ΟΙ ΗΜΕΡΕΣ κυρίως της Μεγάλης Εβδομάδας, αλλά και της Διακαινησίμου, λόγω και των σχολικών αργιών, δίνουν την ευκαιρία σε πολύ μεγαλύτερο από ό,τι συνήθως αριθμό πιστών να προσέρχεται στους ναούς και να παρακολουθεί τις ιερές ακολουθίες.
Η συχνότητα αυτή εκκλησιασμών για μεγάλο μέρος του πληρώματος της Ορθόδοξης Εκκλησίας καθιστά επίκαιρη τη διατύπωση μερικών σκέψεων, γενικότερου νομίζω ενδιαφέροντος, που έχουν σχέση με τη λειτουργική τάξη. Οι παρατηρήσεις αυτές ασφαλώς ούτε πληρότητα διεκδικούν ούτε φιλοδοξούν να καταλήξουν σε μια συγκροτημένη πρόταση αντιμετωπίσεως της καταστάσεως.
Παρά το γεγονός ότι ο ιερός ναός είναι το κέντρο της λατρευτικής ζωής της Ορθόδοξης Εκκλησίας και ολόκληρης της επίγειας εκκλησιαστικής ζωής κάθε πιστού που αρχίζει στον ναό, με τη βάπτιση, και εκεί πάλι απολήγει, με την κήδευση , θα πρέπει να ομολογηθεί ότι η στάση του μέσου έλληνα πιστού στους ναούς δεν μπορεί να θεωρηθεί η πλέον ενδεδειγμένη. Την διακρίνει μία, κατά επιεική έκφραση, χαλαρότητα στα θέματα της λειτουργικής τάξεως.
Το φαινόμενο αυτό επιτείνεται και επιδεινώνεται ιδίως κατά τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας, ακριβώς λόγω και του μεγάλου αριθμού πιστών που συμπροσεύχονται, τμήμα των οποίων δεν συνηθίζει να εκκλησιάζεται το υπόλοιπο μέρος του εκκλησιαστικού έτους και συνεπώς δεν είναι οι πλέον εξοικειωμένοι με τις ιερές ακολουθίες γενικώς.
Εφέτος συνέπεσε η ημέρα της Σταυρώσεως και των Θείων Παθών με τον τελικό του ευρωπαϊκού κυπέλλου καλαθοσφαιρίσεως που διεξήχθη στη Ρώμη. Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι η διοργάνωση αυτή θα λάμβανε υπόψη μια τέτοιας σημασίας θρησκευτική εορτή για τον προσδιορισμό των αγωνιστικών ημερών και ασφαλώς κανένας από τους διοργανωτές δεν θα διενοείτο να επιλέξει τη Μ. Πέμπτη ή τη Μ. Παρασκευή κατά το εορτολόγιο της Καθολικής Εκκλησίας για να προγραμματίσει τον τελικό του Φάιναλ Φορ. Οι ορθόδοξοι πρέπει να θεωρούν δεδομένη και πάντως εν αμφιβολία να διεκδικούν τη θρησκευτική ισοτιμία τους μέσα στην Ενωμένη Ευρώπη. Ισως οι εκπρόσωποί μας στη διοργάνωση δεν θεώρησαν σκόπιμο ή απλώς δεν θυμήθηκαν καν να προσέξουν αυτή τη «λεπτομέρεια»…
Τη σύγχυση επέτεινε το γεγονός της αναμεταδόσεως των ακολουθιών του Θείου Πάθους και του τελικού από την τηλεόραση. Δεν γνωρίζω αν η αναμετάδοση από την τηλεόραση όλων ανεξαιρέτως των Ακολουθιών είναι η ιδεωδέστερη λύση ούτε επιθυμώ να ασχοληθώ αυτή τη στιγμή με το λεπτό θέμα του τρόπου επιλογής των ναών από τους οποίους αναμεταδίδονται οι Ακολουθίες. Δεν επιθυμώ επίσης να εξετάσω, επ’ ευκαιρία, το ζήτημα γιατί η Εκκλησία της Ελλάδος δεν έχει ενδιαφερθεί για την ίδρυση και λειτουργία δικού της τηλεοπτικού σταθμού, αλλά περιορίζεται, δίκην πτωχού συγγενούς, να παρακαλεί τους κρατικούς σταθμούς να περιλάβουν στα προγράμματά τους εκδηλώσεις της.
Γεγονός είναι ότι η σχεδόν ταυτόχρονη αναμετάδοση της Ακολουθίας των Παθών και του τελικού και η δημιουργία στη συνέχεια, όπως ήταν άλλωστε φυσικό και αναμενόμενο μετά το αποτέλεσμα του αγώνα, εορταστικού και αναστάσιμου κλίματος ξημέρωμα της Μεγάλης Παρασκευής δεν συνιστούσε την καλύτερη σύμπτωση…
Ο Επιτάφιος Θρήνος, ο Ορθρος του Μ. Σαββάτου που συνήθως τελείται το βράδυ της Μ. Παρασκευής, είναι ασφαλώς η κορυφαία στιγμή του θείου δράματος. Είναι γεγονός ότι οι συγκεντρώσεις πιστών είναι εξαιρετικώς πολυπληθείς. Οι ναοί είναι κατάμεστοι και η προσκύνηση του Επιταφίου την τελευταία στιγμή μέσα στον ασφυκτικά γεμάτο ναό, με την τήρηση της ευταξίας ανατεθειμένη συνήθως σε πολύ νεαρά και όλως ακατάλληλα πρόσωπα, κατά κανόνα στερούμενα εκκλησιαστικής παιδείας, επιτείνει την ένταση και καθιστά δύσκολη και την παρακολούθηση απλώς της Ακολουθίας.
Μεγάλο πλήθος πιστών συνωστίζεται και έξω από τον ναό. Η κατάσταση εκεί δεν είναι καλύτερη. Τα μεγάφωνα που είναι τοποθετημένα έξω από την εκκλησία, σε ένταση συνήθως ανοίκεια για τον χώρο, προσφέρουν το κατάλληλο άλλοθι ώστε να σχηματίζονται ανέτως τα πηγαδάκια μιας όποιας άλλης κοινωνικής εκδηλώσεως, χωρίς καμία συμμετοχή, ενίοτε δυστυχώς και με χαρακτηριστική αδιαφορία, των παρισταμένων στα δρώμενα. Καταντά έτσι ο εκκλησιασμός συμμετοχή σε έναν ανοιξιάτικο βραδινό περίπατο…
Κορύφωση των απρεπειών συνιστά η εμφάνιση των πιστών στην τελετή της Αναστάσεως. Συμμετέχοντας στην τελετή σε ναό αθηναϊκού προαστίου, βλέποντας το κυρίως πλήθος των πιστών να προσέρχεται κυριολεκτικώς την τελευταία στιγμή, εν όψει και της δυσκολίας να βρεθεί θέση σταθμεύσεως για το απαραίτητο πλέον αυτοκίνητο, πέρασε από το μυαλό μου η σκέψη πως ίσως δεν απέχουμε πολύ από την κατάσταση ενός είδους drive in – ναού.
Η σκέψη αυτή, που θα μπορούσε να θεωρηθεί και βλάσφημη αν δεν ήταν τόσο κοντά στην πραγματικότητα, αφού σε μια ολιγόλεπτη παρουσία περιορίζεται τελικώς η συμμετοχή του μεγαλύτερου μέρους του πληρώματος της Εκκλησίας στην τελετή αυτή, παρακινεί στη διαπίστωση ότι θα πρέπει η Εκκλησία να αναζητήσει μέτρα για να αντιμετωπισθεί η απαράδεκτη αυτή κατάσταση.
Είναι αλήθεια ότι το παράδειγμα για μια αλλαγή σε θέματα λειτουργικής τάξεως πρέπει να το δώσουν οι ίδιες οι εκκλησιαστικές αρχές κάθε ενορίας αποβάλλοντας από τους ναούς όλα τα αισθητικώς απαράδεκτα στοιχεία και τις κακές συνήθειες και αποκαθιστώντας τη σεμνότητα και ιεροπρέπεια του χώρου. Τα «χρυσά» δοχεία για τα απόκερα, τα καντήλια χωρίς λάδι, αλλά με ηλεκτρικούς λαμπτήρες με «τρεμάμενη φλόγα», η φανταχτερή διακόσμηση με ευτελούς ποιότητας υλικά, οι στολισμένοι σε ανθοπωλεία Επιτάφιοι, η τοποθέτηση μέσα στο κουβούκλιο του Επιταφίου χρημάτων είναι μερικά από τα παραδείγματα…
Ο κ. Ι. Μ. Κονιδάρης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
