμπερασμάτων για την τρέχουσα φάση της οικονομίας. Από μια τέτοια θεώρηση προκύπτουν αρκετές ομοιότητες της τρέχουσας κρίσης με αυτήν του 1930. Ειδικότερα, και στις δύο κρίσεις είχε προηγηθεί μια περίοδος πιστωτικής χαλάρωσης και ανόδου του χρηματιστηριακού δείκτη. Αν επικεντρωθούμε στις ΗΠΑ, διαπιστώνουμε τον χρηματοπιστωτικό πανικό της περιόδου που ξεκίνησε το 1929 και οδήγησε σε πτωχεύσεις τραπεζών και βεβαίως στην κατάρρευση του χρηματιστηριακού δείκτη. Παρεμφερή φαινόμενα διαπιστώνονται και με τον χρηματοπιστωτικό πανικό του 2008 που οδήγησε σε προβληματικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα εκ των οποίων άλλα πτώχευσαν, όπως π.χ. η Lehman Βrothers, και άλλα τέθηκαν υπό την κηδεμονία του κράτους, ενώ ο χρηματιστηριακός δείκτης μειώθηκε σε επίπεδα που συγκρίνονται μόνο με αυτά του 1929. Το 1928 η κρίση στην αυτοκινητοβιομηχανία είχε οδηγήσει τη Φορντ σε διακοπή της παραγωγής του περίφημου μοντέλου-Τ, ενώ σήμερα τα προβλήματα του κλάδου εκδηλώνονται κυρίως στην Τζένεραλ Μότορς. Επιπλέον επισημαίνουμε τη μεγάλη αύξηση της ανισοκατανομής εισοδήματος στη δεκαετία του 1920, η οποία επαναλαμβάνεται στις ημέρες μας. Τέλος, το 1930, οι ΗΠΑ είχαν αυξήσει τους δασμούς στις εισαγωγές προκειμένου να υποστηρίξουν την εγχώρια παραγωγή και τις θέσεις απασχόλησης, ενώ σήμερα η προστασία επιχειρείται μέσω διευκολύνσεων στον χρηματοπιστωτικό τομέα και ενίοτε με κατευθείαν επιδοτήσεις στις πληττόμενες επιχειρήσεις. Αποτελεί μνημείο ειρωνείας το γεγονός ότι χαρακτηριστικά όπως η (υπερβολική) ελευθερία των αγορών και το λιτό, ευέλικτο και μη παρεμβατικό κράτος από παράγοντες οικονομικής άνθησης, σε περίπου δύο δεκαετίες, κατέληξαν να θεωρούνται ως τα κατ΄ εξοχήν αίτια της σημερινής οικονομικής κρίσης.

Ο κ. Ελ. Τσουφλίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk