Κάθε εβδομάδα ένα βιβλίο από το ράφι της μεγάλης παγκόσμιας βιβλιοθήκης
Τα διασημότερα ουτοπικά – ή, πιο σωστά, δυστοπικά – μυθιστορήματα του 20ού αιώνα είναι ο Γενναίος νέος κόσμος του Αλντους Χάξλεϊ και το 1984 του Τζορτζ Οργουελ. Ωστόσο πολλοί ισχυρίζονται ότι ή δεν θα είχαν γραφεί ή εν πάση περιπτώσει θα ήταν πολύ διαφορετικά αν δεν είχε προηγηθεί το Εμείς του Ρώσου Γεβγκένι Ζαμιάτιν, «αυτού του Αγγλου από τη Μόσχα», όπως τον χαρακτήριζε ο Αλεξάντρ Μπλοκ για να τονίσει την ευρωπαϊκή του παιδεία. Το μυθιστόρημα του Ζαμιάτιν, που γράφτηκε το 1920 και πρωτοκυκλοφόρησε στα αγγλικά εκτός Σοβιετικής Ενωσης το 1924, περιγράφει μια φανταστική κοινωνία την οποία ο συγγραφέας ονομάζει Μονοκράτος. Τα μέλη του Μονοκράτους δεν έχουν προσωπική ζωή ούτε ονόματα αλλά κωδικούς αριθμούς. Το βιβλίο συνίσταται από μια σειρά εγγραφών στο ημερολόγιο του D-503, ενός μηχανικού που συνδέεται ερωτικά με μια παράξενη γυναίκα, την Ε-330. Μέσω της σχέσης αυτής ο μηχανικός συνειδητοποιεί την ατομικότητά του, εξεγείρεται κατά του Μονοκράτους και στο τέλος συντρίβεται από αυτό.
Στο Μονοκράτος τα τείχη της πόλης, τα κτίρια και τα έπιπλα έχουν φτιαχτεί από γυαλί, ώστε οι πάντες και τα πάντα να είναι ορατά από τους Φύλακες (τους κατασκόπους του κράτους), ενώ πάνω σε λεπτές καμουφλαρισμένες μεμβράνες κατά μήκος των δρόμων εγγράφονται όλες οι συζητήσεις των πολιτών. Τα γυάλινα τείχη κρατούν εκτός πόλεως τον αναρχούμενο κόσμο της φύσης που έχει εξοριστεί από την οργανωμένη ζωή του Μονοκράτους. Ο ανώτατος άρχων του ονομάζεται Ευεργέτης – μια ιεραρχική υπερμεγέθης φιγούρα που αναλαμβάνει προσωπικά τις εκτελέσεις όσων παραβαίνουν τους νόμους. Ο μηχανικός D-503 έχει εφεύρει ένα διαστημόπλοιο που σκοπός του είναι να μεταφέρει το Μονοκράτος σε όλο το ηλιακό σύστημα. Συμπεριφέρεται και ο ίδιος σαν ανθρώπινο ρομπότ μέσα στη μηχανική κοινωνία ως τη στιγμή που ξυπνά μέσα του το ισχυρότερο από τα ανθρώπινα αισθήματα: ο έρωτας. Η γυναίκα που τον εμπνέει ανήκει σε μια μυστική οργάνωση η οποία σχεδιάζει να ανατινάξει τον Γυάλινο Τοίχο και να ξαναφέρει τη φύση μέσα στην πόλη του Μονοκράτους. Οι επιστήμονες όμως αυτής της ολοκληρωτικής πολιτείας ερευνώντας τα μέσα για να αντιμετωπίσουν τον συγκεκριμένο κίνδυνο ανακαλύπτουν ότι είναι εφικτό να εξαλείψουν ακόμη και την ανθρώπινη φαντασία.
Ηταν επόμενο ένα τέτοιο βιβλίο να εκληφθεί ως δριμύτατο κατηγορώ εναντίον του επερχόμενου ολοκληρωτισμού στη Ρωσία και να μην επιτραπεί η δημοσίευσή του. Ηταν επίσης αναπόφευκτο να διαβαστεί πρωθύστερα στη Δύση ως καταγγελία του σταλινισμού. Πέραν όμως της καθαρά πολιτικής ανάγνωσης, η δυστοπία του Ζαμιάτιν είναι ριζωμένη στην ανησυχία που προκαλούσε η δεύτερη βιομηχανική επανάσταση – και κυρίως ο τεϊλορισμός – και στον κοινωνικό δαρβινισμό, ο οποίος σημάδεψε βαθύτατα την επιστήμη και την τέχνη του Μεσοπολέμου. Το σοβιετικό κράτος με την προσωπολατρία, τη σχεδόν θρησκευτική πίστη στη βιομηχανία (μια διαστροφή του πνεύματος του Διαφωτισμού), την αστυνομική ερμηνεία της Ιστορίας και την απόλυτη καταστολή παρουσίαζε πολλές ομοιότητες με τη δυστοπική και εντροπική κοινωνία του Εμείς, ενώ η σημερινή δυτική κοινωνία τού εγώ, ο αντίποδάς του, επεκτείνει τον κοινωνικό δαρβινισμό, όπως τουλάχιστον εκφράζεται από τον ηγέτη-Ευεργέτη, μόνο που στον σύγχρονο κόσμο οι Ευεργέτες είναι χιλιάδες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης.
Με το Εμείς ο Ζαμιάτιν παίρνει δικαιωματικά θέση δίπλα σε άλλους δύο κορυφαίους σατιρικούς των ρωσικών γραμμάτων: τον Μπουλγκάκοφ και τον Ζοσένκο. Και βέβαια είναι ο πρόδρομος ενός σημαντικού σατιρικού μυθιστορήματος της δεκαετίας του ’70 (που δεν έχει δυστυχώς μεταφραστεί στα ελληνικά): τα Χαίνοντα Υψη του Αλεξάντρ Ζινόβιεφ.
Γεβγκένι Ζαμιάτιν, «Εμείς»
