ΑΠΟΛΙΤΙΣΤΑ ΜΟΝΟΤΟΝΙΚΑ

Εταιρικό ζεύγος

Ηπρώιμη (Θ 472-476) διαβεβαίωση του Δία για τον επικείμενο θάνατο του Πατρόκλου αποδείχνεται, όπως έγραφα τις προάλλες, από πολλές απόψεις ανατρεπτική. Κυρίως επειδή αναιρεί εντελώς απροσδόκητα το, αποφασισμένο ήδη από την πρώτη ραψωδία, όριο για την επιστροφή του μηνίοντος Αχιλλέα στο πεδίο της μάχης: η έσχατη απειλή των Αχαιών από τους Τρώες στο ναυτικό τους ανάχωμα μεταλλάσσεται τώρα από τον Δία σε μελλοντική «ανόρθωση» του Αχιλλέα μπροστά στα απειλούμενα πλοία για να διασωθεί το νεκρό σώμα του εταίρου του.

Ηπρώιμη (Θ 472-476) διαβεβαίωση του Δία για τον επικείμενο θάνατο του Πατρόκλου αποδείχνεται, όπως έγραφα τις προάλλες, από πολλές απόψεις ανατρεπτική. Κυρίως επειδή αναιρεί εντελώς απροσδόκητα το, αποφασισμένο ήδη από την πρώτη ραψωδία, όριο για την επιστροφή του μηνίοντος Αχιλλέα στο πεδίο της μάχης: η έσχατη απειλή των Αχαιών από τους Τρώες στο ναυτικό τους ανάχωμα μεταλλάσσεται τώρα από τον Δία σε μελλοντική «ανόρθωση» του Αχιλλέα μπροστά στα απειλούμενα πλοία για να διασωθεί το νεκρό σώμα του εταίρου του. Γιατί, πότε και πώς θα συμβεί η θανάσιμη αυτή πρόβλεψη του Δία παραμένει προς το παρόν ανοιχτό ερώτημα, που με τον αινιγματικό του μετεωρισμό προκαλεί διάχυτη αμηχανία.

Πρόκειται μάλλον για αφηγηματική ειρωνεία, που επιτείνεται στις δύο επόμενες ραψωδίες (Ι και Κ), όπου ο μαύρος σπόρος της θανάσιμης «Πατρόκλειας» (αυτήν προοικονομεί η θέσφατη δήλωση του Δία) ληθαργεί και τείνει να ξεχαστεί. Θα μεσολαβήσουν πάνω από χίλιοι διακόσιοι στίχοι ωσότου διαφανεί το δεύτερο σήμα της.

Βρισκόμαστε ήδη στην έξοδο της ενδέκατης ραψωδίας, η οποία ανοίγει ως προσωρινή αριστεία του Αγαμέμνονα, για να καταλήξει στην απόσυρση από το πεδίο της μάχης διάσημων πληγωμένων ηρώων: του ίδιου του Αγαμέμνονα, του Διομήδη, του Οδυσσέα, και άλλων. Βλέποντας από την πρύμνη του πλοίου του ο Αχιλλέας τον Νέστορα να μεταφέρει με το αμάξι του πληγωμένο τον Μαχάονα, συγκινείται και αναθέτει στον Πάτροκλο αναγνωριστική επί τόπου αποστολή, την οποία ο πιστός εταίρος αμέσως αναλαμβάνει. Σ΄ αυτό ωστόσο το κρίσιμο σημείο ακούγεται υπόκωφο ένα δυσοίωνο σχόλιο: κακού δ΄ άρα οι πέλεν αρχή (Λ 604). Που πάει να πει: αυτή υπήρξε η αρχή της συμφοράς του Πατρόκλου.

Δεύτερη επομένως πρόβλεψη, τώρα του ποιητή, που υπονοεί το φονικό τέλος του Πατρόκλου, ενισχύοντας την προηγούμενη απερίφραστη δήλωση του Δία για την αναπότρεπτη μοίρα του εταιρικού ήρωα, ο οποίος μέχρι στιγμής λειτουργούσε σαν σκιά του Αχιλλέα. Πρόκειται για ποιητική μέθοδο της Ιλιάδας, σύμφωνα με την οποία σε κομβικά σημεία του ιλιαδικού πολέμου Δίας και ποιητής συνεργάζονται (θα έλεγα: συνωμοτούν) για να κατοχυρώσουν μια απρόβλεπτη εμπλοκή στην εξέλιξη του έπους, της οποίας σκηνοθετούνται η αρχή και το τέλος, επιφυλάσσονται όμως τα ενδιάμεσα. Αυτόν τον διάμεσο ρόλο αναλαμβάνει τώρα ο Νέστορας.

Στο ανήσυχο ενδιαφέρον του Αχιλλέα για την οριακή πια τύχη των Αχαιών ο φρόνιμος Νέστωρ αντιδρά παράτολμα: αν ο μοναχικός ήρωας επιμένει ακόμη στην αποχή του από το πεδίο της μάχης, ας επιτρέψει τουλάχιστον την αντικατάστασή του από τον Πάτροκλο, που θα πρέπει στη συγκεκριμένη περίπτωση να υποδυθεί τον Αχιλλέα φορώντας την πανοπλία του. Ο Πάτροκλος μεταφέρει (με μεγάλη πάλι καθυστέρηση) την πρόταση του Νέστορα στον Αχιλλέα, τον εκλιπαρεί να την αποδεχθεί, κι εκείνος τελικώς ενδίδει, υπό τον όρο να απωθήσει ο αγαπημένος εταίρος τους Τρώες από τα απειλούμενα πλοία, αλλά μετά να επιστρέψει στην εταιρική σκηνή. Αυτός όμως, συνεπαρμένος από τη σαρωτική αριστεία του, προχωρεί ακάθεκτος, ωσότου, βίαια παροπλισμένος από τον Απόλλωνα, σκοτώνεται από τον Εκτορα, που λαφυραγωγεί και την πανοπλία του Αχιλλέα (ραψωδία Π). Επεται λυσσαλέος αγώνας Αχαιών και Τρώων γύρω από το σώμα του νεκρού (ραψωδία Ρ), το οποίο τελικώς διασώζεται με την «όρθωση» του ίδιου του Αχιλλέα (ραψωδία Σ), όπως ακριβώς την είχε φανταστεί και εκφράσει ο Δίας στην όγδοη ραψωδία, χρησιμοποιώντας το ομόρριζο απαρέμφατο όρθαι.

Ανακεφαλαιώνω. Εντέλει η φονική μοίρα του Πατρόκλου έχει σηματοδοτηθεί μέσα στο έπος τρεις φορές: προηγήθηκε ο Δίας, ορίζοντας το θέσφατο τέλος της· μεσολάβησε ο ποιητής, σημαδεύοντας την αρχή της· ακολούθησε ο Νέστορας, προτείνοντας την αποτελεσματική της μέθοδο. Η μοιραία πάντως αυτή πρόταση προσβλέπει σε ένα τυπικό επικό θέμα: τη μεταμόρφωση. Μόνον που εδώ η απρόβλεπτη εφαρμογή της καταλήγει στο ακραίο όριο του «αντ΄ αυτού», καθώς ο Πάτροκλος εμφανίζεται ως Αχιλλέας. Ετσι όμως ανταλλάσσονται, συγχέονται και τείνουν να ταυτιστούν δύο ταυτότητες και δύο μοίρες: του Πατρόκλου και του Αχιλλέα, που εκπροσωπούν το διασημότερο εταιρικό ζεύγος της ελληνικής αρχαιότητας. Υπενθυμίζεται ότι στον τρωικό μύθο και πόλεμο ο Αχιλλέας προορίζεται να σκοτωθεί νωρίς, όπως δηλώνει και το λογοτυπικό κατηγόρημα ωκύμορος. Στον ιλιαδικό όμως μύθο και πόλεμο αντ΄ αυτού σκοτώνεται ο Πάτροκλος. Η «Πατρόκλεια» επομένως αναπληρώνει την παραλειπόμενη στην Ιλιάδα «Αχιλληίδα», έχοντας όμως οικειοποιηθεί στο μεταξύ καίρια σήματά της, όπως έχει αποδείξει έγκαιρα η ομηρική έρευνα. Πρόκειται για αποκαλυπτικό ελιγμό του ποιητή της Ιλιάδας, με τον οποίο το κορυφαίο αρχαϊκό έπος καθίσταται πρώιμη τραγωδία.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk