” Δεν σαρκάζω κανέναν ”
zenakos@dolnet.gr
«Μας κοροϊδεύει ο κ. Γιανκόφσκι;». Μπορώ να φανταστώ πολλούς να θέτουν αυτό το ερώτημα. Η αλήθεια είναι ότι κι εγώ, μόλις είδα τον Φόζι – τον αρκούδο του Muppet Show – να κατευθύνεται προς το Συνέδριο των Μαριονετών, αναρωτήθηκα για τη σοβαρότητα του βίντεο που έβλεπα. Γρήγορα όμως συνειδητοποίησα ότι ετοιμαζόμουν να το αποτιμήσω με μάλλον άστοχα κριτήρια. Είναι δυνατόν να πει κανείς ότι η «Puppet Conference» (2002) πάσχει από έλλειψη σοβαρότητας; Μα προφανώς πάσχει. Πώς ακριβώς να βυθιστεί κανείς σε μελαγχολία βλέποντας τις μαριονέτες όλου του κόσμου να συρρέουν στην αίθουσα του Μουσείου Carneggie για το συνέδριό τους;
Ο Κρίστιαν Γιανκόφσκι έχει πολλές φορές προκαλέσει σύγχυση. Συχνά είναι δύσκολο να αποφασίσει κανείς αν η πρόθεση είναι ο σαρκασμός ή η εξιδανίκευση. Το έργο του ζει και αναπνέει στη σκοτεινή περιοχή ανάμεσα στο γελοίο και στο άγνωστο. Ο Γιανκόφσκι έχει ζητήσει από έναν μάγο να τον μεταμορφώσει σε περιστέρι, για τη διάρκεια μιας έκθεσης («My Life As a Dove», 1996)· έχει καταφύγει σε ψυχαναλυτή προκειμένου να αντιμετωπίσει την αδυναμία του να δημιουργήσει νέα έργα («Desperately Seeking Artwork», 1997)· και έχει ζητήσει τη γνώμη αρκετών τηλεοπτικών αστρολόγων και μάντεων για το αν η συμμετοχή του στην Μπιενάλε της Βενετίας θα στεφθεί με επιτυχία («Telemistika», 1999).
Η αμέσως επόμενη σκέψη είναι φυσικά ότι το χιούμορ δεν είναι γελοία υπόθεση. (Τουλάχιστον από τη στιγμή που βρετανικό γραφείο τελετών κυκλοφόρησε την εξής διαφημιστική καταχώρηση: «Εσείς απλώς πεθάνετε. Εμείς θα κάνουμε τα υπόλοιπα».) Από το χιούμορ λοιπόν ξεκινήσαμε την κουβέντα μας, όταν προ ημερών συνάντησα τον Κρίστιαν Γιανκόφσκι, που επισκέφθηκε τη χώρα μας για να συζητήσει τα της συμμετοχής του στη σχεδιαζόμενη έκθεση σύγχρονης τέχνης Outlook. Ρώτησα λοιπόν τον καλλιτέχνη αν όντως πρόθεσή του είναι να μας διασκεδάσει.
«Δεν θα έλεγα ότι αποτελεί πρόθεσή μου να είμαι αστείος» μου απάντησε. «Είναι βέβαια ένα στοιχείο ορισμένων έργων μου. Και πιστεύω ότι το χιούμορ προσφέρει νέους τρόπους να δει κανείς μια κατάσταση. Μπορείς να το χρησιμοποιήσεις ως εργαλείο. Αλλά είναι δύσκολο να υπολογίσεις το χιούμορ. Μου αρέσει όταν το χιούμορ προβάλλει σε ορισμένα σημεία, δίχως να το έχεις σχεδιάσει. Επίσης, μου αρέσει να κάνω χιούμορ για τον εαυτό μου. Δεν θέλω να παίρνω τον εαυτό μου τόσο στα σοβαρά». Εκανε μια παύση και σκέφτηκε λίγο. Μετά συνέχισε: «Εδώ που τα λέμε, μου αρέσει και να διασκεδάζω τον κόσμο. Γιατί όχι;».
Μια σκέψη που έχω κάνει, την οποία έθεσα στον Γιανκόφσκι, είναι ότι τα λεγόμενα Νέα Μέσα, όπως το βίντεο, συχνά αντιμετωπίζονται ως κάτι το ολότελα καινούργιο. Θα μπορούσα όμως πολύ εύκολα να εντάξω τα βίντεο του Γιανκόφσκι σε μια παλαιότατη παράδοση αφηγηματικής τέχνης – ένα δίδαγμα που σχηματίζεται από τα στοιχεία μιας αφήγησης, την οποία συνιστούν διαμορφωμένοι ήρωες -, οι συμβάσεις της οποίας μας συντροφεύουν από την αρχαιότητα.
«Σε ένα βαθμό» μου απάντησε ο καλλιτέχνης «θα έλεγα ότι τα έργα μου έχουν ανάγκη μια στερεή παραστατική ή αφηγηματική δομή. Από την άλλη, πολλοί από αυτούς που συμμετέχουν είναι εντελώς ελεύθεροι. Για να το πω διαφορετικά, η δομή είναι το “σύστημα”, ο κόσμος στον οποίον βρισκόμαστε κάθε φορά – οι μαριονέτες, οι τηλεαστρολόγοι ή οι θρησκευτικές ομάδες. Ο τρόπος με τον οποίον θα συμπεριφερθεί όμως καθένας από τους ήρωες εξαρτάται απολύτως από τον ίδιο».
Μιλούμε δηλαδή για μια διείσδυση σε διαμορφωμένα «συστήματα»; Σε κόσμους για τους οποίους έχουμε μια διαμορφωμένη άποψη αλλά, μόλις πλησιάσουμε, ανακαλύπτουμε ότι δεν είναι όπως τους περιμέναμε; «Ποτέ δεν είναι όπως τους περιμένουμε» είπε ο Γιανκόφσκι. «Πριν από λίγα χρόνια είχα γυρίσει ένα βίντεο στο Τέξας, το “Holy Artwork”. Επρόκειτο για μια από αυτές τις θρησκευτικές ομάδες και είχα προσεγγίσει έναν τηλε-ευαγγελιστή – ξέρετε, από αυτούς που ευδοκιμούν στην Αμερική -, για τις ανάγκες του έργου. Μπήκα λοιπόν στον ναό με τη βιντεοκάμερά μου, πέρασα μέσα από το εκκλησίασμα, και ο ιερέας με φώναξε και προχώρησα προς το μέρος του. Εχετε δει πώς οι ιερείς αγγίζουν κάποιον και αυτός σωριάζεται στο πάτωμα επειδή τον άγγιξε ο Θεός; Ετσι κι εγώ, όταν ο ιερέας μού έσφιξε το χέρι, σωριάστηκα στο πάτωμα μαζί με την κάμερα. Ακριβώς τη στιγμή που η δική μου κάμερα χτυπά το έδαφος, η λήψη αλλάζει και βλέπουμε εικόνα από τις κάμερες που βρίσκονται στην οροφή του ναού – σαν να βλέπουμε ό,τι βλέπουν οι άγγελοι ή ο Θεός από ψηλά».
Αναρωτήθηκα, ο ιερέας πώς είδε όλη αυτή τη φασαρία; «Οχι μόνο δεν ενοχλήθηκε» μου απάντησε ο καλλιτέχνης «αλλά το έβρισκε πολύ ενδιαφέρον. Οπως καταλαβαίνετε, αυτός θέλει να σώσει όσο το δυνατόν περισσότερους “αμνούς”. Από τη μια, αισθανόταν ότι αυτός ήταν ένας τρόπος για να τον ακούσει η καλλιτεχνική κοινότητα. Από την άλλη, προσευχόταν, ώστε να φωτιστεί το ποίμνιό του και να ενδιαφερθεί περισσότερο για τη σύγχρονη τέχνη!..».
Καθώς ο Κρίστιαν Γιανκόφσκι μου μιλούσε για την καλόβολη αντίδραση του τηλε-ευαγγελιστή, εγώ σκεπτόμουν εκείνη τη φωτογραφία του Αντρές Σεράνο, με το διόλου λεπτό όνομα «Piss Christ», και τη θύελλα διαμαρτυριών που είχε ξεσηκώσει. «Κοιτάξτε» μου είπε ο Γιανκόφσκι, «αυτές οι στιγμές είναι πάντοτε διασκεδαστικές. Από την άλλη, κάτι που αρέσει στη δική μου δουλειά είναι ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί με αυτούς τους διάφορους τρόπους. Αλλιώς χρησιμοποιεί ένα τέτοιο έργο η καλλιτεχνική κοινότητα και αλλιώς μια θρησκευτική ομάδα. Αυτό είναι πολύ γοητευτικό. Ο τηλε-ευαγγελιστής αυτός μετέδωσε το βίντεό μου δύο φορές στην τηλεόραση του Τέξας – τόσο πολύ του άρεσε! Και του χρόνου η Αμερικανική Χριστιανική Κοινότητα διοργανώνει ένα συμπόσιο στο Τέξας, όπου θα πάνε χιλιάδες άνθρωποι, και θέλουν να προβάλουν αυτό το βίντεο. Είμαι πολύ χαρούμενος για αυτό το γεγονός…».
Γέλασα. Ο Γιανκόφσκι πάλι όχι. Αμφιταλαντεύτηκα, δεν ήμουν σίγουρος. Δεν είναι δυνατόν να μην καταλαβαίνει ένας ιερέας ότι ο άνθρωπος που σωριάζεται μπροστά του με την κάμερα στην πραγματικότητα προσποιείται. «Μα, όλοι το καταλαβαίνουν ότι προσποιούμαι» μου απάντησε ο Γιανκόφσκι. Υστερα γέλασε και αυτός. «Το βλέπουν ότι ούτε τόσο θρησκευόμενος είμαι ούτε με άγγιξε καμιά θεϊκή δύναμη και έπεσα στο πάτωμα. Τους εξήγησα ότι πρόκειται για τέχνη. Αν μου συνέβαινε στ’ αλήθεια, θα ήταν μια θρησκευτική εμπειρία σαν όλες τις άλλες, δεν θα ήταν τέχνη! Το καταλαβαίνουν αυτό…».
Αν και κάπως πιο μπερδεμένος, επέμεινα: Δεν συνειδητοποιούν αυτοί οι άνθρωποι τον σαρκασμό που υποδηλώνει το έργο του Γιανκόφσκι; «Μα δεν υπάρχει σαρκασμός» μου απάντησε. «Πιστεύετε ότι ένας ελάσσων μπαρόκ πίνακας, κακοζωγραφισμένος και υπερβολικός, υποδηλώνει σαρκασμό; Πιστεύω ότι η θρησκεία είναι ένας πολύ σημαντικός τρόπος οργάνωσης της ζωής των ανθρώπων. Δεν σαρκάζω κανέναν…».
Ο Κρίστιαν Γιανκόφσκι γεννήθηκε το 1968 στη Γοτίγγη της Γερμανίας. * Σπούδασε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Αμβούργου. * Εχει εκθέσει ατομικά στο Αμστερνταμ, στην Κολονία, στο Παρίσι, στο Αμβούργο, στη Φραγκφούρτη, στη Στοκχόλμη και αλλού. * Εχει επίσης συμμετάσχει σε κάποιες από τις πιο σημαντικές διεθνείς διοργανώσεις σύγχρονης τέχνης, όπως οι Μπιενάλε της Βενετίας (1999) και του Βερολίνου (2001). * Θα λάβει μέρος στη διεθνή έκθεση σύγχρονης τέχνης Outlook, η οποία θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα από τον Οκτώβριο του 2003 ως τον Ιανουάριο του 2004. * Ζει και εργάζεται στο Βερολίνο.
