• Αναζήτηση
  • Ρεύματα

    Ρεύματα Ο Putnam και ο «ρεαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο» Θ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ Προσφάτως επισκέφθηκε την Αθήνα ο αμερικανός φιλόσοφος Hilary Putnam (γεννήθηκε το 1926 στο Σικάγο) και στις 11 Μαρτίου αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Κατά την παραμονή του στην Αθήνα ο επιστημολογικός διάλογος είχε ως κύριο θεματικό αντικείμενο τη δυνατότητα επαναπροσδιορισμού του φιλοσοφικού ρεύματος που

    Ρεύματα | tovima.gr

    Ο Putnam και ο «ρεαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο»


    Προσφάτως επισκέφθηκε την Αθήνα ο αμερικανός φιλόσοφος Hilary Putnam (γεννήθηκε το 1926 στο Σικάγο) και στις 11 Μαρτίου αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Κατά την παραμονή του στην Αθήνα ο επιστημολογικός διάλογος είχε ως κύριο θεματικό αντικείμενο τη δυνατότητα επαναπροσδιορισμού του φιλοσοφικού ρεύματος που φέρει το όνομα: πραγματισμός. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο Putnam στη διάρκεια του επιστημονικού του βίου αφιερώθηκε με όλες του τις δυνάμεις στην ανασύσταση του πραγματισμού, δηλαδή μιας θεωρίας η οποία επιχειρεί να συνδέσει τη φιλοσοφία και το σκέπτεσθαι γενικότερα με την ίδια τη ζωή.


    Η φράση στην οποία συμπυκνώνεται η προσταγή του πραγματισμού ­ φράση του ίδιου του Putnam ­ είναι η εξής: «Αυτό που είναι σημαντικό στη ζωή μας αυτό θα πρέπει να είναι σημαντικό και για τη φιλοσοφία». Κεντρική λοιπόν θέση στο έργο του Putnam κατέχει η λέξη: «σημασία» (Ενα από τα άρθρα του της δεκαετίας του ’70 έχει τον τίτλο: η σημασία της «σημασίας» (The Meaning of the «Meaning»). Αλλά για να κατανοήσει κανείς τις φιλοσοφικές απόψεις του θα πρέπει προηγουμένως να εντοπίσει τους «εχθρούς» εναντίον των οποίων στρέφεται. Και αυτοί δεν είναι άλλοι από τον θετικισμό και την κλασική μεταφυσική.


    Γνωρίζουμε ότι η κλασική μεταφυσική θέτει τα φιλοσοφικά ερωτήματα ερήμην της πραγματικότητας ή επιχειρεί να απαντήσει σε αυτά με θεωρητικές κατασκευές, οι οποίες διακρίνονται για την εσωτερική συνοχή τους, αλλά ανταποκρίνονται σε έναν τρόπο του σκέπτεσθαι, που επεκράτησε κατά τους νεότερους χρόνους. Ο θετικισμός από την πλευρά του προσπάθησε να μετατοπίσει το κέντρο βάρους προς τα βιοτικά προβλήματα, των οποίων το νόημα θα μπορούσε να έχει μια θεωρητική «σημασία». Ανάμεσα στην ομολογουμένως αποτυχημένη προσπάθεια της κλασικής μεταφυσικής και την αμφισβητούμενη θετικιστική τάση ο Putnam επεχείρησε να επεξεργασθεί από τη σκοπιά του πραγματισμού τα θεμελιώδη φιλοσοφικά προβλήματα, όπως π.χ. είναι η σχέση πνεύματος και σώματος, η έννοια της αλήθειας, η διάκριση γεγονότων και αξιών, ο ρόλος και η σημασία της γλώσσας στη συγκρότηση της πραγματικότητας.


    Ο Putnam έγραψε τη διδακτορική διατριβή του στο Los Angeles και από το 1965 είναι καθηγητής της φιλοσοφίας στο Harvard. Είναι πεπεισμένος ότι δεν υπάρχει το «πράγμα καθ’ εαυτό», δηλαδή μια πραγματικότητα έξω από την εννοιολογική σύλληψη του υποκειμένου. Είναι εξίσου πεπεισμένος ότι το υποκείμενο και οι πνευματικές του δραστηριότητες δεν είναι ανεξάρτητες από το βιοτικό ιστορικό πλαίσιο της ζωής του. Επομένως ούτε ο «μεταφυσικός ρεαλισμός» ούτε ο θετικισμός μπορούν να υποστηριχθούν ως φιλοσοφικές θεωρίες. Και αυτό γιατί ο μεν «μεταφυσικός ρεαλισμός» με βάση τη διάκριση υποκειμένου – αντικειμένου ανάγει την αλήθεια σε μια σχέση ανταπόκρισης του πνεύματος προς την πραγματικότητα, ενώ ο θετικισμός θεωρεί ότι όλα είναι γεγονότα, τα οποία τελικά προδικάζουν το αδιέξοδο κάθε πνευματικής επεξεργασίας τους.


    Θα πρέπει να τονισθεί ότι ο Putnam κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 υπήρξε πολιτικά δραστήριος. Ο ίδιος χαρακτηρίζει τον εαυτό του σήμερα σοσιαλιστή. Ο πατέρας του υπήρξε μέλος του Κομμουνιστικού κόμματος. Και ο ίδιος ανέλαβε πολιτικές πρωτοβουλίες κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ. Μπορεί όλα αυτά να φαντάζουν σήμερα παρωχημένα, δηλώνουν όμως ότι τα ερευνητικά ενδιαφέροντά του ανάγονται στις πολιτικές και στις βιοτικές συνθήκες της ζωής μας. Ενα από τα κύρια ζητήματα που απασχόλησαν τη σκέψη του ήταν και το εξής: γιατί υπάρχουν τόσες πολλές διαφορετικές μεταξύ τους θεωρίες για τα φυσικά και τα κοινωνικά προβλήματα. Πού θα μπορούσε άραγε να αναζητηθεί ο λόγος της θεωρητικής πολυμέρειας και πολυμορφίας; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό ισοδυναμεί με την υπέρβαση των κλασικών φιλοσοφικών θέσεων. Η σημασία μιας προτάσεως εξαρτάται όχι από το υποκειμενικό νόημα που διατυπώνει ο ομιλητής αλλά από την ορθολογική συμφωνία μεταξύ των συνομιλητών σχετικά με το πράγμα στο οποίο αναφέρονται κατά τη συζήτησή τους. Και όσον αφορά τα φυσικά πράγματα, όπως π.χ. είναι το νερό, η κινητική ενέργεια κ.ά., μπορεί η αναζήτηση μιας διυποκειμενικής νοηματικής σταθεράς να καθίσταται δυνατή (αυτό σημαίνει ότι η επιστημολογία των φυσικών επιστημών μπορεί να θεμελιωθεί σε μια «θεωρία της αναφοράς»), δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με τα κοινωνικά πράγματα, όπως π.χ. είναι η δημοκρατία, η κοινωνική δικαιοσύνη κ.ά. Η άποψη αυτή του Putnam έγινε γνωστή ως «θεωρία της αναφοράς», δηλαδή ως μια θεωρητική προσπάθεια θεμελίωσης των σημασιών όχι στα νοήματα των ομιλητών αλλά στην επικοινωνιακή ορθολογικότητα των αναφορικών σχέσεων.


    Η «θεωρία της αναφοράς» του Putnam έχει ελάχιστα αξιοποιηθεί στην επιστημολογία των κοινωνικών επιστημών. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι κοινωνικές επιστήμες εξακολουθούν να εξαρτώνται από τον «μεταφυσικό ρεαλισμό», εξακολουθούν να βαδίζουν στο στέρεο έδαφος ενός «θεμελιωτισμού» που ανάγεται στη σχέση υποκειμένου – αντικειμένου. Η μετατόπιση προς τον «εσωτερικό ρεαλισμό», που προτείνει ο Putnam ή προς τη διυποκειμενική πραγματολογία της επικοινωνιακής φιλοσοφίας αντιμετωπίζεται με δυσπιστία. Αξίζει όμως να επιμείνει κανείς στη νέα αντίληψη περί ρεαλισμού που προτείνει ο Putnam. Ο ίδιος μιλάει για έναν «ρεαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Τι εννοεί άραγε με αυτόν τον όρο; Ο όρος αποτελεί παράφραση του «σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο». Και σημαίνει ότι η γνωστική δραστηριότητα του υποκειμένου είναι το κριτήριο συστάσεως του αντικειμένου. Μόνο που η πνευματική υποκειμενική δραστηριότητα είναι η συνισταμένη της συνεργατικής διυποκειμενικής και δημοκρατικής συνύπαρξης των ανθρώπων. Δεν υπάρχει το υποκείμενο ως μια αφηρημένη οντότητα που σκέπτεται, αλλά ως δρων σε μια δημοκρατικά οργανωμένη κοινότητα. Η τελική αλήθεια των κοινωνικών πραγμάτων βρίσκεται στην πράξη των ανθρώπων. «Ο κόσμος δεν είναι πνευματικό δημιούργημα. Ο κόσμος είναι μόνον ο κόσμος» τονίζει ο Putnam. Η αλήθεια του δεν ανάγεται σε κάποια μεταφυσική αντιστοιχία μεταξύ του πνεύματος και της πραγματικότητας αλλά στην ορθολογική επικοινωνιακή δυνατότητα των ανθρώπων να συνεννοούνται σε μια δεδομένη ιστορική μορφή ζωής.


    Τα φιλοσοφικά ερωτήματα δεν είναι ερωτήματα για την «ουσία» των πραγμάτων ­ αυτό δεχόταν η κλασική μεταφυσική ­ αλλά είναι ερωτήματα για να βρεθούν οι πρακτικές λύσεις σε συγκεκριμένα κοινωνικά προβλήματα. Και οι αξίες, δηλαδή οι κανονιστικές διαστάσεις των ανθρωπίνων πράξεων, δεν αποτελούν εμπόδιο για την «πραγματιστική» σύσταση της πραγματικότητας.


    Αντιθέτως είναι «σημασιολογικές» όψεις των κοινωνικών συμβάντων. Η σημασιολογική σύσταση της πραγματικότητας υποδηλώνει ότι ο ίδιος ο άνθρωπος μέσω των συνεννοητικών και επικοινωνιακών πράξεών του είναι κυρίαρχος της μοίρας του. Ο πραγματισμός του Putnam αναγνωρίζει τη σημασία των ανθρωπίνων αξιών στην προοπτική της ιστορίας. Ο ρεαλισμός του επιβεβαιώνει το πραγματικό αξίωμα: ό,τι είναι σημαντικό στη ζωή είναι σημαντικό και για τη σκέψη.


    Ο κ. Θεόδωρος Γεωργίου είναι συγγραφέας.

    Γνώμες
    One Channel
    Ο νέος ενημερωτικός τηλεοπτικός σταθμός της Ελλάδας
    Σίβυλλα
    Helios Kiosk