ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Ο εθνικισμός των άλλων

Μακεδονικές ταυτότητες στο χρόνο. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις Επιμέλεια Ιωάννης Στεφανίδης, Βλάσης Βλασίδης και Ευάγγελος Κωφός, Εκδόσεις Πατάκη, Ιδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, 2008, σελ. 598, τιμή 35 ευρώ

Μια φορά και έναν καιρό «Η Μακεδονία ήταν μία και ελληνική». Σήμερα ακόμη και επίσημοι θεσμοί παραδέχονται ότι υπάρχουν περισσότερες από μία μακεδονικές ταυτότητες, όπως μαρτυρεί ο τίτλος του τελευταίου έργου του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα. Μέχρι πού εκτεινόταν η Μακεδονία και ποιο περιεχόμενο έδωσαν κατά καιρούς στην ταυτότητα των Μακεδόνων τα έθνη της Βαλκανικής; Απαντήσεις δίνονται στον ογκώδη συλλογικό τόμο που επιμελήθηκαν οι Ιω. Στεφανίδης, Βλ. Βλασίδης και Ευ. Κωφός. Το ενδιαφέρον αυτό έργο κινείται σε δύο άξονες, έναν διαχρονικό και έναν συγχρονικό. Στα πρώτα πέντε κεφαλαία (των Ευ. Λιβιεράτου, Μιλτ. Χατζόπουλου, Γ. Ξυδόπουλου, Ηλ. Κουλακιώτη και Αγγελικής Δεληκάρη) εξετάζεται η ιστορία της Μακεδονίας από την περίοδο της αρχαίας Ελλάδας μέχρι τον 18ο αιώνα. Ο αναγνώστης που βιάζεται να βρει απαντήσεις στα σύγχρονα ζητήματα δεν θα πρέπει να προσπεράσει το κεφάλαιο για την αντίληψη του εαυτού και του άλλου στην αρχαιότητα.

Πολλές Μακεδονίες
Ο κύριος όγκος του βιβλίου αφορά τις σύγχρονες αντιλήψεις για τη Μακεδονία και τους Μακεδόνες, τις οποίες υιοθέτησαν τα έθνη-κράτη της περιοχής που προέκυψαν από την αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δύο σχετικά κεφάλαια έχουν γραφεί από τον Ιακ. Μιχαηλίδη και τα υπόλοιπα επτά από τους Β. Γούναρη, Κ. Κατσάνο, V. Αarbakke, Σπ. Σφέτα, Ευ. Κωφό, Ιω. Μάνο και Σταυρούλα Μαυρογένη, οι οποίοι χρησιμοποιούν μεγάλη ποικιλία πρωτογενών πηγών. Μάλιστα ο Ευ. Κωφός, γνωστός πρώην εμπειρογνώμοναςτου ΥπΕξ εκμεταλλεύεταιακόμη και προσωπικές μαρτυρίες και αδημοσίευτα έγγραφα. Από τον Κωφό πληροφορούμαστε για τη δημόσια ορκωμοσία σλαβόφωνων κατοίκων τριών χωριών της Δυτικής Μακεδονίας το 1959, οι οποίοι αποκήρυξαν «εθελοντικά» τη γλώσσα που μιλούσαν ως τότε, καθώς και για τον έλληνα διπλωμάτη που, ενώ υπηρετούσε ως πρόξενος στα Σκόπια στη δεκαετία του ΄60, αλληλογραφούσε με τις αρχές της τότε Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας στην τοπική γλώσσα, την ύπαρξη της οποίας το ΥΠΕΞ βεβαίως αρνούνταν. Στα τελευταία τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου (των Βλ. Βλασίδη, Αν. Τάμη, Ν. Ζάικου και Φ. Κοζύρη) εξετάζονται όψεις του ζητήματος των μακεδονικών ταυτοτήτων σε ιστοσελίδες του Ιnternet, σε κοινότητες Ελλήνων του εξωτερικού, στο διεθνές Δίκαιο και στο διεθνές εμπόριο.

