jpretenteris@dolnet.gr


Το ερώτημα είναι εξαιρετικά απλό και όλοι μας, λίγο-πολύ, έχει τύχει να το θέσουμε με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο: Παρουσιάζει έλλειμμα ήθους η σημερινή κυβέρνηση;


Στο απλό αυτό ερώτημα διατυπώνονται δύο ειδών απαντήσεις. Υπάρχει μία απάντηση που λέει: Ναι, όλοι κλέβουν! Υπάρχει και άλλη μία απάντηση, νομίζω πιο μετρημένη, που υποστηρίζει ότι η σημερινή κυβέρνηση παρουσιάζει όσα προβλήματα ήθους παρουσιάζουν συνήθως οι κυβερνήσεις στις δημοκρατίες. Τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο.


Η πρώτη απάντηση δεν νομίζω ότι σηκώνει ιδιαίτερη συζήτηση. Το 23% των Αμερικανών πιστεύει επίσης ότι ο Ελβις Πρίσλεϊ δεν πέθανε αλλά έχει απαχθεί από εξωγήινους. Τι να κουβεντιάσεις μαζί τους;


Η δεύτερη απάντηση παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα. Ενώ αγγίζει τα όρια του αυτονόητου, δεν φαίνεται να αρέσει στον κόσμο. Είναι αυτονόητη επειδή μπορεί να θεωρηθεί προφανές πως ούτε ο Σημίτης είναι ο Αλή Μπαμπά, ούτε οι υπουργοί του μοιάζουν για τους «Σαράντα κλέφτες». Την ίδια στιγμή όμως, η απάντηση αυτή είναι και ελάχιστα δημοφιλής. Λες και ο κόσμος ηδονίζεται να πιστεύει ότι η ζωή του αποτελεί ένα μείγμα διαφθοράς, λοβιτούρας και διαπλοκής.


Το 1999 πολλά χρηματιστήρια σε ολόκληρο τον πλανήτη απογειώθηκαν για να κατακρημνιστούν στη συνέχεια. Μόνο στην Ελλάδα όμως το πρόβλημα ετέθη με τους όρους «ποιοι έφαγαν τα λεφτά του κοσμάκη». Ισως επειδή είμαστε η μοναδική γλώσσα στον πλανήτη που συντάσσει τη λέξη λεφτά με τη λέξη τρώγω.


Η ιδιοτυπία αυτή προσδιορίζει τις σχιζοφρενείς σχέσεις μας με καθετί που επιθυμούμε. Το χρήμα είναι ταυτοχρόνως επιθυμητό και ανήθικο. Ο πλούσιος είναι ταυτοχρόνως μάγκας και ύποπτος. Ζούμε αμερικανικά και σκεπτόμαστε αντι-αμερικανικά. Κανένας άλλος λαός δεν έχει αφοσιωθεί με τόση επιμονή στην ενοχοποίηση των επιθυμιών του.


Οταν αποκαλύφθηκε ότι ο Στ. Μανίκας ρευστοποίησε το 1999 μετοχές ύψους 178 εκατομμυρίων, κανείς δεν αναρωτήθηκε αν είναι θεμιτό να επενδύει ένας πολιτικός στο Χρηματιστήριο ­ ερώτημα το οποίο είναι εξίσου ισχυρό είτε ο Μανίκας κερδίζει είτε χάνει 178 εκατομμύρια. Ολοι σκανδαλίστηκαν επειδή ένας πολιτικός εμφανίζεται να κερδίζει από μετοχές και όχι «να του τρώνε τα λεφτά μαζί με τον κοσμάκη», όπως θα προτιμούσε η κρατούσα λαϊκή αντίληψη. Συνεπώς, κάτι ύποπτο υπάρχει.


Δεν ισχυρίζομαι ότι πρέπει να αφήσουμε τους «λοχαγούς» και να αρχίσουμε να τρέχουμε στους ψυχαναλυτές. Ισχυρίζομαι όμως πως, από τη στιγμή που το δημόσιο ήθος ξεφεύγει από κάθε αντικειμενικό προσδιορισμό, από τη στιγμή που μετατρέπεται σε ευκαιριακό και ακατάληπτο μέρος μιας εθνικής ψυχοσύνθεσης, αποκλείεται ποτέ να αποκτήσουμε κυβέρνηση χωρίς έλλειμμα ήθους.


Πάντα θα κλέβουν όλοι, διότι πάντα θα υπάρχουν κάποιοι που μπορεί να κλέβουν. Και πάντα θα υπάρχουν κάποιοι που κάνουν κάτι «κακό», από τη στιγμή που το «κακό» είναι ζήτημα γενικού και αφηρημένου προσδιορισμού. Είναι κακό να παίζεις στο Χρηματιστήριο το 1999; Τότε δεν ήταν. Τώρα είναι πολύ κακό, εκτός αν σου έφαγαν κι εσένα τα λεφτά μαζί με «τα λεφτά του κοσμάκη».


Κακά τα ψέματα, είμαστε μια κοινωνία χωρίς κανόνες. Αρα και χωρίς κανόνες ήθους. Και αυτό το εκμεταλλεύονται όλες οι πλευρές. Ο Μαλέσιος θεωρούσε θεμιτό να μένει τζάμπα στο σπίτι ενός φίλου του επιχειρηματία. Ευτυχώς, δεν συμφώνησε μαζί του ο Σημίτης. Για τον Μανίκα ή τον Νεονάκη έκρινε διαφορετικά.


Το ζήτημα δεν είναι αν κρίνει σωστά κάθε φορά ο Σημίτης, ούτε καν αν κρίνει σύμφωνα με κάποιο κοινό αίσθημα. Το ζήτημα είναι πώς αυτή η κοινωνία θα διαμορφώσει κριτήρια ήθους, ανεξάρτητα από τον κάθε Σημίτη. Διότι μόνο τότε θα πάψει να πέφτει θύμα των επιτηδείων που χρησιμοποιούν την κοινωνία για να πιέσουν τον εκάστοτε Σημίτη να κρίνει έτσι ή αλλιώς.