Τα όρια των ταυτοτήτων
Η διερεύνηση του ζητήματος των ταυτοτήτων σε τόσο ευρύ φάσμα, περιλαμβάνεται αναμφίβολα στα πλεονεκτήματα του τόμου. Ωστόσο παρατηρείται ένα ξεχείλωμα του όρου «ταυτότητες», προκειμένου να χρησιμοποιηθεί στα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους γνωστικά αντικείμενα, τα οποία εκπροσωπούνται στο βιβλίο. Πολλά κεφάλαια απέχουν από την ανάλυση λόγου, την ανθρωπολογική έρευνα πεδίου, την κοινωνική ψυχολογία, καθώς και από τις μεταμοντέρνες προσεγγίσεις με τις οποίες συνδέεται διεθνώς η προβληματική των ταυτοτήτων. Δύο κεφάλαια είναι πιστότερα στην προβληματική αυτή: το κεφάλαιο του Ιω. Μάνου για τις ταυτότητες των σλαβόφωνων και ταυτόχρονα ελληνόφωνων κατοίκων της περιοχής Φλώρινας και το εισαγωγικό σημείωμα του Ιω. Στεφανίδη. Στο καλογραμμένο αυτό σημείωμα δηλώνεται ότι προηγούμενο έργο του ίδιου ιδρύματος με τίτλο Ταυτότητες στη Μακεδονία (εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1997) αποτέλεσε «σταθμό στην ελληνική βιβλιογραφική παραγωγή». Στη θέση της αυτοαναφοράς, θα ήταν χρήσιμη μια εισαγωγή στη βιβλιογραφία για τις ταυτότητες στη Μακεδονία. Το κενό αυτό καλύπτεται εν μέρει από τα κεφάλαια των Β. Γούναρη για τη Μακεδονία των Ελλήνων από τον Διαφωτισμό έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Ευ. Κωφού για το ελληνικό κράτος και τις μακεδονικές ταυτότητες, 1950-2005, Αν. Τάμη και Ιω. Μάνου. Αυτά είναι και τα μόνα κεφάλαια, μαζί με εκείνα του Ιακ. Μιχαηλίδη, τα οποία είναι εμμέσως κριτικά απέναντι στην επίσημη ελληνική στάση.

Αποδόμηση στερεοτύπων
Πολλοί συντελεστές του συλλογικού τόμου επιχειρούν να αναδείξουν τον εθνικισμό των «άλλων», δηλαδή να υπογραμμίσουν ότι και τα υπόλοιπα έθνη της Βαλκανικής έχουν παρουσιάσει τη Μακεδονία ως «δική» τους. Αυτό πράγματι τεκμηριώνεται στο βιβλίο, το οποίο ενώ δεν επιδιώκει την αναζωπύρωση των ελληνικών εθνικιστικών παθών γύρω από το Μακεδονικό, ευφυώς «αποδομεί» τα στερεότυπα των υπόλοιπων Βαλκάνιων γύρω από το ίδιο θέμα. Δεν μπορεί κανείς να μην επαινέσει τη διαχρονικότητα και διεπιστημονικότητα της προσέγγισης του βιβλίου, το γεγονός ότι οι περισσότεροι συγγραφείς των επί μέρους κεφαλαίων χρησιμοποιούν πρωτογενείς πηγές σε βαλκανικές γλώσσες, καθώς και το ότι ο τόμος συνοδεύεται από επιμελημένους χάρτες και ευρετήριο. Ωστόσο στην τρέχουσα συγκυρία επίδειξης πυγμής της ελληνικής κυβέρνησης έναντι της γείτονος χώρας και δεδομένης της διακομματικής συναίνεσης που στο ζήτημα αυτό χαϊδεύει τα αφτιά των ψηφοφόρων, θα άξιζε να δούμε τις ευθύνες των ελληνικών πολιτικών κομμάτων και των ΜΜΕ στην αναρρίπιση του εθνικισμού από το 1991 έως σήμερα. Λείπει εξίσου μια πιο κριτική ματιά στην ανάδυση των ελληνικών στερεοτύπων για τη Μακεδονία. Εχουν γραφεί πολλά επ΄ αυτών, αλλά ένα σχετικό κεφάλαιο θα ολοκλήρωνε την πληρότητα του κατά τα άλλα πολύτιμου αυτού τόμου.

Ο κ.Δημήτρης Σωτηρόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Βιβλία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk